„Psychologia i życie” jest popularnie ujętym wykładem psychologii. Przeznaczona jest w zasadzie dla osób studiujących tę dziedzinę wiedzy, ale polecamy ją wszystkim, którzy chcieliby wiedzieć, dlaczego w określonych sytuacjach człowiek działa tak, a nie inaczej; jaki wpływ na to mają jego cechy biologiczne, a jaki - szeroko rozumiane otoczenie. Kim jesteśmy - „dziećmi natury” czy „dziećmi środowiska społecznego”? Czym jest choroba psychiczna? Jak można modyfikować zachowanie człowieka? Dlaczego tak łatwo stajemy się marionetkami w cudzych rękach? Jakie prawa rządzą życiem społeczności, a jakie powinny nim rządzić?
Autorzy książki starają się rzetelnie i wyczerpująco odpowiedzieć na te pytania. Informacjom teoretycznym i szczegółowym opisom badań naukowych towarzyszą liczne „przykłady z życia”, anegdoty, cytaty z literatury pięknej oraz wskazówki, jak można wykorzystać wiedzę psychologiczną w różnorodnych dziedzinach i sferach naszej działalności.
„Istnieje oczywiście mnóstwo innych przykładów, które moglibyśmy przytoczyć, a które świadczą o możliwościach wykorzystania psychologii dla dobra ludzi i społeczeństwa (...) Niektórzy psychologowie pracują nad podniesieniem poziomu moralnego strażników więziennych i więźniów, podczas gdy inni badają elementy składające się na te doznania, jakie przede wszystkim należałoby zapewnić dzieciom w tworzonych obecnie ośrodkach opieki nad dzieckiem (najpoważniejszy eksperyment społeczny lat siedemdziesiątych). Niektórzy próbują odkryć sposoby przezwyciężania poczucia nieśmiałości i osamotnienia, podczas gdy ich koledzy starają się ustalić, co jest podstawą trwałego zaangażowania i więzi uczuciowych (...). Jesteśmy obecnie świadkami ciekawego łączenia się naukowego poszukiwania wiedzy, odkrywania prawidłowości i porządku zjawisk, z humanistycznym dążeniem do zrozumienia i akceptacji innych ludzi oraz osiągnięcia osobistego spełnienia. Nie ma żadnych powodów, aby nowoczesna psychologia nie mogła realizować obu tych celów”.
(z Epilogu)
Wiedzy nabywa się czytając książki, lecz wiedzę najpotrzebniejszą - znajomość świata - zdobywa się czytając w żywych ludziach i studiując wszystkie ich wydania.
Z frontu badań:
Elliot Aronson „University of California, Santa Cruz”
Albert Bandura „Stanford University”
John D. |Bonvillian „Vassar College”
Robert Buckhout „Brooklyn College, C.U.N.Y”.
Ruth S. |Day „Hale University”
Jane Elliot „Riceville. Iowa, Public School”
Christiana Maslach „University of California, Berkeley”
Richard E. Nisbett „University of Michigan”
Erik Peper „San Francisco State University”
David L. „Rosenhan Stanford University”
Martin E. P. Seligman „University of Pennsylvania”
Philip Teitelbaum „University of Illinois”
Wizja psychologii, którą znajdujemy w „Psychologii i życiu”, odbiega od klasycznego obrazu tej nauki. Jest to raczej przedstawienie psychologii jako sztuki rozwiązywania ludzkich problemów niż jako nauki, której celem jest skrzętne zbieranie poszczególnych faktów i ostrożne formułowanie uogólnień. Złożoność zagadnień, których rozwiązania oczekuje się od psychologów, sprawia, że niezwykle trudno jest precyzyjnie określić przedmiot psychologii oraz metody jego badania, toteż autorzy „Psychologii i życia” nawet nie próbują tego uczynić. Dzięki temu polski Czytelnik styka się z bogatym, niezwykle różnorodnym materiałem, ale jednocześnie, ze względu na zawarte w nim realia, może odnieść wrażenie, iż omawiane problemy są przede wszystkim problemami społeczeństwa amerykańskiego.
Warto się więc zastanowić, czy sprawy poruszane przez Zimbardo są istotne również dla polskiego społeczeństwa lat osiemdziesiątych oraz czy proponowane sposoby ich rozwiązania nie budzą wątpliwości.
Można się zgodzić, że różne formy dehumanizacji stosunków międzyludzkich, wynikające z frustracji ważnych potrzeb, z życia w zatłoczonych miastach, z narażenia na błędy grupowego myślenia i natrętne oddziaływania propagandy są także naszymi problemami. Według Zimbardo, ważnym sposobem ich rozwiązywania jest humanizacja społeczeństwa osiągana poprzez wnikliwe badania przeżyć i doznań innych ludzi, między innymi podczas różnego rodzaju treningów uwrażliwiających, a także eksperymentów społecznych. W rozdziale 13 jest na przykład szczegółowo opisany eksperyment, przeprowadzony przez |nauczycielkę, którego celem było pokazanie dzieciom, jak łatwo powstają uprzedzenia i jakie są ich konsekwencje. Eksperyment ten był bardzo ryzykowny - dzieci łatwo i szczerze uwierzyły, że ludzie o niebieskich oczach są „gorsi”. Autorce tego badania udało się jednak tak pokierować sytuacją, że dzieci wyniosły z niej wyraźne korzyści społeczne, mimo krótkotrwałego doznawania intensywnych, przykrych przeżyć, wynikających z przeświadczenia o swej „niższości”. Powodzenie tego typu przedsięwzięć wymaga jednak wysokiej kultury psychologicznej i pedagogicznej od osoby, która je podejmuje i systemu społecznego, który jednostkom i grupom uczestniczącym w tego rodzaju eksperymentach zapewnia poczucie dużego bezpieczeństwa osobistego. Nie sądzimy, aby w naszej obecnej rzeczywistości oba te warunki były spełnione.
Autorzy „Psychologii i życia” twierdzą, iż jest to książka w równej mierze o życiu, jak i psychologii. Naszym zdaniem, należałoby jednak uprzedzić Czytelnika, iż jest to książka o życiu człowieka rozpatrywanym przede wszystkim z perspektywy psychologii społecznej. Punktem wyjścia zawartych w niej rozważań są raczej codzienne sprawy niż teoretyczne problemy psychologii, a Autorzy są psychologami społecznymi, nic więc dziwnego, iż w książce uwzględnione są przede wszystkim społeczne aspekty funkcjonowania ludzi. Przejawia się to zarówno w bardziej szczegółowym przedstawieniu zagadnień tradycyjnie zaliczanych do psychologii społecznej, jak i w jednostronnym (z punktu widzenia tylko tej dyscypliny) interpretowaniu niektórych zjawisk. Znalazło to swój wyraz przede wszystkim w podejściu do problemów zdrowia psychicznego i zaburzeń psychicznych. Autorzy krytykują medyczny model choroby psychicznej zakładając, iż choroba „tkwi” w pacjencie. Sami natomiast przyjmują, iż „szaleństwo” jest wytworem interakcji danej jednostki z jej środowiskiem społecznym, jej konieczności przystosowywania się do konfliktowych wymagań środowiska, nierozsądnych norm i patologicznych stosunków panujących w rodzinie, w szkole czy w pracy. Przedstawiając rozliczne dowody potwierdzające taką interpretację, Autorzy niemal zupełnie pomijają spotykane w literaturze dane świadczące o biologicznym podłożu zaburzeń psychicznych. O dominacji psychospołecznego punktu widzenia na życie człowieka świadczy też pewna powierzchowność prezentacji badań i rozstrzygnięć empirycznych dotyczących fizjologicznych podstaw przeżyć i zachowań jednostki (por. Rozdział 2).
Obok przejawów jednostronnej interpretacji znajdujemy w książce liczne przykłady szerokiego i wszechstronnego wyjaśnienia zachowania człowieka. Szczególnie wyraźne jest to przy prezentacji różnych teorii osobowości (Rozdział 10). Autorzy poddając jedno i to samo zachowanie interpretacji w różnych systemach kategorii, w bardzo atrakcyjny sposób zwracają uwagę Czytelnika na różnorodność możliwych jego przyczyn.
„Psychologia i życie” jest przykładem dzieła, które ukazuje podstawowe dylematy psychologów uprawiających tę dyscyplinę. Oprócz problemów z selekcją pytań badawczych i doborem trafnych i rzetelnych metod, muszą oni jeszcze brać pod uwagę niebagatelne kwestie natury etycznej.
W wielu opisach badań prezentowanych przez Zimbardo spotykamy się z tym, iż badani byli przez psychologów okłamywani, głodzeni, straszeni i poddawani różnym innym przykrym oddziaływaniom. Na usprawiedliwienie badaczy stosujących tego typu metody można powiedzieć, iż naruszenie norm etycznych jest ceną za spełnienie rygorów metodologicznej ścisłości przy podejmowaniu ważnych społecznie, a skomplikowanych problemów. Ponadto cierpienia są wyrządzane niewielu osobom badanym po to, aby poprawić los dużych grup ludzi. Na przykład, drastyczne badanie Zimbardo nad efektem uwięzienia, które przyniosło przykre doświadczenia ochotniczo biorącym w nim udział studentom, posłużyło jako argument na rzecz poprawy sytuacji dużej zbiorowości więźniów amerykańskich.
Naszym zdaniem bilans strat i zysków, wynikających z prowadzenia wątpliwych etycznie badań, jest bardzo trudny do oszacowania i w każdym przypadku należałoby dążyć do tego, aby koszty psychologiczne ponoszone były przez uczestników tych badań minimalnie. Humanistyczną wydaje się reguła postępowania zaproponowana przez J. M. Carlsmitha, Ph. Ellswortha i E. Aronsona w pracy „Methods of research in socjal psychology” (Massachusetts 1976, Addison-Wesley): pamiętamy o tym, aby ludzie uczestniczący w badaniach psychologicznych nie byli po badaniu w gorszym stanie i nastroju, niż byli przed nim.
Są w „Psychologii i życiu” dane świadczące o tym, iż wiedza psychologiczna może być niebezpiecznym środkiem manipulacji czy wręcz maltretowania ludzi. To prawda. Jest to zresztą niebezpieczeństwo znane nie tylko psychologii. Podobnie jak na przykład w genetyce, w psychologii wyniki poznania naukowego mogą być wykorzystane przeciwko człowiekowi. Świadomość tego faktu nie może być obca nikomu, kto studiuje i uprawia tę dyscyplinę.
Mamy nadzieję, iż lektura „Psychologii i życia” pozwoli Czytelnikom nie tylko pogłębić wiedzę o sobie i otoczeniu, ale także w sposób bardziej humanistyczny rozwiązywać problemy ludzi w ich środowisku naturalnym i społecznym.
Maria Materska,
Krystyna Skarżyńska
Warszawa, październik 1981
Kiedy piętnaście lat temu oddawałyśmy do druku pierwsze polskie wydanie „Psychologii i życia”, polska codzienność dostarczała ludziom wielu problemów, odmiennych od tych, które opisywali i wyjaśniali Autorzy. Zmiany polityczne, ekonomiczne, społeczne sprawiły, iż to, co kiedyś wydawało się odległe i mało znaczące - stało się również naszym problemem. Żyjemy coraz szybciej, stajemy się bardziej rywalizacyjni, poznajemy na własnej skórze natarczywość reklamy i innych manipulacji naszymi postawami w środkach masowego przekazu. Agresja i przemoc, niechęć do obcych i różnego rodzaju uprzedzenia stały się bardziej wyraziste. Wszystkie te kwestie są w „Psychologii i życiu” dokładnie analizowane. Z tego punktu widzenia - wznawiana teraz książka zyskała na aktualności.
W ostatnich latach znacznie poszerzył się krąg osób zainteresowanych psychologią. Kilkakrotnie wzrosła liczba studentów psychologii i nauk pokrewnych, w których wiedza psychologiczna znajduje szerokie zastosowanie. Coraz więcej czytelników pragnie zdobyć wiedzę psychologiczną, poszukując klucza do zrozumienia osobistych problemów - swoich i swojego otoczenia. Dla nich wszystkich wznawiana obecnie „Psychologia i życie” będzie użyteczną i ciekawą lekturą.
Piętnaście lat w historii nauki to dużo. Przez te lata pojawiły się i nowe teorie, i nowe fakty, nie do końca jeszcze wyjaśnione. Na polskim rynku wydawniczym pojawiają się publikacje przedstawiające nowości z tej i innych dziedzin, ale skupiają się one głównie na zagadnieniach szczegółowych i nierzadko dostępne są tylko dla wąskiego grona specjalistów. W tej sytuacji „Psychologia i życie” dobrze pełni funkcję ogólnego i najbardziej dostępnego podręcznika psychologii.
M. M. i K. S.
Warszawa, marzec 1996
Przedmowa
Cieszę się, że dziewiąte wydanie „Psychology and Life” („Psychologii i życia”) okazało się co najmniej równie popularne wśród szerokiego kręgu Czytelników, jak długi szereg poprzednich wydań cieszących się powodzeniem od 1937 roku (których autorem był początkowo tylko Floyd L. Ruch). Poważną rewizję tekstu podręcznika - a stąd nowe wydanie - podejmuje się tradycyjnie co cztery lata. Tym razem postanowiliśmy jednak spróbować innego rozwiązania.
Tekst został zaktualizowany i zmodyfikowany na podstawie nowych informacji, niedostępnych parę lat temu, gdy opracowywano dziewiąte wydanie. Poprawiono go także w wielu miejscach, uwzględniając konstruktywne uwagi przekazane mi przez studentów i wykładowców. Główną jednak innowacją, z jaką tu się zetkniesz, jest zbiór oryginalnych esejów napisanych przez interesujących badaczy, których prace i myśli reprezentują najnowsze osiągnięcia wiedzy psychologicznej. Znajdziesz tu zatem trzynaście esejów napisanych specjalnie dla naszej książki, których nie było w wydaniu z 1975 roku. Ponieważ zmiany te są znacznie większe niż w zwykłym przedruku, lecz nie tak gruntowne, jak te, których dokonam w dziesiątym wydaniu, niniejszy tekst określono jako „wydanie poprawione”.
Parę słów o wspomnianych esejach, zamieszczanych pod wspólnym nagłówkiem „Z frontu badań”. Po streszczeniu każdego z rozdziałów następuje krótki artykuł, o objętości czterech lub sześciu stron, którego tematyka wiąże się z zasadniczą treścią tego rozdziału. Niektóre z tych esejów przedstawiają nowe koncepcje teoretyczne, podczas gdy inne oferują udoskonaloną metodologię oraz systematyczne programy badań zmierzających do wykrywania prawd psychologicznych. Oprócz ścisłych, rygorystycznie zaplanowanych badań, są tu opracowania o charakterze bardziej spekulatywnym, refleksyjnym, analitycznym. Są szczegółowe obserwacje pojedynczego przypadku, jak również eksperymenty z tysiącami osób badanych. Niektóre eseje koncentrują się na badaniach podstawowych, podczas gdy inne na praktycznym zastosowaniu takich badań. Niektórzy z autorów należą do najwybitniejszych uczonych w swych specjalnościach, inni są dobrze zapowiadającymi się młodymi myślicielami, których idee zaczynają wywierać wpływ na reprezentowane przez nich dziedziny psychologii.
Ludzie ci starali się poinformować cię w bezpośredni sposób o tym, co badają, dlaczego właśnie to zdecydowali się badać oraz co wykrywają. Niełatwo jest zawrzeć esencję pracy całego życia, czy choćby jednego poważnego przedsięwzięcia badawczego, w krótkim artykule dostępnym dla osób stawiających pierwsze kroki w tak złożonej dziedzinie jak psychologia. Będziesz więc musiał dać również coś z siebie: eseje te powinieneś czytać uważniej niż przywykłeś. Autorzy starali się przedstawić swoje prace możliwie najjaśniej, lecz bez nadmiernych uproszczeń. Mówią oni do ciebie w sposób osobisty, lecz nigdy nie starają się do ciebie zniżyć. Chciałbym wiedzieć, które eseje uważasz za najbardziej wartościowe, i jakie były twoje pozytywne i negatywne reakcje na pozostałe części tego podręcznika.
W obecnym najnowszym wydaniu „Psychologii i życia” postawiliśmy sobie za cel zachować te zasadnicze cechy, które zawsze odróżniały ten podręcznik od jego „rywali”, jednocześnie wzbogacając go o nowe wymiary, styl i sposób rozłożenia akcentów. Sądzimy, że wydanie to jest lepiej uporządkowane, bardziej ścisłe i ciekawsze niż jakiekolwiek poprzednie. Rozszerzyliśmy podstawę naukową w postaci danych empirycznych, na których oparte są wnioski, poświęcając jednocześnie większą uwagę zagadnieniom natury humanistycznej (dotyczącym człowieka), o których psychologia ma coś ważnego do powiedzenia. Staramy się mówić do naszego Czytelnika-studenta wprost, na poziomie odpowiednim dla każdego inteligentnego, zainteresowanego „nieprofesjonalisty”. Dołożyliśmy wiele starań, aby wykazać znaczenie analizy psychologicznej dla zrozumienia osobistych, społecznych i politycznych problemów interesujących dzisiejszych studentów. Ponadto, przedstawiamy wiele „najgorętszych” dziś tematów, ważnych dla psychologii, jako dyscypliny naukowej, pod względem teoretycznym i empirycznym. W obecnym wydaniu książki kładziemy wyraźny nacisk na poznanie dynamiki ludzkiego zachowania i świadomości. Opisując, w jaki sposób psychologowie zabierają się do tego zadania, staramy się wciągnąć naszego Czytelnika w realizację pasjonującego przedsięwzięcia. Jest to książka w równej mierze o życiu, jak i o psychologii. Mamy nadzieję, że będzie to dla Czytelnika zarówno przyjemne, jak i pożyteczne doświadczenie.
Jak posługiwać się tą książką
„Psychologia i życie” jest obszerną książką, w której niemało powiedzieliśmy. Sądzimy, że uznasz tę lekturę za wartą poświęconego jej czasu. Aby pomóc ci w pełniejszym przyswojeniu i lepszym opanowaniu przygotowanych przez nas materiałów, zastosowaliśmy szereg specjalnych zasobów, na które chcemy zwrócić twoją uwagę. Zalecamy, abyś czytając każdy „zadany” rozdział, zaczął od spisu treści, następnie zajrzał na koniec rozdziału i dokładnie przeczytał jego streszczenie, aby zorientować się, jaką zawiera on treść i jak jest ona uporządkowana, a potem przeczytał swobodnie cały rozdział, aby zaznajomić się z zasadniczym ujęciem tematu, pojęciami i wnioskami.
Następnie wróć na początek i przeczytaj rozdział dokładnie, |aktywnie zapoznając się z każdym spośród jego głównych działów. Aktywne czytanie, w którym stosuje się podkreślenia, robienie uwag na marginesie, a najlepiej sporządzanie notatek z tego, co się przeczyta, pozwala uzyskać w późniejszych sprawdzianach lepsze wyniki niż czytanie bierne. Zajmuje to początkowo więcej czasu, lecz ten zwiększony wysiłek znajdzie później odbicie w twoich stopniach.
Materiał zawarty w każdym z rozdziałów podzielono tak, aby ułatwić jego zrozumienie i studiowanie. Zwróć uwagę na krój i wielkość czcionek stosowanych w tytułach różnego rzędu, ponieważ informują one o strukturze rozdziału i związkach między tematami. Tytuły te organizują treść i pomagają rozplanować lekturę w każdym z okresów studiowania.
Odpowiednio operując czcionkami wyróżniono również ważne terminy i
pojęcia oraz opisy interesujących lub znaczących badań - aby podkreślić ich
znaczenie. Ważnym elementem naszej książki są „Zbliżenia”, które pozwalają Czytelnikowi bliżej zapoznać się ze szczególnie interesującymi tematami.
W całym podręczniku pojawiają się odniesienia do źródeł naukowych, badawczych oraz informacji ze środków masowego przekazu. Nazwiska autorów i data publikacji będą wymieniane w nawiasach (na przykład: Zimbardo i Ruch, 1975), a kompletne dane bibliograficzne podane są w porządku alfabetycznym na końcu książki. Dane te stanowią podstawę naszych wniosków, a ponadto wskazują ci źródło bardziej wyczerpujących informacji, jeśli jesteś szczególnie zainteresowany jakimś tematem. Powinniśmy również zwrócić uwagę na inne, wartościowe z pedagogicznego punktu widzenia pomoce zamieszczone na końcu książki: „Dodatek” zawierający podstawowe informacje o pomiarze i statystyce oraz pełny „Słownik” terminów i pojęć psychologicznych używanych w „Psychologii i życiu”.
Po przeczytaniu tej książki dojdziesz do wniosku, że jest to nie tylko podstawowy podręcznik wprowadzający cię w dziedzinę psychologii, lecz także wartościowe, podręczne źródło informacji, które będzie przydatne w dalszych studiach z zakresu psychologii lub przy pisaniu prac z innych przedmiotów. Na przykład, większość studentów specjalizujących się w psychologii przygotowuje się do egzaminu dyplomowego przeglądając wprowadzający podręcznik psychologii. Krótko mówiąc, powinieneś uważać tę książkę za część swej własnej biblioteki materiałów źródłowych.
Specjalne podziękowania
Każda książka o tych wymiarach i złożoności wymaga współpracy wielu ludzi, aby można ją było przedstawić w ostatecznej postaci, jaką tu widzisz. Poprosiliśmy badaczy, wykładowców i studentów, by ocenili mocne i słabe strony poprzedniego wydania naszego podręcznika, aby pomogli nam w początkowym przygotowaniu niektórych nowych materiałów, aby pomogli zestawić bibliografię oraz ocenili dydaktyczną i naukową adekwatność każdej części nowego rękopisu. Jesteśmy bardzo wdzięczni za tę nieocenioną pomoc następującym osobom: Karlowi Minkemu z University of Hawaii, Leonorze Tiefer z Colorado State University, Scottowi Fraserowi z University of Southern California, Richardowi Nisbettowi z University of Michigan oraz Arturowi Hastingsowi z firmy Hastings Associates. Oparliśmy się na ekspertyzach profesorów Jeffa Wine’a, Carla Pribrama, Edwarda Smitha, Barbary Sackitt, Ervina Stauba oraz Lee Rossa ze Stanford University, natomiast spośród studentów i absolwentów tej uczelni znaczną pomoc, o charakterze krytycznym i twórczym, okazali nam Trudy Solomon, Eileen Sobeck, Eugene Eberts, James Newton, Paul Pilkonis, Michael Jenninges, Thomas Devine, Paige Jenson, Gary Marshall oraz Dean Funabiki.
Mieliśmy to szczęście, że „Dodatek” statystyczny przygotował nam William W. Ruch z „Psychological Services Inc.”, a „Słownik” terminów - Eileen Sobeck. Rosanne Saussotte nie tylko przepisała na maszynie cały, często nieczytelny rękopis, lecz ponadto sprawnie organizowała i koordynowała różne części i stadia procesu opracowywania tego podręcznika. Wydawnictwo „Scott, „Foresman and Company” przydzieliło nam uprzejmie redaktorki:
Louise Howe, Marguerite Clark i Joanne Tinsley, które odznaczały się nie tylko doskonałą znajomością psychologii i były ekspertami w sprawach edytorskich, lecz ponadto dbały przede wszystkim o dobro studenta, przyszłego Czytelnika tego podręcznika. I wreszcie Christina Maslach z pomocą University of California w Berkeley: służyła pomocą, radą i zachętą w każdej fazie przekształcania myśli w drukowane słowo jako doskonale poinformowana, krytyczna koleżanka, jako życzliwa i dodająca otuchy przyjaciółka i jako kochająca żona.
Phil Zimbardo
I. Podstawy
1. Wyjaśnianie tajemnic zachowania ludzi
2. Fizjologiczne podstawy zachowania
3. Zachowanie przystosowawcze: warunkowanie i uczenie się
Rozdział 1.
Wyjaśnianie tajemnic zachowania ludzi
„Wszyscy ludzie są zagadkowi, dopóki w końcu nie znajdziemy w jakimś słowie lub czynie klucza do danego mężczyzny lub kobiety: natychmiast wszystkie ich dotychczasowe słowa i uczynki ukazują nam się w pełnym świetle” (Przekładu większości cytatów z literatury pięknej dokonał Tłumacz tej książki - w pozostałych przypadkach autorzy przekładów podani są w przypisach (przyp. red.).
...
nlp_pua_hipnoza