Waltera benjamina świat.pdf

Diametros nr 1 (wrzesie 2004): 53 – 60

wiat oczyma Benjamina

Asako Nagasawa

Niedoko czony projekt: „Pasa e”

Uchwyci specyfik i subtelno Benjaminowskiego ogl du wiata to niełatwe

zadanie; trzeba si tu bowiem zagł bi w yciorys, osobliwy i tak samo

gwałtownie przerwany, jak ostatnie dzieło Benjamina: Paryskie pasa e . Jedno i

drugie wpisuje si mocno w nasz kultur ; warto si wobec tego zaznajomi

najpierw z autorem, bez niego wszak „dzieło” pozostaje zawsze osamotnione.

Walter Benjamin urodził si w roku 1892 w Berlinie jako pierworodny syn

zamo nych

ydowskich rodziców. Studiował filozofi we Fryburgu

Bryzgowijskim, Berlinie oraz Bernie (gdzie uzyskał równie doktorat). Podj ł

nast pnie prób habilitowania si we Frankfurcie nad Menem, lecz jego estetyczne

dzieło zatytułowane Ursprung des deutschen Trauerspiels nie znalazło nale ytego

uznania. Z braku lepszych perspektyw Benjamin zaj ł si dorywcz działalno ci

recenzenck i krytyczno-literack na łamach rozmaitych czasopism. Uprzedzaj c

nieco pewne decyduj ce wydarzenia w jego biografii, wskaza nale y, i

niezale nie od niepowodze nasz bohater oddał si dalszym pilnym studiom i

przemy leniom, które wkrótce znale miały wyraz nie gdzie indziej, jak wła nie

w Paryskich pasa ach . Zamysł autora tego dzieła był zaiste oryginalny: otó

odwołuj c si do swej imponuj cej wiedzy historycznej, usiłował on z aury i

układu paryskich uliczek „wyczyta ” ródłowy kształt wieku dziewi tnastego.

Wkrótce, nie bez wydatnego wsparcia ze strony Theodora W. Adorno,

Benjamin zdołał si wszak e jako zakotwiczy w „szkole frankfurckiej”, czyli w

słynnym Institut für Sozialforschung . Mieszkał jednak głównie w rodzinnym

Berlinie. W roku 1933, skoro tylko Hitler ogłosił powszechn mobilizacj ,

Benjamin opu cił Niemcy, udaj c si do Pary a. W poszukiwaniu bezpiecznej

przystani gotów był przedosta si do Ameryki; wreszcie wyczerpany psychicznie

ucieczk , popełnił samobójstwo na granicy francusko-hiszpa skiej.

Asako Nagasawa wiat oczyma Benjamina

Benjamin był jak wiadomo jednym z pionierów poszukuj cych zupełnie

nowego poj cia sztuki. Rozwin ł je – w sobie tylko wła ciwy sposób – w eseju

zatytułowanym Das Kunstwerk im Zeitalter seiner technischen Reproduzierbarkeit (w

przekładzie polskim: Dzieło sztuki w dobie reprodukcji technicznej ). Wychodził przy

tym z zało enia, e owo nowe spojrzenie na sztuk powi zane jest nie tylko z

rozwojem techniki, ale tak e z przemianami warto ci w nowoczesnym

społecze stwie. Z koncepcji tej wyci gamy po dzi dzie pouczaj ce wnioski, i nie

dotyczy to bynajmniej wył cznie estetyki, ale tak e wielu innych obszarów

refleksji, która metodycznie resp. naukowo bada sposób, w jaki człowiek postrzega

i odbiera wiat. Równie dobrze mo na z niej wywie podstawy nowoczesnej

koncepcji mediów. Jako autorka przedło onego szkicu chciałabym jednak

po wi ci nieco uwagi programowym punktom czego , co okre liłabym mianem

Benjaminowskiej teorii poznania, któr uwa am za aktualn i płodn .

Zamiast traci czas na wprowadzenie do owej teorii, przywołajmy

odpowiedni cytat z Paryskich pasa y , zaczerpni ty ze wst pnej wersji owego dzieła:

Czy w dzieci stwie nie zdarzało nam si , e - dostaj c które z tych imponuj cych

tomisk, zatytułowanych „Ludzko i wszech wiat“, „Nowe universum“ albo

„Planeta Ziemia“ - wlepiali my od razu wzrok w barwny „Krajobraz z epoki

w gla kamiennego” albo widok „Jezior i lodowców pierwszego glacjału”? Taki

sam idealny pejza z czasów ledwie co minionej prehistorii przykuwa nasze oko,

gdy przechadzamy si pasa ami jakiego miasta. To tutaj grasuje ostatni dinozaur

Europy, czyli konsument. Ze cian jaski zwisaj kopalne porosty: towary,

kaskady towarów, splecione ze sob g sto jak włókna ple ni, bez ładu i składu.

wiat tajemnych zwi zków: palma i miotełka do kurzu, suszarka do włosów i

Wenus z Milo, proteza i listownik, st sknione za sob niby po długiej rozł ce

(Walter Benjamin, Pariser Passagen 2, Bd. V/2, s. 1045).

Tymi słowy odmalowuje Benjamin niewyobra aln w owych czasach obfito

towarów wystawianych w butikach pewnego pasa u. W ramach panuj cego

wówczas porz dku owo ekstremalne nagromadzenie rzeczy nie dałoby si nijak

pomie ci ani w mieszcza skich salonach, ani tym bardziej głowach. Dzi

natomiast jest to sytuacja całkiem zwyczajna: wystarczy przyjrze si zawarto ci

Asako Nagasawa wiat oczyma Benjamina

naszego własnego kosza na zakupach w supermarkecie. Co takiego powiedzie

chce Benjamin, zwracaj c nasz uwag na t kombinacj wszelakich towarów i

dobroci? Otó wskazuje on wyra nie na odmienny od dotychczasowego sposób

patrzenia człowieka na wiat. Zgodnie z cytowanym wy ej wyra eniem „niby po

długiej rozł ce“ nale ałoby przyj , e owe „tajemne” powi zania mi dzy

rzeczami nie s czym a tak bardzo nowym, i e musiały istnie ju wcze niej,

atoli pozostawały przez długi czas ukryte dla naszych oczu.

W moim przekonaniu wielowymiarowo ludzkiego postrzegania lub –

inaczej mówi c – to, e człowiek z jednej strony natyka si na ju istniej ce „stałe”

zwi zki, ale zarazem widzi powi zania mi dzy rzeczami, które s bez w tpienia

wzajemnie „wyemancypowane”, wiadczy o narodzinach nowego trendu w

ludzkim sposobie ogl du rzeczywisto ci. Z racji jego zwielokrotnienia w naszym

pojmowaniu wiata pojawia si jednak gł boka rysa ( Diskrepanz ).

Aby to sobie unaoczni , posłu my si pewnym przykładem: oto zgodnie z

nasz wiedz , któr zawdzi czamy naukom przyrodniczym, to Ziemia obraca si

wokół Sło ca, a nie na odwrót. Tymczasem w yciu codziennym dane nam jest

ogl da jedynie wschody i zachody Sło ca, które niczego jeszcze nie dowodz !

Ten rozd wi k mi dzy wiedz i naoczno ci mo na by kiedy za egna ,

gdyby my udali si w przestrze kosmiczn i na własne oczy przekonali o tym, e

Ziemia znajduje si w ruchu. Póki co jednak musimy y z nim dalej, rozdarci

pomi dzy dwoma ró nymi obrazami wiata.

Nasze ycie znosi t dolegliw sprzeczno nader cierpliwie. To wła nie

ona sprawia, e d ymy za wszelk cen do tego, by uzyska konsekwentny i

jednolity obraz wiata, a to po to, by jako sobie radzi z przera eniem, jakim

napawa nas wszystko, co chwiejne i niepewne. Dlatego jednym celnym błyskiem

refleksji ( Reflexion ) gasimy owe wschody i zachody Sło ca, uznaj c je za złudzenie

optyczne i nadaj c tym samym całemu naszemu wiatu „jedno ” i „ci gło ”.

Wszelako, pod ci nieniem nowych technologii, natłokiem wynalazków i ci arem

wiedzy zmianom podlega tak e sama ta „jedno ”. Wbrew naszym nadziejom na

stabilno i bezpiecze stwo rzeczywisto si zmienia. W moim przekonaniu

Asako Nagasawa wiat oczyma Benjamina

teoria poznania, jak rozwija Benjamin, nadaje si wła nie do tego, by ow

dynamik wiata nale ycie zrozumie .

Przejdziemy teraz do omówienia, co takiego i w jaki sposób wywnioskował

Benjamin z owego rozd wi ku w naszym wiecie. Wskazówek do tego szuka

b dziemy tak e w innym jego dziele pt. Ursprung des deutschen Trauerspiels , które

w tragedii niemieckiego baroku dostrzega specyficzny rodzaj filozofii sztuki.

Teoria poznania według Benjamina (1): Co? – Pytanie o ródło

Jak zapowiada ju tytuł owego traktatu o tragedii ( Trauerspiel ), Benjamin zamierza

tu uchwyci „pra ródło” baroku. Ale co wła ciwie nale y rozumie pod poj ciami

„barok“ i „pra ródło”? Sprawd my, co mówi ma ten temat (nomen omen) ródło:

Pra ródło (Ursprung ), owa dobrze znana kategoria historyczna, nie ma wszak nic

wspólnego z narodzinami i powstawaniem. Pra ródło nic nie mówi o powstaniu

czego , co bierze w nim pocz tek ( des Entsprungenen ), raczej tylko o tym, co mo e

si dopiero wyłoni w toku jakiego stawania i przemijania. Pra ródło ukryte jest

w rzece stawania i w stawaniu rzeczy niby w strudlu, wci ga w swój nurt i

porywa swoim rytmem cały budulec ( Entstehungsmaterial ). Nagi stan faktyczny,

ukazuj cy si naszym oczom, nigdy nie daje po sobie pozna ródeł: jego rytm jest

wyczuwalny tylko dla tego, kto widzi dwuwymiarowo ( Doppeleinsicht ). Rytm ten

rozpozna mo emy dopiero po jego odtworzeniu ( als Restauration ), jako co ju

tylko wtórnego i niepełnego. W ka dym zjawiskowym pocz tku czego

zaznaczona zostaje zaledwie forma: natomiast przybrana w ni idea nie pasowa

b dzie do wiata historycznego dopóty, a nie stopi si bez reszty z cało ci jego

dziejów (Walter Benjamin, Ursprung des deutschen Trauerspiels , Bd. I/1, s. 226).

„Prapocz tek“ czy „ ródło“ oznacza jednak nie tylko punkt wyj cia procesu

powstawania, ale tak e cało tego, co si w nim wydarza – mianowicie w

pewnym czasokresie, jaki upływa od powstania do zaniku. Dlatego poj cie

prapocz tku ma dwa biegunowo ró ne znaczenia; ka dy z biegunów odsyła ku

czemu innemu. Z jednej strony odnosi si ono konsekwentnie do wszystkiego, co

zachodzi mi dzy pocz tkiem i kresem, ale z drugiej jego wła ciwym celem jest

uwydatnienie postaci ródłowej. Bowiem to, czego posta ukazuje si dopiero na

Asako Nagasawa wiat oczyma Benjamina

ko cu, istnieje ( existiert ) w ukryty sposób ( latent ) ju na pocz tku. Na przykład w

sztuce jest tak, e sko czona forma wyłania si z chwil uko czenia dzieła; jednak

z drugiej strony forma owego sko czonego dzieła istnieje – aczkolwiek jeszcze

jako niewidoczna – ju u samego ródła, czyli na pocz tku. Dzieło musi zosta

tylko odkryte resp . wydobyte na jaw przez artyst . Zwrot ku prapocz tkowi

oznacza zatem prób odtworzenia ( Restauration ) stanu ródłowego ( des originalen

Zustandes ).

W tym miejscu chciałabym zwróci uwag na stosunek Benjamina do

mistyki ydowskiej. Termin „prapocz tek” jest bowiem zakorzeniony w takiej

wła nie mistyce. Wywodzi si z nauki pomieszczonej w dziele Stłuczony dzban

( Bruch der Gefäße ), którego autorem jest palesty ski kabalista Izaak Luria (1534-72).

Podług niej wszech wiat to naczynie stłuczone przez Boga podczas aktu

stworzenia. Skoro tylko skorupy zostan poskładane i wiat odzyska swój

pierwotny, nieskazitelny kształt, dopełni si boskie dzieło twórcze. Owo

dopełnienie o odtworzenie tego, co było na pocz tku, nazywane jest tu

„Zbawieniem”.

Zwa my, i Benjamin nie jest ani mistykiem, ani teologiem. Jednak dzi ki

swemu zamiłowaniu do mistyczno-religijnego stylu my lenia jest on w stanie

uchwyci ró nic pomi dzy my leniem mitologicznym i filozoficznym, tj. punkt,

w którym rodzi si filozofia. A to oznacza: pytanie o ródło otwiera mo liwo

powrotu do tzw. „nieracjonalnych“ obszarów, takich jak mitologia czy iluzja,

które nale przecie do naszego wiata. Wszak bez iluzji nie mogliby my

wyobrazi sobie naszej rzeczywisto ci jako spójnej czy „rozumnej“ – a to z tej

przyczyny, e rozumne stanowi dopełnienie ( Rest ) tego, co nierozumne. Lecz nikt

nie jest w stanie dokładnie okre li , gdzie le y granica mi dzy jednym i drugim,

jako granica ta nieustannie si przemieszcza. Wróc do tej kwestii raz jeszcze pod

koniec artykułu.

Teoria poznania według Benjamina (2): Jak? – Si gaj c po alegori

Zgodnie z wypowiedzi Karla Krausa, któr cytuje Benjamin w swoim ostatnim

dziele pt. Über den Begriff der Geschichte ( O poj ciu historii ), cel oznacza dla niego

Plik z chomika:

Inne pliki z tego folderu:

Inne foldery tego chomika: