27
Pytania z ekonomii instytucjonalnej
1. Czynniki i uwarunkowania instytucjonalne w ekonomii głównego nurtu (Maja).
Ekonomia instytucjonalna (w swej różnorodności) w coraz większym stopniu dopomina się o wkomponowanie jej dorobku do ekonomii głównego nurtu, o ostateczne odrzucenie tezy o neutralności i egzogeniczności instytucji dla wzrostu gospodarczego i funkcjonowania gospodarki. Takie czynniki jak np. organizacja produkcji, sposób przypisania praw własności, sposoby zawieranych transakcji, wzajemne usytuowanie państwa i rynku, motywy kooperacji i koordynacji grup i jednostek czy zaufanie między podmiotami mają coraz większe znaczenie. Również ekonomiści głównego nurtu zwracają uwagę na instytucjonalne aspekty gospodarowania np. postulaty formalizacji instytucji w modelach makroekonomicznych (Blanchard O.J., 2000, s. 38-39).Wyrazem tego może być np. uzupełnianie wielu znanych z podręczników akademickich modeli makroekonomicznych (np. modele wzrostu gospodarczego, AD-AS czy IS-LM-BP) oraz mikroekonomicznych (np. teoremat Coase’a, asymetria informacji i modele gapowicza, równowaga firmy a korzyści skali, model pryncypała –agenta) o elementy instytucjonalne.
2. Wymień obszary konsensusu we współczesnej makroekonomii – rola instytucji (Maja).
· Rola instytucji:
o Człowiek współczesny działa w ramach instytucji, które regulują jego zachowanie
o Regulacja zachowań poprzez wartości i normy i różne metody ich egzekwowania; formalne zmieniają się szybciej niż nieformalne,
o W świecie instytucji rośnie rola norm prawnych, które mają określoną hierarchizację,
o Zachowanie człowieka podlega instytucjom skali mikro (transakcje: konflikt, współpraca, porządek) oraz makro (działanie kolektywne)
o Większość instytucji tworzy się ewolucyjnie
o Tworzone organizacje formalne podlegają instytucjonalizacji = ludzie wiążą z daną organizacją określone normy i wartości
o Tworzenie i rozwój instytucji dokonuje się po to, żeby realizować efektywność adaptacyjną systemu instytucjonalnego (połączenie efektywności ekonomicznej Hicksa-Kaldora, społecznej, politycznej)
o Instytucje są tym elementem w świecie nieergodycznym.
· 7 funkcji:
o Sprzyjanie standaryzacji zachowań w gospodarce w warunkach heterogeniczności podmiotów,
o Regulowanie funkcjonowania i rozwoju wszystkich podmiotów gospodarczych (gosp. dom., rynek, przedsiębiorstwa, państwo)
o Ułatwienie dostępu do rynków i tworzenie i rozwój rynków,
o Przezwyciężenie asymetrii informacyjnej + sprzyjanie efektowi learning by doing
o Sprzyjanie kooperacji i koordynacji działalności w warunkach konkurencji rynkowej,
o Przekształcenie warunków wzajemności w warunkach ryzyka
o Sprzyjanie obniżaniu kosztów transakcyjnych
3. Instytucje a modele wzrostu gospodarczego.
· Tradycyjne modele wzrostu gospodarczego – nie wystarczają do wyjaśnienia problemu konwergencji i różnic w tempie wzrostu gospodarczego między krajami,
· Modele uzupełnia m.in. ekonomia instytucjonalna
· Znaczenie czynników geograficznych i instytucjonalnych (wolne rynki, prawa własności, przestrzeganie rządów prawa),
· Instytucje mają wpływ na akumulację kapitału rzeczowego i ludzkiego oraz produktywność czynników produkcji.
· Dotyczy to takich instytucji jak: instytucje rynkowe, instytucje państwa, system demokracji politycznej, prawa własności, koszty transakcyjne, kapitał społeczny czy zjawiska korupcji i inne.
· Pomiędzy wzrostem a instytucjami występują sprzężenia zwrotne. KWR dysponują lepszymi instytucjami, co uniemożliwia KSR odrabianie dystansu w istniejącej luce technologicznej,
· Lepszym instytucjom sprzyjają korzyści skali, stąd kraje rozwinięte w rozwoju są w sytuacji korzystniejszej niż kraje mniej rozwinięte.
· W krajach bogatszych łatwiej też o zapewnienie niezbędnej komplementarności systemu instytucjonalnego. Jednocześnie wprowadzanie gospodarki na ścieżki szybszego wzrostu wymaga wcześniejszego wdrożenia odpowiednich instytucji.
· W badaniach wzrostu zaczyna się też sięgać do koncepcji kapitału społecznego czy powiązań między zakresem demokracji politycznej i wolności ekonomicznej a wzrostem.
· Koszty transakcyjne uwzględniane są w tzw. pieniężnych modelach wzrostu.
· Czynione są próby wprowadzenia czynników instytucjonalnych do formalnych modeli wzrostu; problemem pozostaje pomiar czynników instytucjonalnych.
4. Rola ścieżki koordynacji makroekonomicznej w modelu AD-AS.
· Przy odpowiedniej modyfikacji krzywych AD (eliminacja efektów mnożnikowych) i AS (odpowiednie zdefiniowanie funkcji produkcji) można wyprowadzić ścieżkę koordynacji makroekonomicznej, którą określa czynnik instytucjonalny X.
· Ścieżka ta zawiera możliwe kombinacje produktu i ceny w trakcie dostosowań dynamicznych. Nachylenie tej ścieżki wyraża różne sztywności cen określane przez czynniki instytucjonalne. Pokazuje ona oddziaływanie instytucji formalnych jak i nieformalnych na związki zachodzące między zagregowanym popytem i podażą.
· Wprowadzenie różnych postaci funkcyjnych ścieżki koordynacji makroekonomicznej, stanowi klucz do rozróżnienia charakterystyk instytucjonalnych poszczególnych krajów.
5. Instytucje a polityka monetarna – krótki i długi okres. (uzupełnić!)
· Na znaczeniu przybrała rola polityki monetarnej, w ustawodawstwie wprowadzono zasadę niezależności banków centralnych i zaczęto przywiązywać większą uwagę dla stałych reguł w polityce gospodarczej.
· Skuteczność polityki monetarnej zależy w dużym stopniu od instytucjonalnych uwarunkowań stabilności finansowej, będącej z kolei wyrazem równowagi instytucjonalnej.
· Stabilność ta przejawia się w odpowiedniej polityce Banku Centralnego, skutecznym systemie nadzoru bankowego i szerzej nadzoru nad różnymi segmentami rynku finansowego oraz bezpieczeństwie depozytów i oszczędności podmiotów gospodarczych w instytucjach systemu finansowego.
· Ważna jest tu rola pośredników finansowych (rynków i instytucji finansowych) jako instytucji sprzyjających oszczędzającym i inwestującym w ich wzajemnych relacjach i w warunkach asymetrii informacji. Potrzeba regulacji rynku finansowego (regulowanego silniej niż inne rynki) przez państwo wynika ze skłonności pośredników finansowych do podejmowania nadmiernego ryzyka i wykorzystywania przewagi wynikającej z asymetrii informacji. Istnieje potrzeba ochrony interesów innych podmiotów, zwłaszcza oszczędzających oraz utrzymanie odpowiedniej płynności finansowej w całej gospodarce.
· Polityka instytucjonlana ma jednocześnie dłuższy horyzont czasowy niż ogólna polityka gospodarcza (fiskalna i monetarna) – reagująca na zmienność warunków gospodarowania i różnego rodzaju szoki podażowe czy popytowe.
6. Polityka dyskrecjonalna a reguły.
Polityka dyskrecjonalna (uznaniowa, punktowa) oznacza, iż decyzje fiskalne państwa nie podlegają regułom, a ich zadaniem jest wpływanie na popyt globalny.
Zaletą może być większa elastyczność niż w przypadku reguł oraz brak możliwości kreatywnej księgowości, sprzyja osiągnięciu krótkoterminowych celów. Wadą reguł na rzecz polityki uznaniowej jest także to, iż są one często nieskuteczne i obchodzone – nie wiadomo jak wymusić na politykach żeby jej nie ignorowali – muszą być świadomi poniesienia wysokich kosztów złamania reguł.
Przesłanki stosowania reguł polityki fiskalnej (czyli wady polityki dyskrecjonalnej):
a) problem opóźnień – polityka dyskrecjonalna jest cykliczna (a nie tak jak powinno być antycykliczna), ponieważ np. przy recesji państwo chce prowadzić politykę ekspansywną, jednak o recesji dowiaduje się z pewnym opóźnieniem i zanim przeprowadzi dyskusję na temat instrumentów i negocjacje odnośnie nich i zanim parlament uchwali te zmiany i zanim zostaną wprowadzone w życie, to może się okazać, iż gospodarka jest już w fazie wzrostu – czyli my stosujemy politykę ekspansywną w fazie wzrostu gospodarki (a podjęte co do recesji), co destabilizuje gospodarkę i „rozdmuchuje” wydatki państwa. Polityka dyskrecjonalna jest zupełnie nieskuteczna przy negatywnych szokach podażowych jako przyczynie recesji (ponieważ mimo tego że spada produkt, ceny idą w górę). [przy szoku popytowym mamy nakręcenie koniunktury w zamian za wzrost inflacji]. Zatem polityka dyskrecjonalna może być skuteczna tylko wtedy, gdy z dużym wyprzedzeniem możemy wyprognozować fazę recesji.
b) problem niespójności polityki w czasie – teoria cyklu realnego Kydlanda i Prescotta: zakładali pełną neutralność pieniądza wobec sfery realnej, zakładali racjonalne oczekiwania => podmioty trafnie odczytują zamiary władz monetarnych, które zwiększają bazę monetarną w celu nakręcenia koniunktury, a co za tym idzie znika iluzja pieniężna. Na mocy tej teorii wyprowadza się krzywą Phillipsa wspartą oczekiwaniami – w warunkach normalnych różnica między inflacją realną a oczekiwaną jest równa 0, co oznacza, że czynnikiem zwiększającym Y jest tylko nieoczekiwana inflacja, jednak nawet jeśli nas zaskoczą to i tak dostosujemy się do nowych warunków i znowu Y wróci do poprzedniego poziomu (jednak kosztem zwiększonej inflacji – podniesienie krzywej Phillipsa), polityka fiskalna jest także bezskuteczna, gdyż produkcja pozostaje na tym samym poziomie (bo wzrost S – ludzie zdają sobie sprawę, że do sfinansowania deficytu potrzebne będzie podwyższenie podatków więc już teraz gromadzą potrzebne rezerwy), ale deficyt się ciągle powiększa.
c) negatywny wpływ czynników politycznych – iluzja fiskalna i asymetria informacyjna – dajemy się nabrać na krótkookresowy wzrost wydatków państwa (czyli wzrost produkcji i konsumpcji) jednak nie bierzemy pod uwagę długookresowego ograniczenia budżetowego, czyli głosujemy na tych polityków, którzy oferują najwięcej; jedna grupa rządząca może zostawić deficyt następnym i na nich zrzucić winę; polityka fiskalna sprzyja często grupom interesu a nie ogółowi; konflikt międzypokoleniowy i międzyregionalny – brak refleksji nad długookresowym ograniczeniem budżetowym.
d) koordynacja polityki fiskalnej w warunkach unii gospodarczej – kraj o ekspansywnej polityce fiskalnej powoduje negatywne efekty zewnętrzne w krajach integracji (jeździec na gapę, moral hazard – przerzucenie skutków mojego działania na kogoś innego)
- kraj A chce polepszyć koniunkturę: wzrost G, wzrost deficytu => wzrost inflacji: w warunkach unii walutowej przekłada się na całe ugrupowanie
- monetyzacja długu publicznego łagodzi kryzys wewnątrz, ale przenosi go na partnerów zewnętrznych.
- bardzo trudna koordynacja, więc trzeba zacząć wspólne reguły konsolidacji polityk fiskalnych.
· Polityce instytucjonalnej sprzyja rosnąca rola stałych reguł gospodarowania w polityce monetarnej i fiskalnej kosztem polityki dyskrecjonalnej. Stosowanie reguł ogranicza oportunizm zachowań podmiotów, zawęża praktyki typu rent seeking, zmniejsza uznaniowość w decyzjach, ogranicza krótkookresowe wpływy polityków i zapewnia większą przejrzystość i przewidywalność prowadzonej polityki. Reguły mogą jednak „usztywniać” możliwe sposoby reakcji polityki gospodarczej na nieoczekiwane szoki gospodarcze.
· Stałe reguły np. zapisy prawne o dopuszczalnych udziałach długu publicznego i deficytu budżetowego w PKB czy określenie zasad polityki monetarnej (np. reguła Taylora) => ograniczanie polityki dynamicznej niespójności tj. podejmowanie decyzji niezgodnych z wcześniej ustalonymi zasadami.
· Dynamiczna niespójność uniemożliwia skuteczność polityki dyskrecjonalnej.
7. Rynek – korzyści i koszty (market failures) + government failures. Nadwyżka konsumenta i producenta. Korzyści rynku:
o Racjonalne i efektywne wykorzystanie czynników wytwórczych
o Duża innowacyjność gospodarki
o Duża elastyczność gospodarki
o Producenci i konsumenci mają swobodę wyboru w podejmowaniu decyzji.
o Różnorodność i obfitość produktów i usług.
o Wyższy poziom edukacji społeczeństwa wymuszany przez rozwój nowych technologii.
· Market failures:
o Problem zawodności w dostarczaniu dóbr publicznych: mechanizm rynkowy nie ujawnia preferencji konsumentów w stosunku do dóbr publicznych, podaż niezależna od decyzji indywidualnych, dlatego musi je dostarczać państwo:
§ Określenie społecznie oczekiwanej ilości dobra
§ Finansowanie
§ Podmioty wytwarzające
o Efekty zewnętrzne
o Asymetria informacyjna
§ Negatywna selekcja
§ Pokusa nadużycia (niepełne kontrakty)
§ Efekt gapowicza – partycypacja w korzyściach bez ponoszenia kosztów
§ Efekt sygnalizowania: sposób przezwyciężenia asymetrii informacyjnej np. dyplom SGH, MIT – dyplomy, zaświadczenia, certyfikaty,
§ Renta informacyjna: wiąże się z teorią agencji. 2 agentów: dobry (niskie ceny), zły (wysokie ceny). Dlatego ten dobry podwyższy swój kosztorys do poziomu złego, udaje złego. Renta informacyjna to różnica między tym kosztorysem a kosztami produkcji. Zapobieganie: budowa trwałej relacji.
o Ograniczanie: instytucje, w tym instytucje-organizacje np. państwo, wywiadownie gospodarcze,
· Nadwyżka konsumenta i producenta:
· Government failures:
o wielorakość i sprzeczność różnych celów – trudności w ich mierzeniu, ograniczenia informacyjne, opóźnienia czasowe decyzji kolektywnych, dominacja grup interesów (brak precyzji w określaniu treści interesu publicznego), wykorzystywanie instytucji państwa dla realizacji interesów cząstkowych, nieadekwatność preferencji społecznych względem preferencji indywidualnych, trudności w określaniu preferencji przyszłych pokoleń, wpływ wzrostu racjonalności oczekiwań podmiotów prywatnych na decyzje państwa, koszty przeregulowania gospodarki, niespójność przepisów prawnych, nadmierne upolitycznienie gospodarki - czego skutkiem jest polityczny cykl koniunkturalny, rozrost biurokracji, uzależnienie od świadczeń społecznych (przerosty państwa opiekuńczego),wady głosowania w uporządkowaniu stanów społecznych (w tym paradoks głosowania), nadmierny fiskalizm, nierównomierny rozkład korzyści i kosztów w dostarczaniu dóbr publicznych, koszty agencji w ramach państwa (rola tzw. instytucji dopełniających i kwestia tzw. łącznego pełnomocnictwa), groźba „rozmiękczania” ograniczeń budżetowych, nieefektywność monopolu państwowego itd.
o Przejawami zawodności państwa są również zjawiska korupcji (głównie w formie kupowania decyzji i wymianie przysług) i rozwój gospodarki nieformalnej.
o Niesprawności państwa powodują wzrost kosztów transakcyjnych, co hamuje procesy rozwojowe. W praktyce istnieje więc potrzeba prowadzenia polityki instytucjonalnej stale porównującej korzyści i koszty zakresu państwa i rynku w danych obszarach gospodarowania.
8. Firmy a funkcjonowanie w obszarze rosnących korzyści skali produkcji – rola instytucji. (uzupełnić!)
· Rosnące korzyści skali: spadek MC i AC, wysoki blok kosztów stałych (B+R, sektory z learning by doing),
· Max zysku gdy MR=MC (warunek konieczny) oraz MR maleje szybciej niż MC (dostateczny),
· Przy rosnących korzyściach skali punktów spełniających te dwa warunki może być więcej niż jeden; mamy do czynienia ze stanami wielopunktowej równowagi.
· Preferencje społeczne dotyczą wyboru punktów równowagi firmy tj. maksymalizacji zysku przy wyższej produkcji i mniejszych cenach. Dla takiego rozwiązania potrzebne są odpowiednio skonstruowane instytucje np. rozwiązania systemu podatkowego, organy regulacyjne (np. monopol naturalny),
9. Monopol – straty i korzyści społeczne. Ustawodawstwo antymonopolowe.
· Korzyści: monopole mogą sprzyjać postępowi technicznemu (większe zasoby na B+R), monopole naturalne – korzyści skali = niższe koszty produkcji => niższe ceny (teoretycznie). Monopole w strategicznych sektorach gospodarki,
· Straty: wyższa cena przy niższej produkcji, poniżej optimum społecznego. Zniwelowanie nadwyżki konsumentów, renta monopolisty, jeśli monopol niezagrożony wejściem innej firmy to przestaje inwestować w technologie => brak postępu.
· Zwalczaniu nadużywania pozycji monopolistycznych w gospodarce służy ustawodawstwo antymonopolowe. Ustawodawstwo to dotyczy zarówno praktyk tworzenia warunków monopolu (np. zmowy cenowe, limity ilościowe produkcji, fuzje, przejęcia) jak i wykorzystywania tych warunków (różnicowanie cen, zawyżanie cen sprzedaży, bariery wejścia).
· Celem ustawodawstwa jest ochrona wolności gospodarczej, kontrolowanie siły politycznej i ekonomicznej firm oraz zwiększenie efektywności ekonomicznej (alokacyjnej i adaptacyjnej). W warunkach rozwoju rynków międzynarodowych, coraz większych przepływów czynników produkcji i umacniania się roli korporacji transnarodowych maleje znaczenie krajowych polityk antymonopolowych. Konkurencja międzynarodowa ogranicza też siłę krajowych monopoli. W zakresie wpływu instytucji formalnych duże znaczenia ma ustawodawstwo antymonopolowe.
· Prawo antymonopolowe nie należy np. nakierowywać na ograniczanie możliwości uzyskiwania rent monopolowych; bez tych rent trudno o motywacje wdrażania postępu technicznego (nowe produkty i nowe technologie). W praktyce chodzi o niwelowanie nadmiernych zysków monopolowych; takiego rodzaju zyski nie sprzyjają odpowiedniej motywacji przedsiębiorczości. Zasadnicza trudność to określenie granicy motywacyjnych zysków monopolowych.
10. Problem równowagi wielopunktowej.
· W obszarach rosnących korzyści skali produkcji tempo malenia kosztów jednostkowych i krańcowych może być zróżnicowane, zwłaszcza w relacji do tempa spadku utargu krańcowego. Zgodnie z analizą marginalną przedsiębiorstwa mamy dwa warunki na maksymalizację zysku firmy: warunek pierwszy (konieczny) zrównania kosztów krańcowych z utargiem krańcowym (MR=MC) oraz warunek drugi (dostateczny), gdy utarg krańcowy MR maleje szybciej niż koszt krańcowy MC (dMR/dX<dMC/dX). Przy rosnących korzyściach skali punktów spełniających te dwa warunki może być więcej niż jeden; mamy do czynienia ze stanami wielopunktowej równowagi. Przedsiębiorstwa mogą uzyskiwać te same zyski całkowite przy różnych poziomach produkcji, cen i kosztów. Nie jest to obojętne z punktu widzenia całej gospodarki, społeczeństwa. Preferencje społeczne dotyczą wyboru punktów równowagi firmy tj. maksymalizacji zysku przy wyższej produkcji i mniejszych cenach. Dla takiego rozwiązania potrzebne są odpowiednio skonstruowane instytucje np. rozwiązania systemu podatkowego.
11. ...
protur