Powtórka z epok.odt

(33 KB) Pobierz

Powtórka z epok



Materiały pomocnicze - język polski
oprac. mgr Lucyna Flaszyńska

Epoki - przełomy

Ludzie

Dzieła

Pojęcia (założenia)

Antyk (VIII w p.n.e. - V w n.e.)

Klasycyzm - od "classicus" - wzorowy, doskonały. Warto zapamiętać, że antyk stwarza wyjściowy, klasyczny kanon dotyczący norm tworzenia sztuki, określający wyznaczniki piękna lub brzydoty, określający to reguły komponowania gatunków literackich. Do tego, klasycznego kanonu, odwoływać się będą - lub wyzwalać z niego - myśliciele i artyści późniejszych epok.

Homer, Sofokles, Safona, Ezop, Horacy, Wergiliusz, Sokrates, Platon, Arystotekles, Tyrtajos, Anakreont, Owidiusz

Mitologia (Jan Parandowski)
Tragedie:
Antygona,
Król Edyp
(Sofokles)
Oresteja
(Ajschylos)
Medea
(Eurypides)
Eposy:
Iliada,
Odyseja
(Homer)
Eneida
(Wergiliusz)
Liryka:
Tyrtajos,
Safona,
Anakreont,
Horacy,
Owidiusz,
Wergiliusz
Biblia
(Stary i Nowy Testament)

fatum,
harmonia,
katharsis,
mimesis, epikureizm,
stoicyzm,
prometeizm,
mit, tragizm,
ironia sokratyczna, jaskinia Platona (idee i cienie idei), poetyka, retoryka, porównanie homeryckie

Średniowiecze (przełom w. IV/V  - w. XV)

Z antyku:
Odwołanie się do filozofii i kultury antyku (fascynacja dziełami Platona i Arystotelesa)
Łacina uniwersalnym językiem Europy
Twórcy kronik (Długosz) wzorują się na historykach rzymskich
Filozofia Arystotelesa i prawo rzymskie na Akademii Krakowskiej
Dzieła starożytne (np. Pliniusza w dziedzinie botaniki) autorytetem w scholastycznym nauczaniu
Normy dotyczące poezji i retoryki wyprowadzano z dzieł Horacego i Cycerona
XII w. nazywano nawet "renesansem XII w." ze względu na modny neoplatonizm i odrodzenie kultury antycznej

Nowe ideały:
Bóg w centrum wartości i zainteresowań ludzkich
Mistycyzm, religijność epoki
Wiara w znaki, symbole, magię liczb - głosy świata pozaziemskiego
Tematy sztuki: śmierć, cierpienie
Odejście od klasycznych norm sztuki - wierne naśladowanie zastąpione ekspresja uczuć
Anonimowość, odejście od ideału sławy, artysty, mistrza sztuki

Francois Villon,
św. Augustyn,
św. Tomasz
św. Franciszek

Uwaga:
Literatura
w wielkiej
mierze
jest
anonimowa

Hagiografia 
(żywoty świętych - Legenda o św. Aleksym)
Epika rycerska (Pieśń o Rolandzie, cykl Arturiański, Dzieje Tristana i Izoldy)
Historiografia (kroniki)
F. Villon - Wielki Testament,
Zabytki polskie:
Bogurodzica,
Żale Matki Boskiej pod krzyżem,
Rozmowa Mistrza Polikarpa ze Śmiercią,
Legenda o św. Aleksym
Słota - O zachowaniu się przy stole
Gall Anonim - Kronika Polska

teocentryzm,
uniwersalizm,
mistycyzm,
scholastyka,
gotyk,
styl romański,
pareneza,
danse macabre,
dualizm
wartości

Renesans  XVI wiek

Ze średniowiecza:
Trwała wiara w magię liczb i znaków (np. u Reja, Dantego)
Obecność łaciny w twórczości (lit. łacińska i dwujęzyczna)
Sonet, rozpropagowany przez Petrarkę, ma swój rodowód w kulturze średniowiecznej
Pisarze renesansowi kontynuują model literatury parenetycznej (ideał dworzanina czy ziemianina)
W poezji Kochanowskiego, obok wizji człowieka potężnego, pojawia się też krucha istota "Boże igrzysko", kukiełka w rękach Boga, Bóg znajduje się w centrum uwagi wielu dzieł, podobnie jak wiara i religijność (Psalmy)

Nowe lub wzięte z antyku:
Ideał artysty (wszechstronnego, sławnego)
Nawiązanie do filozofii antycznych i do klasycznych norm sztuki
Harmonia, mimetyzm w opisie świata
Wskrzeszenie tragedii i innych antycznych gatunków
Zainteresowanie historią i językiem antyku (tłumaczenia)
Zainteresowanie nauka, poznawaniem świata, życiem doczesnym
Człowiek w centrum zainteresowań

Dante
Alighieri,
Giovanni Boccaccio,
Francesco Petrarka,
Leonardo
da Vinci,
Michał Anioł,
Nicollo Machiarelli,
William Szekspir,
Mikołaj Rej,
Jan Kochanowski,
Szymon Szymonowic,
Mikołaj Sęp-Szarzyński,
Andrzej Frycz-Modrzewski

Boska komedia (Dante)
Dekameron (Boccaccio)
Hamlet, Makbet (Szekspir)
Żywot człowieka poczciwego, Krótka rozprawa między trzema osobami, Panem, Wójtem, a Plebanem  (Rej)
Odprawa posłów greckich,
Pieśni, Fraszki, Treny, Psalmy (Kochanowski)
O poprawie Rzeczypospolitej (A. Frycz-Modrzewski)
Kazania sejmowe (Piotr Skarga)

humanizm,
reformacja,
antropo-
centryzm,
irenizm,
harmonia,
mecenat,
utopia,
tolerancja,
arianizm

Barok  XVII wiek

Jeszcze renesansowe i już klasyczne:
Spór o wartość życia i pozycję człowieka we wszechświecie nie we wszystkich dziełach wypiera człowieka na rzecz teocentryzmu i uczynienia Boga najwyższą wartością. W literaturze dworskiej, w poezji "światowych rozkoszy" - wciąż ważny jest człowiek i ziemski byt
Spod "metafizycznego" zarysu epoki wyłamuje się Francja, w której po krótkim epizodzie barokowym kwitnie klasycyzm dworu króla Słońce, powstają komedie Moliera i narodzi się racjonalna myśl Kartezjusza
Barok nie odrzuca humanizmu, lecz propaguje inny humanizm, inny jego wariant - oczywiście powracający do teocentryzmu, lecz czyniący ośrodkiem myśli dramatycznej los jednostki ludzkiej - wobec śmierci, Boga, przemijania. Indywidualność epoki - Szekspira, który tworzy na przełomie wieków przypisywano często do renesansu, bowiem tu też centrum przemyśleń i węzłem łączącym wątki jest człowiek
Barok kontynuuje też postawy reformatorskie (Potocki)
Poezja Mikołaja Sępa-Szarzyńskiego ukazuje splot jeszcze renesansowych i już barokowych tematów (twórca zwany "zachodzącym słońcem renesansu")

Nawiązania do średniowiecza i nowe postulaty:
Religijność i mistycyzm epoki
Motyw śmierci, przemijania, piekła
Zwrot ku wartościom świata pozaziemskiego
Dysharmonia i ekspresja uczuć (cierpienie) w sztuce, (ruch)
Kontrreformacja odpowiedzią na reformację
Upadek oświaty

Pieree Corneille,
John Milton,
Molier,
Miguel Cervantes,
Blaise
Pascal,
Kartezjusz,
Jan Andrzej Morsztyn,
Daniel Naborowski,
Jan
Chryzostom
Pasek,
Wacław
Potocki

Cyd (Corneille)
Raj utracony (Milton)
Świętoszek, Skąpiec (Molier)
Don Kichot (Cervantes)
Pamiętniki (Pasek),
Transakcja wojny chocimskiej (Potocki)
poezje (Morsztyn, Naborowski, Potocki)

dysharmonia,
ekspresja,
konceptyzm,
marianizm,
kontr-
reformacja,
sarmatyzm,
rokoko,
ekspresja brzydoty
motyw szatana,
piekła, śmierci
manieryzm,
metafizyka

Oświecenie  XVIII wiek

Ideały "nieklasyczne":
Religia katolicka nadal jest silną wartością - wystąpienie ateistów czy krytyka Kościoła nie zmienia przecież wyznawanych wartości - widać to nawet w Świętoszku Moliera, w twórczości księcia biskupa Krasickiego
Racjonalizm wywodzi się z siedemnastowiecznej myśli filozoficznej Kartezjusza, choć zmienia charakter ujęcia rozumu ludzkiego
Postulaty reformatorskie: krytyka wad szlacheckich, m.in. nietolerancji, lenistwa, chciwości miała miejsce już w baroku (Wacław Potocki) 
Nurt sentymentalny kontynuuje linie uczuć, związku z naturą, sceptycyzmu wobec nauki (ekspresję uczucia)

Nowe (nawiązujące do klasycznych) idee:
Odejście od barkowego mistycyzmu i religijności
Wiara w naukę, wiedzę
"Powrót myśli do świata rzeczy"
Klasycyzm w sztuce ("normy tworzenia" - Boileau)
Rozwój szkolnictwa, prasy, postawy reformatorskie wobec spraw kraju
Praktykowanie klasycznych gatunków

Encyklope-
dyści:
Wolter,
Denis Diderot,
Jean
Jacques Rousseau,
Monteskiusz
Polscy twórcy:
Ignacy Krasicki,
Julian Ursyn Niemcewicz,
Franciszek Karpiński,
Franciszek Zabłocki,
Adam Naruszewicz,
Hugo Kołłątaj,
Stanisław Staszic

Wielka Encyklopedia Francuska,
Kandyd (Wolter),
Kubuś Fatalista i jego pan (Diderot),
Nowa Heloiza (Rousseau),
Mikołaja Doswiadczyńskiego przypadki, bajki, satyry, Monachomachia (I. Krasicki),
Powrót posła (J. Ursyn Niemcewicz)

krytycyzm,
empiryzm,
racjonalizm,
sensualizm,
libertynizm,
deizm,
ateizm,
sentymen-
talizm,
rokoko

Romantyzm  1818(22)-1863

Wciąż jeszcze klasyczne:
Motywy wielu utworów - wieszczowie nawiązują do historii starożytnych państw (Termopile, Cheronea), mitologii czy postaci literatury (Oda do młodości, wczesne utwory, bajki)
Praktykują klasyczne gatunki: epos, oda, pieśń, hymn, rapsod
Prowadzą grę konwencjami klasycznymi np. w II i IV cz. Dziadów występuje chór oraz zasada trzech jedności
Do złotego wieku i epoki peryklejskiej nawiązuje Norwid w Fortepianie Szopena, w koncepcji sztuki w Promethidionie
Chociaż romantyzm nie jest bezpośrednią kontynuacją sentymentalizmu, to przecież wyrasta z uczuciowości i symboliki tego nurtu (serce, natura, wrażliwa jednostka)
Komedia Aleksandra Fredry - narodowa, wykpiwająca romantyczne pozy, w budowie kontynuuje wzorzec komedii oświeceniowej
Romantycy wywołują i pielęgnują klasyczny mit arkadyjski

Postulaty nowe, "antyklasyczne":
Zwrot ku duchowości, mistycyzmowi, uczuciu, wierze
Zwątpienie w naukę
Wprowadzenie do literatury tematów i gatunków nowych (niezgodnych z klasycznymi normami) np. fantastyki ludowej
Miłość, młodość, intuicja przeciw wiedzy i autorytetowi starego mędrca
Walka o wolność (spisek, powstanie)
Kult poezji i talentu poety

Johann Wolfgang Goethe,
fryderuk Schiller,
George Gordon Byron,
Adam Mickiewicz,
Juliusz Słowacki,
Zygmunt Krasiński,
Cyprian
Kamil
Norwid,
Aleksander Fredro

Faust, Cierpienia młodego Wertera (Goethe),
Giaur (Byron),
Pan Tadeusz, Dziady,
Konrad Wallenrod (Mickiewicz),
Ballady
Kordian, Beniowski, Balladyna (Słowacki)
Nie-Boska komedia (Krasiński)
Śluby panieńskie (Fredro)

irracjonalizm,
spirytualizm,
mistycyzm,
mesjanizm,
profetyzm,
indywidualizm,
orientalizm,
fantastyka,
ludowość,
historyzm,
bajronizm,
werteryzm,
szekspiryzm,
gotycyzm,
osjanizm

Pozytywizm  II połowa XIX w.

Kontynuacje romantyczne:
Kult powstańców i historii powstań (Konopnicka, Asnyk, Orzeszkowa)
Rycerskość i romantyczne biografie bohaterów H. Sienkiewicza, w części - Wokulskiego z Lalki
Sentyment wobec Polski szlacheckiej i umiłowanie pejzażu (Orzeszkowa)
Temat romantycznej miłości (Lalka), idealizmu
Motyw dworku soplicowskiego - Nad Niemnem Orzeszkowej

Postulaty "antyromantyczne":
Zwrot ku wiedzy, nauce, ideałowi pracy w miejsce zrywów powstańczych
Podjęcie problematyki społecznej - sytuacji warstw niższych, równouprawnienia kobiet, Żydów
Odrzucenie sfery duchowej i irracjonalnej
Praktyczne, utylitarne traktowanie sztuki i talentu artysty

...
Zgłoś jeśli naruszono regulamin