Ekonomia Polityczna Kapitalizmu, Tadeusz Grabowski, PaNstwowe Wydawnictwo Ekonomiczne, W-wa 1988 Siła robocza jako towar" Warunki przekształcenia siły roboczej w towar: 1. posiadacz siły roboczej musi mieć możliwoć dysponowania niš, a więc być człowiekiem wolnym. Gdyby sprzedał jš raz na zawsze, stał by się niewolnikiem, z posiadacza towaru stał by się towarem. 2. sprzedawca siły roboczej, musi znajdować się w sytacji ekonomicznej, w której zmuszony będzie do sprzedaży swojej zdolnoci do pracy, a więc będzie pozbawiony możliwoci sprzedaży innych niż siła robocza towarów. Siła robocza, jak każdy inny towar posaiida wartoć, która okrelona jest przez czas pracy niezbędny do produkcji a także reprodukcji tego towaru. Oznacza to, że wartoć siły roboczej okrelona jest przez czas pracy niezbędny do produkcji tych odków utrzymania, które sš konieczne robotnikowi do zachowania swej zdolnoci pracy. (str. 98) Odnotowane przez statystykę niektórych krajów kapitalistycznych skrócenie przeciętnego tygodniowego czasu pracy w decydujšcym stopniu było wynikiem wzrostu udziału wród ludnoci zawodowo-czynnej kobiet i młodzieży, zatrudnionych w niepełnym wymiarze godzin. W USA przeciętna długoć tygonia roboczego w gałęziach nierolniczych zmniejszyła się w latach 1948-1975 z 40,9 do 38,2 godz. Równoczenie jednak długoć tygodnia pracy mężczyzn, stanowišcych podstawowš grupę wród zatrudnionych wzrosła w okresie 1948-1969 z 42,7 do 43,5 i tylko w kryzysowym roku 1975 spadła do 42,5 godz. Relacja pomiędzy wzrosten wydajnoci pracy a wzrostem płac realnych. (str.101) rednie roczne tempo wzrostu wydajnoci pracy i realnej płacy roboczej w przemyle przetwórczym wybranych krajów kapitalistycznych w latach 1967-1975 (w %) Kraj Wydajnoć pracy Realna płaca robocza USA 1,5 0,7 Szwecja 5,3 4,0 RFN 5,2 5,1 Kanara 3,6 3,6 Francja 5,6 5,7 (str)102 W USA w latach 1971-1977 przeciętna realna tygodniowa płaca robocza w przemyle przetwórczym spadła o 2,2%, podczas gdy wydajnoć pracy na godzinę wzrosła o 15%. str.103 wg N. Gauzner, Nowyje formy kapitalisticzeskoj ekspluaacyi Z teorii wartoci wiemy, że praca złożona w tej samej jednostce czasu wytwarza więcej wartoci niż praca prosta. Różnice w stopniu złożonoci wykonywanej pracy nie znajdujš odzwierciedlenia w odpowiednich różnicach w poziomie płacy roboczej. Według obliczeń radzickich ekonomistów, w USA w latach 60. rozpiętoć w stpniu złożonoci pracy robotników niewykwalifikowanych i specjalistów wynosiła nie mniej jak 1:3:4, natomiast robotników niewykwalifikowanych i kwalifikowanych - 1:1,7. (..)Wskazuje to na tendencję do opłacania kwalifikowanej siły roboczej poniżej jej wartoci. Rodzaje płac: - płaca według czasu pracy - płaca od sztuki - system akordowo-dygresywny (wraz ze wzrostem produkcji następujš coraz mniejsze przyrosty płac) - system akordu zróżnicowanego (wielostopniowego) - produkcja wykonana poniżej normy opłacana jest po nższych stawkach, itd. przykład system F. Taylora - norma czasowa wykonania zadania opracowana na podstawie najbardziej wydajnych pracowników. - system Gantta - gwarantowana płaca czasowa do momentu wykonania przewidzianej normy, wtedy rozliczenie według złagodzonego systemu akordowego Taylora Nie ulega wštpliwoci, że pozycja i status socjalny warstwy menedżerskiej, jej kariera, a przede wszystkim dochody zależne sš od rzowju, pozycji i sukcesów korporacji. Głównym natomiast kryteruym sukcesów i pozycji przedsiębiorstwa w gospodarce współczesnego kapitalizmu jest rentownoć zaangażowanego tam kapitału, zależna od wysokoci osišanych zysków. Stopa zysku w zależnoci od wielkoci kapitału korporacji (rok 1956) Korporacja (w tys.$) St. zysku before-tax, after-tax, udział podatków w zysku poniżej 250 10,6 6,2 40,8 100 000 i więcej 15,5 8,8 ` 43,0 Ogółem 14,5 8,1 45,7 Teoria cyklu koniunkturalnego i kryzysów. str.275 W kwestii kryzysów klasyczna ekonomia burżuazyjna stała na pozycjach tzw. prawa rynków Saya (1767-1832), które w istocie rzeczy nie dopuszczało możliwoci wybuchu ogólnego kryzysu nadprodukcji. (...) Jego ogólnš krytykę prawie 100 lat po Marksie - na gruncie narzędzi badawczych i metodologii burżuazyjnej - przeprowadził J.M. Keynes, dochodzšc do tezy o przymusowym charakterze bezrobocia w kapitalizmie (1936) (J.M.Keynes, Ogólna teoria zatrudnienia, procentu i pienišdza, W-wa 1956) J.b. Say i D. Ricardo twierdzili, że ogólny kryzys nadprodukcji, jako kryzys w całej gospodarce narodowej, jest niemożliwy. Podstawš tego stanowsika jest przyjęcie założenia, że proces wymiany jest procesem bezporednim, a więć że dokonuje się wymiany towaru za towar. Każda podaż jest jednoczenie poptyem, każda sprzedaż jest jednoczenie aktem kupna. W ujęciu D. Ricardo prawo to brzmi następujšco:" Nikt nie produkuje bez amairu konsumowania lub sprzedania i nikt nigdy nie sprzedaje bez zamiaru nabycia jakiego innego towaru, który może byćnatychmiast zużytkowany przez nabywcę albo też może przyczynić się do przyszłej produkcji. Gdy więc kto produkuje, musi stać się albo konsumentem własnych wyrobów, albo nabywcš i konsumentem dóbr wytworzonych przez kogo innego. Trudno przypuszczać, aby taki producent przez dłuższy czas nie wiedział, jakie towary może produkować z największš korzyciš dla osišgnięcia zamierzonego celu, a mianowicie uzyskania innych dóbr. Dlatego też jest nieprawdopodobne, żeby kto stale produkował towar, na który nie ma poptu, (D.Ricardo, Zasady ekonomii politycznej i opodatkowania, W-wa 1957, s 333-334) Teza o niemożliwoći ogólnej nadprodukcji jeszcze wyraniej sformułowana jest w pracach Jamesa Milla (1773-1836). Stwierdzał on: "... u każdej jednostki popyt i podaż muszš równać się sobie [...] popyt i podaż w globalnej sumie muszš się też sobie równać [...] Produkcja nigdy nie może być zbyt szybka w porównaniu z popytem [...] Nie stwarza ona nigdy podaży, nie stwarzajšc jednoczenie popytu w tej samej skali" (str.287) W okresie tym przeciętne roczne tempo wzrostu produkcji przemysłowej wynosiło ok.2%, natomiast w latach 1851-1974 - ok.5,2%; łšcznie kraje te w 1973 r. w stosunku do 1950 r. zwiększyły swš produkcję przemysłowš prawie 3,4 razy. (str.288) W 1970 r. w stosunku do 1950 r. inwestycje wzrosły w Japonii 10,7 razy, w RFN - 4,4, we Francji i Włoszech - 3,9, w USA - 1,7 i w Wielkiej Brytanii - 2,7 razy.(...) W latach 1951 -1970 na nie zmienionym poziomie pozostawała w handlu wiatowym cena ropy naftowej, a tylko nieznacznie, przeciętnie 1% rocznie, wzrastały ceny surowców mineralnych. Odrębnym czynnikiem sprzyjajšcym procesom wzrostu gospodarczego był rzwój po II wojnie wiatowej systemu interwencjonizmu i prowadzenie przez większoć państw kapitalistycznych aktywnej polityki stymulowania koniunktury i wzrostu różnorodnymi rodkami ingerencji poedniej i bezporedniej. (str.291) W roku 1973 kraje zrzeszone w OECD osišgnęły doć wysokš stopę wzrostu gospodarczego - gnp wzrół w 1973 r. o 6,3% przeciętnie dla wszystkich krajów, tj. o 1% więcej niż stopa wzrostu ttych krajów w okresie 1960-1971 W 1974 r. kraje kapitalistycznie nie uzsykały w ogóle wzrostu gospodarczego; produkt społecznu brutto uległ nawet obniżeniu o ok. 0,1% . W zestawieniu z doć dużym tempem wzrostu w 1973 (ok.6,3%) jest to różnica bardzo widoczna. Tendencje spatkowe uległy pogłębieniu w cišgu 1975r. Lata kryzysów: 1948,1956,1962,1965,1966,1967,1970,1974,1979,1980,1981,1982 str.292 Specyficznš cechš kryzysu ekonomicznego połowy lat 70. był silny wzrost cen - mimo spadkowych tendencji produkcji i globalnego popytu. (...) W 1973 r. koszty utrzymania w rozwiniętych krajach kapitalistycznych wzrosły przeciętnie o 7,6%, natomiast w 1974 r. - o 12,8%. Wzrost cen miał miejsce zarówno na rynkach wewnętrznych, jak i w hadnlu międzynarodowym *cen wiatowych). Jeli w latach 1951-1970 wiatowe ceny eksportowe wszystkich grup towarowych przeciętnie rocznie spadały o 0,1% to w latach 1961-1973 rosły one przeciętnie o 26,8 % rocznie, a w 1974 r. w stosunku do 1973 r. wzrosły o 56,9%. Największy wzrost nastšpił w grupie paliw o 345%, a węgla o 310%. (str.292) Cechš procesu wychodzenia z kryzysu lat 1974-1975 było utrzymywanie się wysokiego poziomu bezrobocia. Stopa bezrobocia w głównych krajach kapitalistycznych w porównaniu z najwyższym poziomem kryzysowym tylko nieznacznie spadła, wynoszšc w połowie roku 1978: w USA - 6,2%, w RFN - 4 %; natomiast w Wielkiej Brytanii - 5,7%, Japonii 2,2% i Francji 5,1% była wyższa niż w 1975. Podstawowš przyczynš tego zjawiska był niedostateczny poziom działalnoci inwestycyjnej, a także pracooszczędny charakter dokonujšcej się w poszczególnych gospodarkach narodowych procesów inwestycyjnych. (...) W tym okresie (79/82) gwałtownie wzrosło bezprobocie: liczba oficjalnie zarejstrowanych bezrobotnych w rozwiniętych krajach kapitalistycznych, która w 1979 r wynosiła ok. 17 mln osób, wzrosła na przełomia lat 1982/1983 do ponad 32 mln. co stanowiło ok. 9% ludnoci zawodowo czynnej. Dziedzinš ostrego załamania było budownictwo mieszkaniowe. Liczba budowlanych mieszkań zmniejszyła się w USA w 1980 r. ponad 25% w 1981 r - ponad 16%, w krajach EWG w 1980 r ponad 16% ; w krajach OECD w 1980 r. ponad 18%, 1981 r - prawie 9% i 1982 r. o 7% Stopień spadku produkcji przemysłowej dla wszystkich krajwó OECD wyniósł 7,3% a dla 15 mniejszych krajów tego ugrupowania osišgnšł prawie 9%. str.307 Współczenie blisko połowę produkcji przemysłu przetwórczego wytwarza 200 koncernów, z tego jedna czwarta tej rpodukcji skoncentrowana jest w 50 monopilistycznych gigantach (na ogólnš liczbę ponad 350 tys. firm) Sto największych monopoli przemysłu przetwórczego w USA skupia ponad 46% aktywów wszystkich towarzystw w tej gałęzi przemysłu. (...)Dziesięc z 500 największych monopoli amerykańskic...
protur