J. Sławiński: Odbiór i odbiorca w procesie historycznoliterackim
Tezy zmieniające pogląd na historię literatury:
1) rola autorskiej hipotezy odbiorcy – pozwala ukierunkować zamysł dzieła, wyznacza ramy dla twórcy;
2) wyobrażony odbiorca odsyła do wzorów zachowań czytelniczych, do publiczności, do której należał i autor;
3) spotkanie utworu z publicznością nie rozstrzyga losu dzieła – przy zmianie czasu i przestrzeni zmienia się i pierwotna semantyka.
- dzieło nie istnieje jako byt autonomiczny. Jest wytworem, powiązanym z podmiotem autorskim; jest zasobnikiem, w którym nawarstwiają się odczytania;
- badania nad odbiorcą – od pozytywizmu, ale zawsze te badania były obok (pod) przedmiotu złożonego z utworu, decyzji pisarskich i kontekstu.
Przesunięcia w myśli literaturoznawczej:
1) zmiana sposobu widzenia procesu historycznoliterackiego na taki, w którym dominują ciągłość i trwanie;
2) skomplikowanie idei historyczności utworu – najpierw historyczność to zaczepienie dzieła o sytuację (złożoną z a) fazy w biografii pisarza, b) momentu w ewolucji świadomości zbiorowej, c) stanu tradycji, d) zbioru inicjatyw pisarskich). Wtedy historyczność – związek dzieła z tym, czemu kładzie kres. Przez problematykę odbioru i odbiorcy historyczność stała się odczepieniem dzieła od warunkującej je sytuacji i sposobności dzieła do egzystowania poza pierwotnym układem. W I koncepcji historyczności warunkiem dzieła jest jego oryginalność (jednorazowy wyłom w systemie literatury), w drugim – produktywność (właściwość utworu uzewnętrzniona w diachronii, świadczy o niej rozległość i wielość reakcji);
3) zmiana wyobrażeń związanych z morfologią dzieła literackiego – utwór jako struktura niczyja, która swą tożsamość przeciwstawia genezie i przeznaczeniu. Żeby do tego dojść:
a) przyjęcie modelu utworu, w którym elementy odsyłają do rzeczywistości poza utworem. Utwór na tle możliwości,
b) próby określenia wewnątrztekstowej sytuacji komunikacyjnej, zwłaszcza wirtualnego odbiorcy (ta kategoria wprowadza zamieszanie – nie daje się przypisać poziomom organizacji dzieła i pozbawia dzieła zamkniętości);
4) przypomnienie położenia historyka literatury wobec tekstu – że toczy dialog z tekstami, zamyka ciąg odczytań dzieła, potrafi wniknąć w dowolną fazę recepcji dzieła.
Historyk literatury zajmuje się światem czytelnika tak, by ten świat był dopełnieniem tekstów literackich. Czytelnik ma chcieć i umieć uprawiać lekturę. Lektura – osobiste obcowanie z utworem, ale i przedstawienie dla innych.
Świat tekstów tworzą:
- uporządkowany zbiór dzieł przeszłości, dzieł o charakterze kanonicznym;
- zbiór dzieł pozbawiony ładu i hierarchii;
- zbiór nieuporządkowany, złożony z tekstów o wartościach nieokreślonych, ale czynny, agresywny;
- teksty zapomniane, niedoceniane;
- praktyka czytania publiczności – proces, w którym ulegają przemieszaniu teksty. To tworzy nowy stan tradycji literackiej. Czytelnik – czynnik dynamizujący uniwersum tekstu;
- odbiorca z perspektywy literatury – historycznie określony punkt zaczepienia różnych tekstów;
- praktyka czytelnicza wtórnie wplątuje tekst w sieć intertekstualnych odniesień. Znawcy mogą przywrócić dziełu jego miejsce wśród innych tekstów;
- stabilizujący charakter – lektury, dla których pozytywny układ odniesienia to wzory czytania dzieł klasycznych;
- znawcy (pisarze, krytycy, egzegeci, komentatorzy) wytwarzają tekstowe utrwalenie aktów lektury. Drugi biegun – czytanie szkolne.
1
haltia