cywil.doc

1.      Pojęcie zobowiązania

Zobowiązanie – stosunek prawny, w którym jedna osoba (wierzyciel) może żądać świadczenia od drugiej strony (dłużnik), która zobowiązana jest to świadczenie spełnić. Zobowiązanie jest stosunkiem prawnym, więzią o charakterze prawnym, którą należy odróżnić od innych więzi o charakterze społecznym.

Wyróżnia się trzy elementy:
- podmioty (osoby), między którymi stosunek istnieje
- przedmiot
- treść stosunku prawnego

Podmiotem uprawnionym jest wierzyciel, zobowiązanym jest dłużnik. Przedmiotem zobowiązania jest świadczenie, tj. określone zachowanie dłużnika, którego realizacji może domagać się wierzyciel. Treść zobowiązania stanowią uprawnienia wierzyciela i obowiązki dłużnika. Osobami uczestniczącymi w zobowiązaniu jest w zasadzie wierzyciel i dłużnik, istnieją jednak modele komplikujące klasyczny – najprostszy model:
a) umowa na korzyść osoby trzeciej, umowa o świadczenie przez osobę trzecią, wzięcie obowiązku spełnienia świadczenia przez dłużnika przez osobę trzecią
b) wielość wierzycieli i dłużników à odróżnienie pojęcia podmiotów i stron, w tym schemacie są nadal dwie strony, lecz więcej podmiotów
c) wielostronne stosunki zobowiązaniowe (np. umowa spółki cywilnej)
d) gdy jedna osoba występuje w roli zarówno wierzyciela jak i dłużnika (w zobowiązaniach wzajemnych)

Konkretyzacja roli osoby następuje w momencie zawiązania stosunku zobowiązaniowego, lecz są wyjątki, gdy taka konkretyzacja dokonuje się później: przyrzeczenie publiczne, wystawienie dokumentu na okaziciela. Dłużnik jednak musi być oznaczony w chwili zawiązania z obowiązania, treść stosunku lub przepis mówi o tym w jaki sposób ma być oznaczony. Zjawiskiem codziennym w obrocie jest posługiwanie się przez strony w stosunku zobowiązaniowym innymi osobami.

Przedmiotem jest świadczenie. Nie musi mieć ono wartości majątkowej, wystarczy by spełniało jakiś godny ochrony interes prawny. Należy rozróżnić świadczenie (określone zachowanie dłużnika i polegające na zadośćuczynieniu godnemu ochrony interesowi wierzyciela, polega z reguły na działaniu lub zaniechaniu) od przedmiotu świadczenia (np. rzeczy) co do której realizowane jest świadczenie, do którego świadczenie się odnosi.

Treścią zobowiązania są zawsze uprawnienia wierzyciela i odpowiadające im obowiązki dłużnika.

Celem zobowiązania jest przede wszystkim zapewnienie sprawnej wymiany ekonomicznej, dóbr i usług. Istnieją wszak inne cele, w których chodzi o zaspokojenie interesów jednej tylko strony (obowiązek naprawienia szkody wyrządzonej czynem niedozwolonym)
 

2.      Uprawnienia wierzyciela – obowiązki dłużnika

Stosunki zobowiązaniowe należą do kategorii stosunków cywilnoprawnych, stwarzających między ich uczestnikami więzi o charakterze względnym – inter partes. W przeciwieństwie do skuteczności bezwzględnej erga omnes. Nie oznacza to, że nie występują elementy wzmacniające ochronę wierzytelności, skierowane przeciwko osobie stojącej poza stosunkiem zobowiązaniowym. Są to następujące instytucje:
- art. 59 KC – w przeciągu roku od zawarcia umowy, gdy strony zawierające umowę wiedziały o roszczeniu osoby trzeciej lub gdy umowa była nieodpłatna to osoba trzecia może żądać uznania umowy, której wykonanie czyni całkowicie lub częściowo niemożliwym zadośćuczynienie jej roszczeniom, za bezskuteczną w stosunku do niej
- art. 527 KC – actio Pauliana – gdy działa się na szkodę wierzyciela dokonując umowy umniejszającej majątek dłużnika, w skutek czego staje się on niewypłacalny albo powiększa on stopień swojej niewypłacalności to wierzyciel może wnieść roszczenie o uznanie czynności prawnej za bezskuteczną w stosunku do niego. Dłużnik musi działać świadomie co do pokrzywdzenia wierzycieli, a osoba trzecia o tym wiedziała lub przy należytej staranności mogła się tego dowiedzieć
- art. 415 i następne KC – odpowiedzialność z tytułu czynów niedozwolonych
- instytucje prawa rzeczowego (wpis do księgi wieczystej, instytucja posiadania)
Z uprawnieniami względnymi łączy się z reguły zachowanie dłużnika w sposób „czynny”, podczas gdy w więzi skutecznej erga omnes jest to zachowanie bierne, powstrzymywanie się.

Spojrzenie na stosunek zobowiązaniowy od strony wierzyciela pozwala postrzegać wierzytelność jako prawo podmiotowe, w którym może się mieścić jedno lub kilka uprawnień. Może on żądać realizacji konkretnego zachowania się (roszczenie). Uprawnienia wierzyciela dzielimy na główne i uboczne. Główne to: uprawnienia do uzyskania świadczenia lub odszkodowania zamiast lub oprócz świadczenia. Uboczne mają charakter pomocniczy, uzupełniający wobec uprawnień zasadniczych, przygotowują uzyskanie świadczenia, ułatwiają ich realizację (np. uprawnienie do uzyskania od dłużnika wiadomości o przedmiocie świadczenia). Istnienie uprawnień pomocniczych jest uzależnione od uprawnienia głównego.

Przymusowa realizacja uprawnień wierzyciela może odbyć się na drodze sądowej (lub przed innymi organami do tego powołanymi). Środkiem przymusu jest w szczególności egzekucja sądowa. Wyjątkowo dopuszcza się samopomoc (instytucja wykonania zastępczego, samopomoc sensu stricto przy zobowiązaniach ex delicto).

Uprawnieniom wierzyciela odpowiadają obowiązki dłużnika, zespół tych obowiązków składa się na treść długu. Doktryna nie zna odpowiednika „prawa podmiotowego” wierzyciela dla dłużnika. Wyróżnienie to mogłoby być pomocne przy realizacji uprawnień wierzyciela. To samo tyczy się uprawnień ubocznych i głównych.
 

3.      Odpowiedzialność dłużnika a dług

Dług (obowiązek określonego zachowania się, wyraz pewnej powinności)  vs. Odpowiedzialność (możliwość przymusowego wyegzekwowania określonego zachowania się). Pojęcia te są rozłączne, choć blisko ze sobą związane. Najczęstszą sytuacją jest taka gdy dług istnieje i istnieje też odpowiedzialność za ten dług. Są jednak takie sytuacje:
- gdy istnieje dług i nie ma odpowiedzialności à zobowiązania niezupełne
- gdy istnieje odpowiedzialność bez długu à odpowiedzialność za cudzy dług, gdy ta osoba sama nie jest dłużnikiem)

W ß odpowiedzialność + dług – D
    ß odpowiedzialność O3 (bez długu)

Rodzaje odpowiedzialności:
- odpowiedzialność osobista (dłużnik odpowiada za dług całym swoim majątkiem, zarówno obecnym jak i przyszłym, majątek – ogół aktywów majątkowych)
- odpowiedzialność rzeczowa (dłużnik odpowiada z konkretnych składników majątkowych wydzielonych z jego majątku – nie należy ona do prawa zobowiązań – zachodzi wtedy gdy mówi o tym treść czynności prawnej lub przepis – skuteczna bezwzględnie – istnieją konkretne instytucje: hipoteka, zastaw, przewłaszczenie na zabezpieczenie)

Porównanie:
- odpowiedzialność osobista jest odpowiedzialnością o szerszej skali
- odpowiedzialność osobista daje mniejszą pewność zaspokojenia roszczeń uprawnionego, gdyż zależna jest od stanu majątkowego dłużnika
- odpowiedzialność osobista nie uznaje w zasadzie przywilejów na korzyść jednych wierzycieli przeciwko innym
 

4.      Zobowiązania niezupełne

Zobowiązanie niezupełne (łać. obligationes naturales), inaczej naturalne to takie zobowiązanie, któremu ustawodawca odmawia pełnej skuteczności przez pozbawienie wierzyciela możności przymusowego dochodzenia świadczenia. Posiadają one dwie cechy charakterystyczne:

- niezaskarżalność
- przyznanie mocy prawnej spełnieniu tego zobowiązania przez dłużnika, co oznacza, że wierzyciel może zatrzymać uzyskane świadczenie w swoim majątki u nie ma obowiązku jego zwrotu jako nienależnego.

Ze względu na różne przyczyny istnienia w nowoczesnym prawie cywilnym zobowiązań naturalnych, nie można wyprowadzić generalnej reguły jakie skutki zobowiązań zupełnych towarzyszą lub odpadają zobowiązaniom niezupełnym. W szczególności chodzi o kompensację, exceptio, możliwość wznowienia zobowiązania i inne.

W KC do zobowiązań naturalnych należą:
- takie, w których roszczenie wierzyciela uległo przedawnieniu
- zobowiązania pochodzące z gry lub zakładu, poza tymi zatwierdzonymi przez państwo
- zobowiązania, w których obowiązek świadczenia czyni zadość zasadom współżycia społecznego

We wszystkich tych przypadkach dobrowolne spełnienie świadczenia przez dłużnika uznane jest za ważne wypełnienie ciążącego na nim obowiązku i nie podlega zwrotowi, nawet jeśli dłużnik spełnił świadczenie w błędnym mniemaniu, że wykonuje zobowiązanie zupełne.
 

5.      Ogólne uwagi o świadczeniu

Świadczenie jest przedmiotem stosunku zobowiązaniowego. Jest to zachowanie się dłużnika zgodnie z treścią zobowiązania i polegające na zadośćuczynieniu godnemu ochrony interesowi wierzyciela. Interes ten najczęściej ma wartość majątkową. Świadczenie wynika:

- z ustawy
- z czynności prawnych
- z elementów korygujących

Świadczenie według prawa rzymskiego polega na:
- dare (przeniesienie własności)
- facere (każde czynienie inne niż dare)
- non facere (zaprzestanie)
- pati (znoszenie)

Czachórski wyróżnia tylko działanie i zaniechanie

Podział doktrynalny zaadoptowany z literatury francuskiej, użyteczny z praktycznego punktu widzenia:
- wynikające ze zobowiązań rezultatu (obowiązek osiągnięcia określonego celu np. z umowy odzieło)
- wynikające ze zobowiązania starannego działania (obowiązek starania się przy osiąganiu celu np. zlecenie)

Oznaczenie świadczenia – wierzyciel musi wiedzieć czego może domagać się od dłużnika, a dłużnik jak się zachować wobec wierzyciela. Oznaczenie musi zajść w momencie zawarcia zobowiązania, świadczenie może też być oznaczone później, jeśli w momencie zawarcia zobowiązania wskaże się sposób oznaczenia świadczenia w przyszłości.

Świadczenie musi być możliwe do spełnienia (impossibilium nulla obligatio est). Nauka i praktyka określa granice możliwości spełnienia świadczenia. Wyróżnia się:
- niemożliwość pierwotną (gdy od samego początku nie jest możliwe do spełnienia to zobowiązanie w ogóle nie powstaje)
- niemożliwość następcza (gdy świadczenie staje się niemożliwe do spełnienia już po powstaniu zobowiązania, samo zobowiązanie jest ważne może ono wygasnąć lub być utrzymane w mocy, dłużnik będzie obowiązany do dania odszkodowania w miejsce świadczenia)

Pojęcie niemożliwości świadczenia według doktryny jest stanem niemożliwości obiektywnej, a więc odnoszącej się do wszystkich, a nie tylko do oznaczonego dłużnika. Stan subiektywnej niemożliwości świadczenia bywa określany terminem „niemożność” i jest eliminowany z zakresu kategorii „niemożliwości świadczenia”. Możliwe są jednak wyjątki kiedy traktujemy niemożność na równi z niemożliwością.

Niemożliwość świadczenia może mieć charakter zarówno faktyczny jak i prawny, istotnym jest by miała charakter trwały, niemożliwość powinna być nieprzemijająca. Strona, która w chwili zawarcia umowy wiedziała o niemożliwości świadczenia, a drugiej strony z błędu nie wyprowadziła, obowiązana jest do naprawienia szkody, którą druga strona poniosła przez to, że zawarła umowę nie wiedząc o niemożliwości świadczenia.
 

6.      Rodzaje świadczeń

Kryterium czasu:
- jednorazowe (jednorazowe zachowanie się dłużnika, nawet jeśli składa się z kilku czynności faktycznych) à umowa o dzieło, może być spełniane w ratach
- ciągłe (spełnienie świadczenia wymaga jakiegoś zachowania się dłużnika przez pewien przeciąg czasu i gdy nie może być ono wykonane jednorazowo) à przechowanie
- okresowe (w ramach jednego stosunku dłużnik ma spełnić wiele świadczeń jednorazowych, których przedmiotem są pieniądze lub rzeczy oznaczone rodzajowo, a które mogą nie składać się na całość z góry określoną, istotne jest powtarzanie się kolejnych świadczeń w regularnych odstępach czasu) à opłata czynszu

Kryterium właściwości przedmiotu:
- podzielne (gdy może być spełnione częściowo bez zmiany przedmiotu lub wartości) à tam gdzie pieniądze lub rzeczy oznaczone rodzajowo
- niepodzielne à wynajęcie rzeczy oznaczonej co do tożsamości

Kryterium odniesienia do przedmiotu:
- oznaczone indywidualnie (gdy przedmiotem świadczenia jest rzecz oznaczona co do tożsamości, według przymiotów jej tylko właściwych)
- oznaczone rodzajowo (gdy przedmiotem jest rzecz oznaczona co do gatunku) à w takim zobowiązaniu dłużnik ma znacznie większą swobodę, może zaciągnąć zobowiązanie co do rzeczy która nie jest w jego dyspozycji, ale którą może nabyć lub wyprodukować później. Świadczenie rodzajowe można spełnić tylko przez świadczenie rzeczy konkretnej. Przedmiotem in obligatione jest gatunek, a in solutione – rzecz konkretna spośród rzeczy tego gatunku. Rzecz konkretna, która jest świadczona powinna być „średniej jakości”.

Zniszczenie rzeczy a spełnienie świadczenia:
- indywidualnie – niemożliwość świadczenia, ryzyko ponosi wierzyciel, ewentualnie odszkodowanie
- rodzajowo – „gatunek nie ginie”, lecz gdy jest już skonkretyzowany to następuje przeniesienie ryzyka zniszczenia rzeczy z dłużnika na wierzyciela

Zachowanie należytej staranności:
- indywidualnie – odpowiedzialność dłużnika
- rodzajowo – odpowiedzialność zachowania należytej staranności wyłania się z momentem konkretyzacji świadczenia.
 

7.      Świadczenia pieniężne

Rodzaje:
- sensu stricto (podstawowe według treści stosunku prawnego w zobowiązaniach pieniężnych)
- zastępcze i w zobowiązaniach niepieniężnych

Pieniądz – nie jest ani rzeczą oznaczoną indywidualnie, ani co do gatunku. Jest to określona wartość ekonomiczna pod postacią środka płatniczego, któremu państwo nadaje moc umarzania zobowiązań pieniężnych (pieniądz w znaczeniu ściślejszym). Jest to pieniądz gotówkowy. W Polsce pieniądzem w są bilety bankowe i monety NBP.

Wartość pieniądza:
- nominalna (imienna) – nadawana przez państwo, wyrażona w napisie lub znaku, wynika z przepisów prawa
- wewnętrzna (materialna)
- kursowa (w odniesieniu do innych walut)
- wartość nabywcza – określona przez rynek, wartość nabywcza w stosunku do innych dóbr i towarów

Zasada walutowości – Zobowiązania pieniężne na obszarze RP mogą być wyrażone tylko w pieniądzu polskim z zastrzeżeniem wyjątków przewidzianych w ustawie.              

Zasada nominalizmu – Jeśli przedmiotem zobowiązania od chwili jego powstania jest suma pieniężna, spełnienie świadczenia następuje przez zapłatę sumy nominalnej, chyba że przepisy szczególne stanowią inaczej. Sumy nominalnej – niezależnej od realnej wartości nabywczej pieniądza, może to prowadzić do pokrzywdzenia zarówno wierzyciela jak i dłużnika, zależnie od wzrostu lub spadku wartości nabywczej.

Zasada waloryzacji – przeciwieństwo zasady nominalizmu, polega na ustaleniu zniżki lub dopłaty do sumy nominalnej. Uregulowania w KC:
- umowna klauzula waloryzacyjna (strony mogą zastrzec w umowie, że wysokość świadczenia pieniężnego zostanie ustalona według innego niż pieniądz miernika płatności – złoto, srebro, drogie kamienie, zboże, waluty obce)
- sądowa waloryzacja świadczeń pieniężnych (w razie istotnej zmiany siły nabywczej pieniądza po powstaniu zobowiązania, sąd po rozważeniu interesów stron może, zgodnie z zasadami współżycia społecznego, zmienić wysokość lub sposób spełnienia świadczenia pieniężnego, chociażby były ustalone wcześniejszym orzeczeniem lub umową) à można jej dokonywać wielokrotnie, tylko gdy wartość nabywcza pieniądza zmieni się w sposób istotny i gdy odpowiada to zasadom współżycia społecznego
- wyłączenie możliwości żądania waloryzacji sądowej wobec podmiotów prowadzących przedsiębiorstwo, gdy świadczenie pozostaje w związku z prowadzeniem przedsiębiorstwa à krytykowana, ze względu na praktyczną potrzebę!!!
- umowne klauzule waloryzacyjne i waloryzacja sądowa nie mogą prowadzić do zmiany cen i innych świadczeń pieniężnych wynikających z ustaw szczególnych o charakterze bezwzględnie obowiązującym
 

8.      Odsetki

Odsetki – wynagrodzenie za korzystanie z pieniędzy lub innych rzeczy oznaczonych rodzajowo, obliczane wedle stopy procentowej. Mają one charakter uboczny i pobierane są periodycznie. Ustawa wymaga szczególnego tytułu w postaci:
- ustawy
- czynności prawnej
- orzeczenia sądowego
- decyzji organu właściwego

Wysokość odsetek jest określona przez źródło, z którego wywodzi się tytuł do ich pobierania, W braku takiego określenia należą się wierzycielowi odsetki ustawowe określane rozporządzeniem Rady Ministrów na podstawie przesłanek ekonomicznych. Ustawa nie przewiduje górnego pułapu odsetek, wynikają one z gry rynkowej. Wprowadzony jest ustawowy zakaz umawiania się z góry na zapłatę odsetek od zaległych odsetek – anatocyzm.

Powyższy zakaz nie obejmuje przypadku gdy zaległość w zapłacie odsetek już powstała lub gdy wytoczono o nie powództwo.

Termin płatności określany jest przez źródło, z którego wywodzi się tytuł do ich pobierania. W braku takiego określenia dłużnik winien płacić odsetki co roku z dołu, a gdy należność główna była mu oddana na czas krótszy, wraz z zapłatą tej należności. Należność z tytułu odsetek przedawnia się z upływem 3 lat.
 

9.      Szkoda

Szkoda – uszczerbek jakiego doznaje poszkodowany we wszelkiego rodzaju dobrach przez prawo chronionych (życie, zdrowie, wolność, cześć, majątek itd.). Chodzi więc zarówno o uszczerbek majątkowy, jak i niemajątkowy. W polskiej doktrynie pojęcie szkody odnosi się raczej do uszczerbku majątkowego. Dla niemajątkowego uszczerbku rezerwuje się pojęcie „krzywda” i „zadośćuczynienie”.

Trzy główne grupy przypadków, w których przedmiotem świadczenia jest odszkodowanie:
- z czynów niedozwolonych (gdy szkoda powstaje niezależnie od istniejącego uprzednio między stronami stosunku prawnego i rodzi nowy stosunek zobowiązaniowy)
- przypadki szkody kontraktowej (niewykonanie lub nienależyte wykonanie zobowiązania przez dłużnika)
- w drodze umowy (zobowiązuje się wobec kontrahenta do świadczenia odszkodowawczego z tytułu szkody, którą temu kontrahentowi wyrządzi on sam, osoba trzecia lub zajście jakiegoś zdarzenia – umowy gwarancyjne i ubezpieczenia)
- inne sytuacje

Funkcje odszkodowania:
- przewaga funkcji kompensacyjnej
- funkcja prewencyjno-wychowawcza
- funkcja represyjna (istnieją pewne elementy ale odrzucana przez nowoczesne ustawodawstwo)

Rozróżnienie szkody:
a) szkoda na mieniu (odnosi się do uszczerbku dotyczącego majątku poszkodowanego) vs. szkoda na osobie (bezpośrednio dotyczy osoby poszkodowanego, jest konsekwencją naruszenia jego dóbr osobistych, zdrowia, czci, integralności cielesnej)
b) w świetle przepisów KC:
- damnum emergens (straty które poszkodowany poniósł)
- lucrum cessans (utrata korzyści jakie mógłby poszkodowany osiągnąć)

Ustalenie wysokości szkody:
- ustalenie uszczerbku majątkowego za pomocą sposobu dyferencyjnego (różnicowego)
- chwila decydująca o wysokości szkody (art. 363 par 2 – rozwiązanie ustalające wysokość szkody w momencie ustalania odszkodowania przez organ właściwy) à najwłaściwsze jest ustalenie wysokości szkody w chwili jej ujawnienia się
- miernik wartości (wartość rynkowa, wartość pretium singulare – ze względu na szczególny sposób użycia, wartość z upodobania – emocjonalny – KC uznaje raczej tylko wartość rynkową, choć trwają spory w doktrynie ;)

Ustalenie wysokości odszkodowania:
- związek przyczynowy
- wola stron (strony mogą ograniczyć wysokość odszkodowania oraz umawiać się za jakie szkody dłużnik ponosi odpowiedzialność)
- przepisy ustawy (za jaką szkodę się odpowiada i czy szkoda ma być pełną kompensacją)
- ius moderandii przyznawana organowi orzekającemu o obowiązku naprawienia szkody, art. 440 KC – W stosunkach między dwiema osobami fizycznymi istnieje możliwość ograniczenia zakresu obowiązku naprawienia szkody jeżeli wymagają takiego ograniczenia zasady współżycia społecznego ze względu na stan majątkowy poszkodowanego i osoby odpowiedzialnej za szkodę)

Naprawienie szkody powinno nastąpić, według wyboru poszkodowanego:
- przez przywrócenie stanu poprzedniego
- przez rekompensatę; jeśli przywrócenie jest niemożliwe, pociągałoby za sobą dla zobowiązanego nadmierne trudności lub koszty to roszczenie ogranicza się do świadczenia w pieniądzu. Rekompensata może być pieniężna i naturalna.

10. Zwrot nakładów i wydatków

Nakład – dobrowolne użycie własnych przedmiotów majątkowych lub środków w interesie drugiej strony lub na jej rzecz. KC mówi o nakładach koniecznych i innych nakładach. Nakłady konieczne są podejmowane na utrzymanie jakiejś rzeczy i można je określić jako niezbędne do utrzymania stanu danej rzeczy lub też dla normalnego korzystania. Drugie podejmowane są w celu zwiększenia wartości (użyteczne) lub osiągnięcia celów ubocznych (zbytkowne).

Obowiązek zwrotu najczęściej dotyczy nakładów koniecznych, już rzadziej użytecznych. Zwrot ten może polegać albo na ich restytucji w naturze, albo na wydaniu wartości. Brak tutaj reguły ogólnej. Gdy nakład polega na zaciągnięciu zobowiązania wobec osoby trzeciej, zwrot może polegać na zaspokojeniu tej osoby albo na przejęciu długu dotychczasowego dłużnika. Niekiedy nie ma obowiązku zwrotu nakładów, strona, która je zainwestowała, jest uprawniona do ich zabrania – ius tollendi.
 

11. Świadczenia w zobowiązaniach przemiennych

Zobowiązania przemienne to zobowiązania, których wykonanie może nastąpić przez spełnienie jednego z dwóch lub kilku świadczeń, zależnie od wyboru osoby do tego uprawnionej. Uprawnionym do dokonania takiego wyboru może być zarówno dłużnik, jak i wierzyciel, a także osoba trzecia. Wyboru dokonuje się przez złożenie stosownego oświadczenia woli drugiej stronie. Gdy robi to osoba trzecia, to wobec obydwu stron zobowiązania. Świadczenie muszą być określane jako różne, różnice mogą dotyczyć, charakteru, przedmiotu, jak i sposobu wykonania świadczenia. Jeżeli strona uprawniona do wyboru świadczenia nie dokona tego wyboru, druga strona może wyznaczyć jej w tym celu odpowiedni termin, po jego upływie uprawnienie przechodzi na drugą stronę.

Upoważnienie przemienne – uprawnienie dłużnika do jednostronnego zwolnienia się z długu przez wykonanie innego świadczenia niż świadczenie główne. Przedmiot świadczenia jest od początku jeden, wierzyciel nie może domagać się od dłużnika niczego innego niż świadczenie główne tak jak w zobowiązaniach przemiennych. Upoważnienie to może przysługiwać także wierzycielowi, gdy w razie zajścia okoliczności przewidzianych ustawowo lub umownie, będzie mógł żądać innego świadczenia niż to, które mu się należy.
 

12. Zobowiązania podzielne i niepodzielne a wielość dłużników i wierzycieli

Świadczenie jest podzielne, jeżeli może być spełnione częściowo bez istotnej zmiany przedmiotu lub wartości – czyli dotyczy to właściwości fizycznych jak i wartości ekonomicznej.

Ogólna reguła jest następująca: Jeżeli jest kilku dłużników albo kilku wierzycieli, a świadczenie jest podzielne, zarówno dług, jak i wierzytelność dzielą się na tyle niezależnych od siebie części, ilu jest dłużników albo wierzycieli. Części te są równe, jeżeli z okoliczności nie wynika nic innego.

Gdy zobowiązanie jest niepodzielne to mogą nastąpić następujące sytuacje:
a) kilku współdużników zobowiązanych do świadczenia niepodzielnego
b) kilku współwierzycieli uprawnionych do otrzymania świadczenia niepodzielnego

ad a) odpowiadają tacy dłużnicy w taki sposób jak odpowiadają dłużnicy solidarni, nie są oni dłużnikami solidarnymi, mają tylko analogiczne obowiązki, każdy z dłużników odpowiada za całość długu, wierzyciel może żądać całości świadczenia od wszystkich łącznie, od niektórych z nich lub od każdego z osobna.

W zobowiązaniach wzajemnych jeśli nie ma odmiennej umowy dłużnicy są odpowiedzialni za spełnienie świadczenia solidarnie, jeśli wzajemne świadczenie wierzyciela jest niepodzielne.

Regres – analogicznie jak w zobowiązaniach solidarnych

ad b) każdy z wierzycieli może żądać spełnienia całego świadczenia, jednakże w razie sprzeciwu chociażby jednego z wierzycieli dłużnik obowiązany jest świadczyć wszystkim wierzycielom łącznie albo złożyć przedmiot do depozytu sądowego. Jeżeli jeden z wierzycieli uprawnionych zwolni dłużnika z takiego obowiązku to nie ma to skutku względem pozostałych wierzycieli. Natomiast zwłoka dłużnika i przerwanie lub zawieszenie biegu przedawnienia względem jednego z wierzycieli rozciąga się także na pozostałych.

Regres – analogicznie jak wierzyciele solidarni
 

13. Zobowiązania solidarne

Przymiot solidarności jest niezależny od podzielnego lub niepodzielnego charakteru świadczenia. Wyróżniamy solidarność bierną i czynną.

Solidarność dłużników (bierna) – kilku dłużników może być zobowiązanych w ten sposób, że wierzyciel może żądać całości lub części świadczenia od wszystkich dłużników łącznie, od kilku z nich lub od każdego z osobna, a zaspokojenie wierzyciela przez któregokolwiek z dłużników zwalnia pozostałych. Wszyscy dłużnicy są zobowiązani aż do zupełnego zaspokojenia wierzyciela.

Solidarność wierzycieli (czynna) – kilku wierzycieli może być uprawnionych w ten sposób, że dłużnik może spełnić całe świadczenie do rąk jednego z nich, a przez zaspokojenie któregokolwiek z wierzycieli dług wygasa względem wszystkich. Można spełnić to świadczenie według wyboru dłużnika, do rąk któregokolwiek z wierzycieli solidarnych do czasu wytoczenia przez jednego z nich powództwa, wtedy należy spełnić świadczenie do jego rąk.

Szczególny tytuł jest wymagany do przyjęcia solidarności. Może to wynikać z:
- ustawy – gdy przewidują, że dane zobowiązanie jest solidarne (np. czyny niedozwolone)
              - gdy dorozumiewa się solidarność w braku odmiennych zastrzeżeń umownych (np. 370 KC – zaciągnięcie zobowiązania dotyczącego wspólnego mienia)
- umowy stron

Zakres więzi wspólnej wynikającej z solidarności dłużników:
- działania i zaniechania jednego z dłużników solidarnych nie mogą szkodzić współdłużnikom
- przerwanie lub zawieszenie biegu przedawnienia w stosunku do jednego z dłużników solidarnych nie ma skutku względem współdłużników
- zwolnienie z długu lub zrzeczenie się solidarności przez wierzyciela względem jednego z dłużników nie rozciąga się na pozostałych
- odnowienie dokonane między wierzycielem a jednym z dłużników zwalnia współdłużników, chyba, że wierzyciel zastrzegł zachowanie przeciwko nim swoich praw
- zwłoka wierzyciela względem jednego z dłużników solidarnych ma skutek względem pozostałych
- dłużnik solidarny może bronić się zarzutami, które przysługują mu osobiście względem wierzyciela
- dłużnik solidarny może również bronić się zarzutami wspólnymi wszystkim dłużnikom ze względu na sposób powstania lub treść zobowiązania
- wyrok zapadły na korzyść jednego ze współdłużników zwalnia pozostałych, jeśli uwzględnia zarzuty, które są im wspólne

Zakres więzi wspólnej wynikającej z solidarności wierzycieli:
- zwłoka dłużnika, przerwanie lub zawieszenie biegu przedawnienia względem jednego z wierzycieli solidarnych ma skutek także względem pozostałych

Regresy [spełnienie świadczenia to spełnienie zewnętrznej więzi obligacyjnej, między stronami istnieją wewnętrzne stosunki i muszą się oni ze sobą rozliczyć]:
- między współdłużnikami – treść istniejącego między współdłużnikami stosunku prawnego rozstrzyga o tym, czy i w jakich częściach dłużnik który spełnił świadczenie może żądać zwrotu od współdłużników. Domniemuje się, iż może on żądać zwrotu w częściach równych. Część przypadająca na dłużnika niewypłacalnego rozkłada się między współdłużników
- między dłużnikami gdy źródłem jest wyrządzenie szkody czynem niedozwolonym – decydujące znaczenie ma nie stosunek wewnętrzny łączący dłużników, lecz stosunek osób współodpowiedzialnych za szkodę do wyrządzenia szkodę ß pogląd Czachórskiego
- między współwierzycielami – treść istniejącego między współwierzycielami stosunku prawnego rozstrzyga o tym, czy i w jakich częściach wierzyciel przyjmujący świadczenie jest odpowiedzialny względem współwierzycieli. Domniemuje się odpowiedzialność w częściach równych

14. Podział źródeł zobowiązań

Rzymski: ex contractu, ex delicto, quasi ex contractu, quasi ex delicto

Napoleoński: z kontraktu, z deliktu, z quasi kontraktu, z quasi deliktu, wprost z ustawy ß...