EKONOMIA MIĘDZYNARODOWA
WYKŁAD 1 (02.10.2010r.)
Ekonomia międzynarodowa – nauka o sposobach i narzędziach, przy pomocy, których społeczeństwa decydują o alokacji dóbr w ujęciu międzynarodowym w celu zaspokojenia potrzeb; nauka społeczna badająca zachowania ludzi w sytuacjach ekonomicznych.
Płaszczyzny współpracy, sposoby alokacji w międzynarodowych stosunkach gospodarczych:
· eksport
· import
· handel tranzytowy
· eksport usług
· import usług
· kapitał (właściciel kapitału musi być ten sam, do celów gospodarczych)
· siła robocza
· ziemia
Geneza i ewolucja handlu międzynarodowego.
Wiek XX to ,,wybuch’’ handlu międzynarodowego.
We wcześniejszych okresach handel międzynarodowy obejmował tylko dobra luksusowe.
Handel zagraniczny miał charakter sporadyczny, nie masowy czy trwały. Na sporadyczność wymiany wpływał brak komunikacji wśród środowisk wytwórczych. Produkcja nie była dopasowywana do potrzeb. Oferta kupców zmieniała się wraz z ich przemieszczaniem się. Wymiana nie była celem samym w sobie.
Z czasem zwiększał się obszar wymiany towarów. Pojawił się pieniądz, początkowo towarowy, później kruszcowy. W XIV, XV wieku zaczęto dążyć do gospodarki towarowej. W wieku XVI można już było zauważyć wyraźna cechę masowości w handlu. Przedmiotem wymiany masowej były dobra strategiczne (sól, drzewo, smoła, płótno, zboże).
Przełom w przemianach w handlu stanowiły Wielkie Odkrycia Geograficzne. Pojawiły się nowe dobra (kruszce, minerały). Zwiększył się znacząco zakres geograficzny wymiany, ale zabrakło rewolucji w rodzaju i sposobie wymiany. W dalszym ciągu brakowało odpowiedniej komunikacji w handlu. Istniała bariera transportowa, której skutkiem był bardzo długi czas transportu.
Kolejny przełom w handlu zagranicznym stanowiła I rewolucja przemysłowa (XVIII-XIX). Pojawiły się nowe środki transportu takie jak kolej czy statki parowe. Zwiększyła się wydajność produkcji (gospodarstwa towarowe, towarowo-pieniężne). Zaczęto produkować po to żeby sprzedać. Poszczególne kraje zaczęły się specjalizować w produkcji konkretnych dóbr. Powstało wiele zakładów przemysłowych. Zaczęto również zgłaszać zapotrzebowanie na rośliny wykorzystywane w przemyśle, rudy oraz węgiel. Motorem napędowym handlu zagranicznego był postęp techniczny i wynikająca z tego większa wydajność czynników produkcji.
II i III rewolucja przemysłowa zaowocowały pojawieniem się takich środków transportu jak np. samoloty. Zwiększyła się również w dużym, stopniu dostępność informacji.
Efektem I rewolucji przemysłowej było powstanie gospodarki światowej, która pozostała bez większych zmian do wybuch I Wojny Światowej. Gospodarka światowa – pewna sieć stale powtarzających się powiązań gospodarczych o różnym charakterze, obejmująca swym zasięgiem cały świat. Przestała istnieć wraz z wybuchem II wojny światowej. Obecnie jest to wsółczesna gospodarka światowa.
Cechy gospodarki światowej
Główne centrum handlu zagranicznego
Kraje te eksportowały głównie dobra przemysłowe co było skutkiem rewolucji przemysłowej. Eksportowano do Reszty Świata, swoich kolonii (bo nie było barier, sprzedawano drogo). Niewielki eksport odbywał się na rynek Stanów Zjednoczonych i Kanady. Był to rynek chroniony, działał na innych warunkach gdzie obowiązywały ceny rynkowe. Eksportowi podlegały w większości dobra luksusowe.
Import dotyczył głównie surowców mineralnych i żywności (produkty rolne). Obserwowano wysoki wolumen importu ze Stanów Zjednoczonych i Kanady (surowce).
Kraje te korzystały z osiągnięć rewolucji przemysłowych. Uprzemysławiały się w bardzo szybkim tempie wprowadzając nowe technologie. Był to bardzo chłonny rynek wewnętrzny.
Eksportowali na małą skalę bo nie było gdzie sprzedawać. Eksport prowadzili głównie do niepodległych państw Reszty Świata, do Europy surowce.
Większa część importu pochodziła z Reszty Świata (surowce, produkty rolno-spożywcze, przyprawy, kawa). Z Europy importowano wyroby luksusowe. Ze względu na olbrzymie złoża surowców, ośrodek ten przypominał ośrodki surowcowe.
Zaliczane były:
· kolonie
· niepodległe państwa rozwijające się
Eksport obejmował surowce oraz produkty rolno-spożywcze, które trafiały do Europy Zachodniej i Stanów Zjednoczonych.
Importowano towary przemysłowe, ale głównie z Europy.
W ujęci dwustronnym gospodarka światowa nie bilansowała się. Jednak gdy spojrzymy z perspektywy trzech podmiotów była zbilansowana.
Europa Zachodnia
· nadwyżka z Resztą Świata
· deficyt ze Stanami Zjednoczonymi i Kanadą
Stany Zjednoczone i Kanada
· nadwyżka z Europą Zachodnią
· deficyt z Resztą Świata
Reszta Świata
· nadwyżka ze Stanami Zjednoczonymi
· deficyt z Europą Zachodnią
Układ gospodarki światowej oparty na trzech filarach utrzymał się do 1914 roku.
Podstawową przyczyną wybuchu I Wojny Światowej było niezadowolenie Niemców, którzy uważali, że podział Świata jest niesprawiedliwy. I Wojna Światowa spowodowała zachwianie się stosunków w gospodarce światowej. W dużym stopniu konflikt wpłynął na państwa związane z metropoliami.
Państwa prowadzące konflikt nie były przygotowane do zakończenia konfliktu, życia w sytuacji bezkonfliktowej. Nie przygotowano gruntu do odbudowy stosunków gospodarczych. Żeby mogło to nastąpić potrzebne były określone zasady rozliczania transakcji.
Podstawy Międzynarodowego Systemu Walutowego stworzono na podstawie pieniądza kruszcowego (złota). Tylko państwo, które należało do Międzynarodowego Systemu Walutowego mogło wymieniać swoją walutę na kruszec. Można było też wymieniać obce waluty, ale zawsze państwo, z którego pochodziła waluta musiało należeć do MSW.
Państwa uczestniczące z I Wojnie Światowej zawiesiły wymienialność swoich walut na kruszec.
Próbą przywracanie pewnej równowagi było utworzenie dwóch instytucji:
20-te i 30-te lata pokazały, że system rozliczeń był bardzo kruchy, nastąpił wtedy wielki kryzys gospodarczy
Wybuch II Wojny Światowej pokazał, że nie ma juz powrotu do dawnych stosunków, układów. Postanowiono, że to co będzie po II Wojnie Światowej będzie już nową jakością. To co jest po II Wojnie Światowej nazywamy współczesna gospodarką światową.
Istnieją pewne czynniki wpływające na gospodarkę światową. Te elementy wskazują na jej charakter. Zbiór tych czynników jest zmienny w czasie i niezamknięty.
Czynniki determinujące gospodarkę światową.
Wzrost znaczenia gospodarki Stanów Zjednoczonych.
Po zakończeniu I Wojny Światowej Stany Zjednoczone stały się samodzielnym wiodącym ośrodkiem gospodarczym na Świecie. Po zakończeniu II Wojny Światowej USA stały się największym i najważniejszym ośrodkiem gospodarczym, dominując handel przemysłowy.
Dominacja USA uwidoczniła się także na innych płaszczyznach. W 1944 roku w Bretton Woods spotkali się przedstawiciele 44 państw sprzymierzonych. Konferencja, która się odbyła w tym czasie miała na celu ustalenie, co zrobić żeby przygotować Świat od strony pieniężno-walutowej na funkcjonowanie bez konfliktu.
Na konferencji powołano instytucje finansowe, które miały pomóc w stabilizacji pieniężno walutowej, a mianowicie:
· Bank Światowy – Międzynarodowy Bank Odbudowy i Rozwoju Gospodarczego
· Międzynarodowy Fundusz Walutowy – miał za zadanie dbanie o stabilność walut międzynarodowych
Brytyjska koncepcja zakładała stworzenie, w celu ożywienia wymiany handlowej, ,,pieniądza globalnego’’, który miałby służyć do rozliczeń międzynarodowych.
Amerykańska koncepcja zakładała wskazanie już istniejącego pieniądza, który cieszy się zaufaniem. Również miałby służyć do rozliczeń międzynarodowych.
Na konferencji wygrała koncepcja Amerykańska.
Wiele państw europejskich transferowało zasoby do banków amerykańskich. Dolar utrzymał wymienialność na złoto. System z Bretton Woods obowiązywał do 1973 roku.
W tej chwili mamy do czynienia z monocentryzmem. Głównym ośrodkiem gospodarczym jest USA, ale złe prowadzenia polityki i inne czynniki sprawiają, że USA dąży do policentryzmu.
Powstanie rozwój i upadek ZSRR.
Powstanie i funkcjonowanie ZSRR zahamowało dopływy funduszy z USA w pewne rejony dotknięte konfliktem.
Europa chętnie brała pieniądze i się odbudowywała, ale nie pozwalała wtrącać się USA w ustalenia dotyczące stosunków gospodarczych.
ZSRR narzucało formę handlu międzynarodowego w regionie. Wprowadzono specjalizację, poszczególnym państwom narzucono obszar produkcji.
Rozpad ZSRR spowodował, że państwa będące pod jego wpływem wpadły w kryzys i musiały wybrać ,,dalszą drogę’’.
Wzrost znaczenia gospodarczego Japonii.
Japonię z początku zaliczano do Reszty Świata. Kraj ten prowadził sporadyczna wymianę handlową, to bardziej kraje z zewnątrz miały potrzebę wymiany handlowej z Japonią.
Konsekwencją II Wojny Światowej dla Japonii było wymuszone przez USA otwarcie i większe zaangażowanie gospodarki Japonii.
Otwarcie gospodarki japońskiej spowodowało, że do kraju zaczęło napływać dużo nowinek technicznych. Z rolniczo-wydobywczego państwa Japonia stała się bardziej przemysłowa. W tej chwili Japonia należy do grupy G-7.
Japonia staje się rywalem ekonomicznym dla Europy. W pewnym momencie zaczyna również zagrażać Stanom Zjednoczonym.
Upadek imperiów kolonialnych.
Podstawowym powodem upadku państw kolonialnych było odcięcie się kolonii od metropolii. Imperia kolonialne straciły dogodny dla siebie rynek zbytu, co spowodowało, że musiały szukać innych aby odbudować swoją pozycje ekonomiczną.
Na rynku pojawia się konkurencyjność cenowa i jakościowa.
Poprzez odcięcie rynków zbytu zanikają pewne strumienie handlu, ale pojawiają się inne z innymi krajami. Zauważalna zaczyna być wymiana gałęziowa, specjalizacja gałęziowa, uzupełnianie się, komplementarność gospodarki.
Proces dekolonizacji – uniezależnienie się kolonii z zachowaniem pewnych więzi i stosunków współpracy. W ramach procesu dekolonizacji pojawia się emancypacja białych kolonii (Australia, Argentyna). Zaowocowało to pojawieniem się nowych państw przemysłowych.
Proces dekolonizacji trwał od zakończenia II Wojny Światowej to około lat 80-tych.
Nurty polityki ekonomicznej:
· zw. ze strategią prorozwojową: nastawienie się na szukanie nowych rynków zbytu
· nowe państwa zrywają więzi z metropoliami, rynków zbytu mogą szukać blisko, ale blisko są takie same państwa, które chcą sprzedać, nie kupują bo ich na to nie stać, zaczynają prowadzić politykę antyimportową, muszą zaspokoić potrzeby społeczeństwa przez zmiany i produkcję wewnętrzna; kraje, które przyjęły taka politykę stają się izolowane, niestabilne, źle wpływają na gospodarkę, są to kraje biedne
Proces integracji gospodarczej.
Nastąpiła zmiana nastawienia USA, uważały, że czynnikiem stymulującym integrację będą negocjacje o liberalizacji stosunków gospodarczych.
,,Każdy z każdym’’ zaczyna się porozumiewać. Powstają strefy wolnego rynku.
Rozwój i wzrost znaczenia korporacji transnarodowych.
Powstaje kooperacja produkcji.
Korporacje transnarodowe poprzez pewne spekulacje potrafią wpływać na rynek walutowy.
Zdarza się, że posiadają środki pieniężne, które przewyższają niekiedy niejedno państwo.
Wyczerpywalnosć zasobów naturalnych.
Formy handlu zagranicznego
Eksport – wywóz za granicę towarów pochodzenia krajowego lub w znacznym stopniu przetworzonych w kraju w celu ich sprzedaży oraz świadczenie usług cudzoziemcom; za eksport możemy uznać tylko sprzedaż za granicę
Eksport bezpośredni:
· głównym przedmiotem transakcji są dobra inwestycyjne
· bezpośredni kontakt z klientem
· dobra znajomość rynku przez producenta
· konieczność własnej akwizycji i dbałości o rynek
· własny dział eksportu
· dłuższa droga zbytu
· własny magazyn wysyłkowy
· własny serwis i magazyn części zamiennych
· długoterminowe kredyty
· wzrost zaangażowania kapitału
· wysokie ryzyko kredytowe
· niezalecana dla małych przedsiębiorstw
Eksport pośredni
· sprzedaż towarów przez producenta w kraju
· producent nie zawiera transakcji zagranicznych
· dystrybucja poprzez przedsiębiorstwo handlu zagranicznego
· znajomość poprzez pośrednictwo specyficznych dla poszczególnych krajów sieci sprzedaży
· doświadczenie rynkowe pośredników, specjalizacja
· ryzyko błędnych informacji o popycie na towary producenta
· wymóg przekazania prawa wyłącznej sprzedaży
· preferowane przez średnie przedsiębiorstwa
· producent unika tworzenia własnej sieci zbytu za granicą
· preferowany w przypadku niewielkich lub nieregularnych dostaw towarów oraz przy sprzedaży produktów seryjnych
· nie wymaga angażowania kapitału przez producenta na cele składowania i dystrybucji
· może zaistnieć sytuacja anonimowości producenta, wtedy pośrednik nadaje markę
· preferowana powinna być wśród wytwórców produktów jednorodnych
Import – przywóz zza granicy w celu wykorzystania na rynku wewnętrznym oraz przyjęcie usług od cudzoziemców
Import bezpośredni
· głównie surowce i półfabrykaty
· dysponowanie przez dłuższy czas dużymi ilościami towarów, nieprzerwany przepływ materiałów
· własny oddział zagraniczny, własna orientacja rynku, własna akwizycja
· wymaga urządzenia magazynu importowego
· ryzyko transportowe importera
· większe zaangażowanie kapitału
Import pośredni
· dokonywany nieregularnie bądź w małych ilościach, rozproszony w wielu krajach
· korzystniejsze ceny poprzez masowe zakupy przez firmę handlu zagranicznego
· konieczna dobra znajomość rynku przez firmy handlu zagranicznego
· możliwość przystosowania importowanych towarów przez firmę handlu zagranicznego do wymagań odbiorców
· brak problemu z poszukiwaniem źródeł zaopatrzenia
· stała gotowość dostaw
Pośrednia forma wymiany istnieje tylko wtedy gdy pośrednik jest odpowiednio w kraju importera lub eksportera.
Handel tranzytowy
· tylko obrót towarowy; siedziba firmy, która dokonuje transakcji kupna/sprzedaży nie znajduje się ani w kraju eksportera ani w kraju importera
· towary o charakterze jednorodnym, masowe np. kawa, herbata, ropa
Dlaczego stosuje się handel tranzytowy?
· względy polityczne – miedzy dwoma krajami nie są zawarte stosunki gospodarcze, zakup dokonywany jest za pośrednictwem przedsiębiorstwa (państwa), które utrzymuje stosunki gospodarcze z obydwoma przedsiębiorstwami (państwami)
· względy ekonomiczne – trzeci kraj może mieć korzystniejsze warunki dostępu do rynku innego kraju
Re-eksport bezpośredni – towar, który jest przedmiotem transakcji przemieszcza się z kraju importera do kraju eksportera bez przekraczania strefy celnej kraju tranzytowego, który jest pośrednikiem
Re-eksport pośredni – towar podąża drogą zawieranych umów, przy przemieszczaniu towaru wchodzi on w obszar celny kraju tranzytowego
Teorie handlu międzynarodowego
Dlaczego pojawiła się wymiana handlowa w skali międzynarodowej?
Teoria merkantylizmu
XVI wiek – pierwsza spójna koncepcja wymiany międzynarodowej,
Był to okres dominacji monarchii absolutnej, monarcha miał pełnię władzy.
W ramach teorii merkantylizmu przyjmuje się, że najważniejszym wskaźnikiem bogactwa państwa jest ilość posiadanego kruszcu. Żeby zwiększyć bogactwo państwa ucywilizowały zdobywanie kruszcu poprzez handel międzynarodowy. Merkantylizm był polityką proeksportową i antyimportową.
Jeżeli w związku z prowadzoną wymianą handlową i innymi przyczynami kruszec dostawał się na terytorium danego państwa to pod żadnym pozorem nie można było dopuścić do tego żeby terytorium opuścił.
Eksport był źródłem pozyskania kruszcu. Za import powinniśmy płacić towarem. Korzyści z wymiany międzynarodowej mają tylko państwa z nadwyżką w bilansie handlowym. Państwa z deficytem zmniejszają ilość posiadanego kruszcu. Ci którzy tracą to przeważnie kolonie, które ze względów politycznych musiały się angażować.
Teoria Smith'a
Adam Smith 1776, opierał się na krytyce merkantylizmu, czyli że o bogactwie pańswtwa nie świadczy ilość posiadanego kruszcu.
Zdaniem Smitha kluczem do definicji bogactwa państwa jest ilość dóbr, które jesteśmy w stanie wytworzyć. Ilość wyprodukowanych dóbr zależy od nakładu, zasobów ludzkich. Smith twierdził, że bogactwo państwa to praca, dzięki której daje się wytworzyć dobra
Smith zgłosił postulat: jeśli podział pracy jest korzystny na poziomie państwa to dlaczego nie miałoby tak być w skali międzynarodowej. Chciał pokazać dlaczego państwa powinny stosować specjalizację i międzynarodowy podział pracy. Wykazał korzyści, które mogą uzyskać państwa uczestniczące w wymianie międzynarodowej opartej na jego założeniach. Według Smitha każde z państw coś zyska.
Smith uważał, że korzystna wymiana między państwami będzie możliwa wówczas gdy wystąpią między nimi absolutne różnice w poziomie kosztów lub wydajności produkcji.
Teoria kosztów absolutnych = teoria przewagi absolutnej.
Państwo, które posiada absolutną przewagę po stronie kosztów lub wydajności produkcji danego dobra powinno w pełni specjalizować się w jego wytwarzaniu oraz je eksportować. Natomiast w odniesieniu do dobra, w przypadku którego nie ma absolutnej przewagi powinno zrezygnować z jego produkcji a zapotrzebowanie zaspakajać importem.
W teoriach klasycznych mówi się o pełnej specjalizacji. Wytwarzamy tylko dobro z przewagą, z reszty całkowicie rezygnujemy. Jeśli jest zapotrzebowanie na inne dobro to jest ono importowane a nadwyżki wytwarzanego dobra są eksportowane – dlatego rozwija się handel międzynarodowy.
ZAŁOŻENIA MODELU SMITHA
o ...
protur