pacyfikacja-kopalni-wujek.pdf

Pacyfikacja kopalni „Wujek”

13 grudnia

Noc z 12 na 13 grudnia 1981 r. była dla nas krótka – wspomina ks. Henryk Bolczyk w

swojej książce pt. „Krzyż nigdy nie umiera”. Podobnie i w najdrobniejszych szczegółach

pamiętają tę noc działacze „Solidarności” z KWK „Wujek” i późniejsi uczestnicy strajku.

Około pierwszej po północy mieszkańcy osiedla przy ulicy Mikołowskiej i Wincentego Pola

zostali obudzeni hałasem, jaki powstał wokół jednego z bloków. Z otoczonego przez

milicjantów i milicyjne samochody domu wyprowadzono – a właściwie wywleczono - Jana

Ludwiczaka - przewodniczącego kopalnianej Komisji Zakładowej NSZZ „Solidarność”.

Adam Skwira był jednym z pierwszych, który poszedł do mieszkania swego kolegi. Zastał

tam wyrąbane drzwi, przerażoną żonę i dzieci, ślady krwi... To efekt pobicia górników, którzy

zaalarmowani przez przewodniczącego wewnątrzkopalnianą linią telefoniczną, przybiegli mu

na pomoc. Nikt wtedy nie mógł przypuszczać, że oto zaczęła się operacja wprowadzenia

stanu wojennego. Nawet wojewoda i I sekretarz KW PZPR w Katowicach zostali

powiadomieni o akcji dopiero o 4. nad ranem. Nikt nie mógł też skojarzyć, że Jan Ludwiczak

został zaliczony do grona 648 „ekstremalnych przywódców i aktywistów” związku i innych

„wrogich ustrojowi” organizacji z województwa katowickiego przewidzianych do

internowania w ramach akcji o kryptonimie „Jodła”.

Już o godzinie 3. nad ranem wiadomość o pobiciu i zatrzymaniu przewodniczącego

dotarła na kopalnię, wywołując poruszenie wśród górników pracujących na nocnej zmianie.

Narastające emocje górników zgromadzonych w łaźni łańcuszkowej zdołał opanować dopiero

ks. Henryk Bolczyk. Trzej przedstawiciele załogi udali się do niego między 4 a 5 rano prosząc

o przybycie na kopalnię i odprawienie mszy św. Tymczasem krótko po godzinie 6. przez

radiowęzeł zakładowy nadano przemówienie gen. Jaruzelskiego o wprowadzeniu stanu

wojennego. Dyrekcja zaś poinformowała, że zakład został zmilitaryzowany, a działalność

związków zawodowych zawieszona. Około godziny 7. ks. Bolczyk przybył na kopalnię, do

łaźni, gdzie przygotowano stół i dębowy krzyż misyjny. Ten sam, który od czternastu

miesięcy towarzyszył wszystkim górniczym uroczystościom religijnym na „Wujku” –

pamiętnej mszy św. odprawionej 2 listopada 1980 r. na schodach Domu Kultury za

wszystkich zmarłych górników, rekolekcjom ewangelizacyjnym, uroczystości poświęcenia

sztandaru. Gniew wywołany w narodzie łatwo odbiera rozum, wzbudza emocje, zaciska pięści

– zapisał w swoich wspomnieniach kapelan górników. W czasie mszy św. przypominał

górnikom o potrzebie czystych intencji w działaniu i o wierności prawdzie. Krótko po

zakończonej mszy górnicy postanowili zawiesić protest, aby ostateczną decyzję podjąć w

obecności większości załogi, czyli w poniedziałek rano.

14 grudnia

Dzień po szoku nie przyniósł zasadniczej zmiany nastrojów wśród załogi. Na porannej

masówce, z udziałem górników nocnej i rannej zmiany zapadła decyzja, żeby

zakomunikować dyrekcji, że załoga nie podejmie pracy do chwili, kiedy na kopalnię nie

przybędzie Jan Ludwiczak. Dyrektor Maciej Zaremba, naczelny inżynier Piotr Kościelny oraz

główny inżynier Kiedrowski przyszli do górników zebranych w łaźni łańcuszkowej i

próbowali nakłonić ich do podjęcia pracy ze względu na konsekwencje złamania prawa stanu

wojennego. Wobec stanowczego oporu dyrektor zaproponował wybranie delegacji i spotkanie

z komisarzem wojskowym. Ludzie w ogóle nie przyjęli wyjaśnień dyrektora do wiadomości.

Byli absolutnie przeświadczeni, że działalność związku była legalna. […] Ludzie nie potrafili

absolutnie zrozumieć, że ktokolwiek mógł w sposób nieuczciwy wprowadzać takie rzeczy,

jakie postanowiła Wojskowa Rada Ocalenia Narodowego – wspominał Adam Skwira. Na

górnicze nastroje – nie tylko na kopalni „Wujek” – wpłynęła również informacja o

zmilitaryzowaniu kopalń. Na ogół interpretowano to jako zamach na wywalczone w

porozumieniach jastrzębskich wolne soboty i niedziele. Nie brakowało też pogłosek, że teraz

trzeba będzie pracować przez siedem dni w tygodniu i do tego jeszcze po 12 godzin.

Na spotkanie z komisarzem wojskowym Katowickiego Zjednoczenia Przemysłu

Węglowego wybrani zostali Adam Skwira, Stanisław Płatek i na ochotnika - nieznany nikomu

wcześniej Jerzy Wartak. Przedstawiwszy żądanie uwolnienia Ludwiczaka usłyszeli od

komisarza, że powinni przekonać załogę do podjęcia pracy, a on postara się spowodować

przywiezienie przewodniczącego, ewentualnie ustalić miejsce jego pobytu. Po powrocie do

załogi zdali relację z rozmów i - jak relacjonuje Stanisław Płatek - zostali nazwani zdrajcami,

którzy ulegli władzy i namawiają do powrotu do pracy. Pomogło dopiero wyjaśnienie, że

takie jest tylko stanowisko komisarza, a ostateczna decyzja należy do załogi. W tej sytuacji

zapadła jednogłośnie postanowiono kontynuować protest, do którego o godzinie 14. dołączyła

druga, a następnie trzecia zmiana. Do wieczora powstała też rozszerzona lista postulatów.

Oprócz uwolnienia Ludwiczaka zażądano odwołania stanu wojennego, uwolnienia wszystkich

internowanych i przestrzegania porozumień jastrzębskich.

Poniedziałek był dniem organizowania się załogi do strajku okupacyjnego, chociaż tak

go nie nazywano aż do chwili, gdy przyłączyli się do niego pracujący na wszystkich

zmianach. Pomimo istniejących wcześniej instrukcji władz krajowych „Solidarności” na

wypadek wprowadzenia stanu wyjątkowego okazało się, że Komisja Zakładowa kopalni

„Wujek” nie była przygotowana na taką sytuację. Dość powszechna była również opinia, że w

godzinie próby zawiedli członkowie Komisji, a w szczególności zastępcy przewodniczącego

Jana Ludwiczaka: Strzelecki, Haśnik.

Organizacyjnie sytuację wśród strajkującej załogi udało się opanować dopiero we

wtorek nad ranem. Przede wszystkim należało zaspokoić potrzeby aprowizacyjne

kilkutysięcznej załogi, które pojawiły się już w poniedziałek. Problem rozwiązał się poniekąd

sam: mieszkańcy z pobliskiego osiedla spontanicznie zaczęli znosić chleb, wędliny i zupy, a

kobieca część załogi przyjęła na siebie obowiązki związane z przygotowywaniem kanapek i

rozdzielaniem pomiędzy strajkujących górników. Tego też dnia, zupełnie samorzutnie,

zostały zabarykadowane bramy kopalni. Bez czyjegokolwiek polecenia i bez planu, chociaż

po strajku prokurator wojskowy dociekał, pod czyim fachowym kierownictwem tego

dokonano. Wieczorem około godziny 18. na kopalnię po raz drugi przybył ks. Henryk

Bolczyk, by na prośbę górników odprawić mszę św. Chyba coraz trudniej było o modlitewne

skupienie. Chwile uspokojenia mieszały się ze strachem. Ks. Bolczyk zapamiętał w

szczególności, jak pod koniec mszy głos zabrał jeden z górników, by podziękować za jej

odprawienie w tych nietypowych okolicznościach, aż tu nagle rozległo się paniczne wołanie:

chłopy, jadą! Konfrontacja pokoju i niepokoju była manifestacyjna. Alarm okazał się

fałszywy .

W nocy z poniedziałku na wtorek we wszystkich oddziałach kopalni przeprowadzono

wybór przedstawicieli, którzy następnie tworzyli komitet strajkowy. Dla zapewnienia

bezpieczeństwa teren kopalni przez całą noc był patrolowany przez górników. Załoga

zdecydowała jednocześnie, że uczestniczący w strajku nie będą opuszczać terenu zakładu.

Dopuszczano jedynie wyjście w przypadkach losowych. Na opuszczanie kopalni pozwolono

ponadto ratownikom górniczym pracującym cały czas przy akcji gaszenia pożaru na poziomie

613. Nie brakowało oczywiście przypadków pojedynczych ucieczek ze strajku.

15 grudnia

Wydarzeniem następnego dnia były przede wszystkim informacje o brutalnym

pacyfikowaniu przez ZOMO strajkujących w regionie zakładów pracy. W szczególności

kopalni „Staszic” w Katowicach i kopalni „Manifest Lipcowy” w Jastrzębiu. Po południu na

„Wujek” dotarli łącznicy z Jastrzębia. Od tej chwili niemal powszechne było przekonanie, że

na „Wujek” ZOMO też przyjdzie. Górnicy nie oczekiwali tej wizyty bezczynnie. Podobnie,

jak w innych kwestiach związanych z organizowaniem się strajku, tak i tym razem nie czekali

na rozkazy ani polecenia. Noc z wtorku na środę grupa około stu osób spędziła w warsztacie

mechanicznym – tzw. kuźni - na szykowaniu sobie i kolegom różnego rodzaju uzbrojenia.

Broń, jaką wytwarzano z kawałków płaskownika, prętów, kabli i innych materiałów

konstruowano przyjmując jako zasadę, że muszą być dłuższe od milicyjnej pały. O sprawie

dowiedział się Stanisław Płatek. Jeszcze tej samej nocy Komitet Strajkowy postanowił

ukrócić proceder i wyłączyć prąd w kuźni.

Wojna nerwów trwała i nie była dziełem przypadku. „Oddziaływania psychologiczno-

propagandowe” wobec strajkujących załóg były stałym elementem taktycznym sił

porządkowych. Niespecjalnie chyba wierzono w ich skuteczność. Raczej miało to być

uzasadnienie – post factum – dla późniejszego użycia siły. I tak około godz. 15.00 górnicy

byli świadkami jednej z pierwszych demonstracji siły: od ronda Mikołowskiego, ulicą W.

Pola przejechała hałaśliwa kolumna wozów pancernych. W późniejszych godzinach tą samą

drogą parokrotnie jeszcze przejeżdżały „osinobusy” wiozące oddziały ormowców.

Wieczorem po raz trzeci górnicy udali się do pobliskiego kościółka św. Michała

Archanioła, by prosić ks. Henryka Bolczyka o przyjście na kopalnię. Nie było już warunków,

by godnie odprawić mszę św. Odmawiano różaniec. Nie dokończyliśmy różańca. Zabrakło

jednego „Zdrowaś”, pięćdziesiątego. Podobnie jak wczoraj, po Mszy św. w momencie

przemówienia osoby świeckiej, tak dzisiaj, po czterdziestym dziewiątym „Zdrowaś” rozległ

się głośny krzyk: Chłopy, jadą! I tym razem alarm okazał się fałszywy. Zaraz potem do ks.

Bolczyka podszedł jeden z górników i poprosił o absolucję generalną. Ten moment stał się

później przyczyną poważnych problemów śląskiego kapłana. W doniesieniach SB

informowano, że ks. Bolczyk odebrał od górników przysięgę, że będą walczyć do ostatniej

kropli krwi. Sprawę tę podniósł nawet wojewoda gen. Paszkowski w rozmowie z biskupem

Bednorzem. Określił działanie księdza, jako przykład wyjątkowo nieodpowiedzialnej

postawy. Wytłumaczono jednak wojewodzie prawdziwe znaczenie obrzędu.

Kilka lat później ks. Henryk Bolczyk dowiedział się również o rozmowie płka

Baranowskiego z przedstawicielami biskupa katowickiego. Chwalił się, że to nie modlitwa

Bolczyka powstrzymała tego wieczoru oddziały przed wkroczeniem na teren kopalni, ale jego

– Baranowskiego – decyzja. Zasługi w tym względzie przypisywał sobie również Komendant

Wojewódzki MO płk Jerzy Gruba. Tłumaczył po latach, że po akcji na kopalni „Wieczorek”

ZOMO miało „przy okazji” odblokować „Wujka”. Gdy jednak zameldowano mu, że

strajkujący uczestniczą w nabożeństwie, wydał kategoryczny zakaz prowadzenia

jakichkolwiek działań. „Awantura z Kościołem była nam w tym układzie rzeczą najmniej

potrzebną” - podkreślił. Bardziej prawdopodobne wydaje się jednak inne uzasadnienie: by

odwlec jak najdalej w czasie operację w środku miasta. Wszystkie dotychczasowe akcje

przeciwko strajkującym załogom odbywały się w zakładach leżących poza centrami miast.

Według ustaleń Sądu w pierwszym procesie, decyzja o pacyfikacji „Wujka”, jak i

„Andaluzji” i „Juliana” zapadła na naradzie WKO, która odbyła się 15 grudnia o godz. 19. w

Urzędzie Wojewódzkim. Posiedzenie Sztabu w sprawie tzw. odblokowania kopalni „Wujek” i

dwóch pozostałych płk Jerzy Gruba zwołał o godz. 22.00 w Komendzie Wojewódzkiej MO w

Katowicach. Brało w niej udział ścisłe kierownictwo Komendy Wojewódzkiej, Komendant

ORMO oraz komendanci miejscy MO z Katowic i Piekar. Sytuację na kopalni „Wujek”

referował zastępca naczelnika Wydziału IIIA – kpt. Wierzbicki. Podał, że przebywa tam

około 2000 strajkujących, którzy dysponują wężami z gorącą wodą. Poinformował również,

że na terenie zakładu został umieszczony agent SB. Z kolei płk Baranowski przekazał

informację, że brama kopalni oraz przejścia mogą być zaminowane. Szczegółowe plany

pacyfikacji były już gotowe. Wtedy właśnie płk Gruba omówił podział sił i środków oraz

ustalił kolejność działań. O godzinie 23. w tym samym miejscu odbyła się narada z

przedstawicielami wojska., które reprezentował płk J. Bielecki oraz Dowódca 25 Pułku

Zmechanizowanego w Opolu mjr Z. Pytko ze swoim zastępcą mjr. K. Kostoszem i oficerem

kontrwywiadu kpt. R. Kręgielem. Ze strony milicji w naradzie udział brali płk Wilczyński i

jego zastępca E. Wałach, kpt. Z. Fedunkow z Wojewódzkiego Stanowiska Kierowania KW

MO i Komendant Miejski MO w Katowicach płk. M. Ziubrzycki. W zgodnej ocenie oficerów

wojska narada nie była przygotowana ani organizacyjnie ani merytorycznie. Nie

dysponowano nawet mapą sytuacyjną, a prowadzący ją płk Okrutny wychodził co jakiś czas,

by konsultować kolejne decyzje.

Plan działań taktycznych, poprzedzających atak na kopalnię przewidywał najpierw

skoncentrowanie pododdziałów zwartych MO, wojska i ORMO na pozycjach wyjściowych na

wysokości bramy głównej i bramy kolejowej. Kolejnym działaniem było uruchomienie

posterunków drogówki w celu zamknięcia ruchu samochodowego w rejonie kopalni i

kierowanie na drogi objazdowe, czyli faktyczne odcięcie od reszty miasta. Równocześnie,

przy użyciu gigantofonu zaplanowano „działania propagandowe”, mające na celu dobrowolne

zakończenie strajku i opuszczenie kopalni. Na około 10 minut przed atakiem miało nastąpić

wyłączenie energii elektrycznej. Na hasło „Mur” siły wojskowo-milicyjne miały przystąpić

do forsowania muru i barykad. Przed atakującymi oddziałami postawiono następujące

zadania:

- szybkie wejście na teren kopalni,

- niedopuszczenie do uruchomienia szybów wydobywczych „Lechia” i „Krakus”,

Plik z chomika:

Inne pliki z tego folderu:

Inne foldery tego chomika: