4
Prof. dr hab. Andrzej Patulski
Wybrane orzecznictwo Sądu Najwyższego
z zakresu prawa pracy
Spis treści
I. Przekształcenia prawno - organizacyjne
A. Przejście zakładu pracy lub jego części na innego pracodawcę w trybie art.231 k. p. ................. 2
B. Likwidacja zakładu pracy ..................................................................................................................… 7
C. Odprawa pieniężna przysługująca pracownikowi, z którym stosunek pracy
został rozwiązany z przyczyn dotyczących zakładu pracy .................................................................... 8
D. Komercjalizacja i prywatyzacja przedsiębiorstwa państwowego ................................................... 10
E. Swoboda pracodawcy dokonywania zmian organizacyjnych .......................................................... 12
II. Umowa o pracę
A. Forma umowy o pracę......................................................................................................……….. 13
B. Forma umowy o pracę a jej rodzaj..................................................................................................... 15
C. Miejsce wykonywania pracy .............................................................................................................. 16
D. Pułapki „miękkiego” domniemania stosunku pracy ................................................................ 18
E. Klauzule autonomiczne w umowie o pracę ................................................................................ 22
F. Zatrudnianie kadry menedżerskiej ............................................................................................ 26
G. Zakaz konkurencji ...................................................................................................................... 32
H. Umowy terminowe ...................................................................................................................... 38
I. Umowy bezterminowe
a) okresy wypowiedzenia ................................................................................................................... 40
b) przyczyny wypowiedzenia .............................................................................................................. 42
c) powszechna i szczególna ochrona przed wypowiedzeniem umowy o pracę.................................. 52
d) wypowiedzenie zmieniające ........................................................................................................... 56
J. Zwolnienie dyscyplinarne ............................................................................................................ 60
K. Rozwiązanie umowy o pracę bez wypowiedzenia przez pracodawcę z przyczyn
niezawinionych przez pracownika ……………………………………………………………….66
L. Rozwiązywanie umowy o pracę bez wypowiedzenia przez pracownika ………………… 67
Ł. Składanie oświadczeń woli ....................................................................................................... 69
M. Wygaśnięcie umowy o pracę ........................................................................................................... 72
III. Wynagrodzenie za pracę i inne świadczenia ze stosunku pracy ......................................... 73
IV. Czas pracy ................................................................................................................................ 78
V. Urlopy wypoczynkowe .............................................................................................................. 83
VI. Równe traktowanie w zatrudnieniu ....................................................................................... 87
Wykaz ważniejszych skrótów:
Dz.U. - Dziennik Ustaw
k.p. - kodeks pracy
k.c. - kodeks cywilny
k.p.c. - kodeks postępowania cywilnego
MoPr - Monitor Prawa Pracy
OSN - Orzecznictwo Sądu Najwyższego Izba Pracy i Ubezpieczeń Społecznych
OSNCP - Orzecznictwo Sądu Najwyższego Izba Cywilna, Pracy i Ubezpieczeń Społecznych
NSA - Naczelny Sąd Administracyjny
Wybrane orzecznictwo Sądu Najwyższego z zakresu prawa pracy
I. Przekształcenia prawno-organizacyjne
A. Przejście zakładu pracy lub jego części na innego pracodawcę w trybie art.231 k.p.
1. Umową cywilnoprawną (umową dzierżawy) nie można wyłączyć stosowania art. 231 § 2 k.p. . Wejście przez nowy zakład w prawa i obowiązki objęte stosunkiem pracy z pracownikami przejmowanego (wydzielonego) zakładu pracy następuje z mocy samego prawa i jest niezależne od tego, jak ta kwestia uregulowana została między stronami umowy cywilnoprawnej stanowiącej podstawę przejęcia.
Wyrok z dnia 17 maja 1995 r. I PRN 9/95 – OSN 1995, Nr 20, poz.248.
2. Jeżeli w wyniku zawarcia umowy dzierżawy nastąpiło przejęcie zakładu pracy przez dzierżawcę, to rozwiązanie tej umowy prowadzi do ponownego przejęcia zakładu przez wydzierżawiającego (art. 231 § 2 k.p.).
Uchwała z dnia 7 czerwca 1994 r. I PZP 20/94 – Monitor Prawniczy 1995, Nr 2, s.50-51.
Zob. także wyrok z dnia 26 lutego 2003 r. I PK 67/02 – OSNP 2004, Nr 14, poz.240, w świetle którego ”Wygaśnięcie umowy dzierżawy zakładu pracy powoduje jego przejście na wydzierżawiającego (art.231 k.p.) tylko wtedy, gdy wydzierżawiający odzyskuje faktyczne władztwo nad zakładem pracy”.
3. Przejęcie zakładu pracy w rozumieniu art. 231 § 2 k.p. ma miejsce także wówczas, gdy dotychczasowy i przejmujący pracodawcy nie działali zgodnie dla osiągnięcia tego celu, natomiast doszło do faktycznego przejęcia majątku i zadań zakładu pracy.
Wyrok z dnia 29 sierpnia 1995 r. I PRN 38/95 – OSN 1996, Nr 6, poz.83.
4. Zgodnie z art. 231 § 2 k.p. w razie przejęcia zakładu pracy przez inny zakład staje się on stroną stosunku pracy z pracownikami przejętego zakładu. Skutek ten następuje z mocy prawa, a więc nowy zakład nie musi zawierać z pracownikami przejętego zakładu umów o pracę.
Wyrok z dnia 28 września 1990 r. I PR 251/90 – OSNCP 1992, Nr 5, poz.78.
5. W razie przejęcia zakładu pracy (art. 231 k.p.) dotychczasowa treść stosunku pracy nie ulega zmianie również w zakresie nabycia prawa do nagrody jubileuszowej i odprawy rentowej. Uprawnienia te, wynikające dotychczas z układu zbiorowego pracy lub zakładowego porozumienia płacowego, po przejęciu stają się treścią umowy o pracę.
Wyrok z dnia 21 września 1995 r. I PRN 60/95 – OSN 1996, Nr 7, poz.100 oraz podobnie brzmiąca uchwała z dnia 24 października 1997 r. III PZP 35/97- OSN 1998, Nr 16, poz.474.
6. Jeżeli choroba wystąpiła u pracownika przed podziałem zakładu pracy, a orzeczenie o uszczerbku na zdrowiu spowodowanym tą chorobą zostało wydane dopiero po podziale zakładu pracy, to za zobowiązania wynikające ze stosunku pracy powstałe przed zmianami organizacyjnymi odpowiadają na zasadzie art. 231 § 4 k.p. solidarnie zakłady utworzone w wyniku podziału.
Uchwała z dnia 26 czerwca 1994 r. II PZP 3/93.
7. Porozumienie o „przekazaniu” pracowników lub umowa o przejęciu pracowników do innego zakładu pracy na mocy porozumienia między zakładami pracy nie przekreślają skutków wynikających z przejęcia zakładu pracy przez inny zakład pracy (art.231 § 2 k.p.), które polegają na automatycznym przekształceniu po stronie podmiotu zatrudniającego stosunków pracy „przekazywanych” („przejmowanych”) pracowników przy zachowaniu treści tych stosunków, chyba, że porozumienie to lub umowa zgodne są z wolą „przekazywanych” („przejmowanych”) pracowników.
Wyrok z dnia 20 maja 1993 r. I PRN 40/93.
Zob. także wyrok z dnia 7 lipca 2005 r. II PK 353/04 – OSNP 2006, Nr17-18, poz.261, w świetle którego wynikające z art. 231 k.p. skutki prawne przejścia zakładu pracy na innego pracodawcę nie mogą być modyfikowane przez akty prawa miejscowego.
8. Skutkiem przejęcia części zakładu pracy przez inny podmiot jest jego wejście w rolę nowego pracodawcy wszystkich pracowników, którzy przedmiotem swego zobowiązania byli związani z działalnością przejmowanej części zakładu, przy czym skutek ten nie zależy od liczby zatrudnionych, a więc może obejmować jedną osobę (art.231 § 1 k.p.).
Wyrok z dnia 2 października 1996 r. I PRN 72/96 – OSN 1997, Nr 7, poz.115.
9. Okres zatrudnienia w zakładzie podlegającym włączeniu (połączeniu) należy przy obliczaniu dodatku za staż pracy zaliczyć do zakładowego stażu pracy bez względu na to, czy przy połączeniu doszło do rozwiązania starego i nawiązania nowego stosunku pracy. Istotne jest bowiem, aby doszło do zatrudnienia „w tym samym zakładzie pracy”, a nie w ramach „tego samego stosunku pracy”.
Wyrok z dnia 4 grudnia 1990 r. I PR 366/90 – OSP 1991, Nr 9, poz.214..
10. Uprawnienie do rocznej nagrody z zakładowego funduszu nagród przysługujące na podstawie przepisów ustawy z dnia 10 lipca 1985 r. o rocznych nagrodach z zakładowego funduszu nagród w państwowych jednostkach organizacyjnych nie będących przedsiębiorstwami państwowymi (Dz. U. Nr 32, poz.141 ze zm.) stanowi element treści stosunku pracy pracowników zakładu pracy przejętego w trybie art. 231 k.p. i wiąże nowego pracodawcę do czasu zmiany treści tego stosunku.
Uchwała z dnia 11 marca 1998 r. III ZP 3/98 – OSN 1998, Nr 20, poz.588.
11.Zakład przejmujący nie ma obowiązku zawarcia z pracownikami przejętego wraz z powierzonym tym pracownikom mieniem byłego zakładu pisemnej umowy o wspólnej odpowiedzialności materialnej za powierzone mienie, chyba że umowa ta została uprzednio wypowiedziana przez pracowników lub odstąpił od niej zakład pracy.
Uchwała z dnia 15 maja 1992 r. I PZP 28/92 – OSNCP 1993, Nr 1-2, poz.7.
12.Zakaz wypowiadania lub rozwiązania stosunku pracy, o którym mowa w art.32 ust.1 i 2 ustawy o związkach zawodowych obowiązuje w zakładzie powstałym w wyniku połączenia, przejęcia i podziału, czyli w sytuacjach określonych w art.231 kodeksu pracy.
Uchwała składu 7 sędziów z dnia 29 października 1992 r. I PZP 52/92 – OSNCP 1993, Nr 4, poz.148.
13. Przejęcie części zakładu pracy w trybie art.231 § 1 k.p. w okresie wypowiedzenia pracownikowi umowy o pracę powoduje, że nowy pracodawca wstępując z mocy prawa w uprawnienia i obowiązki nowego pracodawcy jest związany wypowiedzeniem umowy o pracę, jeżeli nie dokona czynności zmierzających do jego cofnięcia przed datą rozwiązania stosunku pracy.
Wyrok z dnia 13 maja 1998 r. I PKN 10/98 – OSN 1999, Nr 10, poz.332.
Zob. także wyrok z dnia 17 listopada 2004 r. II PK 69/04 – OSNP 2005, Nr 8, poz.112, w świetle którego „Wypowiedzenie pracownikowi umowy o pracę przez dotychczasowego pracodawcę po przejęciu zakładu pracy przez nowego pracodawcę (art. 231 § 1 k.p.) nie prowadzi do rozwiązania stosunku pracy” oraz wyrok z dnia 21 czerwca 2005 r. II PK 38/05 – OSNP 2006, Nr 3-4, poz.44, w świetle którego przekształcenie podmiotowe stosunku pracy w związku z przejściem zakładu pracy lub jego części na nowego pracodawcę nie likwiduje skutku rozwiązującego wypowiedzenia umowy o pracę dokonanego przed tym przejęciem przez dotychczasowego pracodawcę. Aby do tego doszło niezbędne jest złożenie przez pracownika odwołania od wypowiedzenia do sądu pracy.
14. Do zakresu zastosowania normy z art.231 § 1 k.p. obojętny jest przedmiot działalności prowadzonej przez nowego pracodawcę w oparciu o majątek przejęty w całości lub w części od poprzedniego pracodawcy, a więc nie musi to być działalność tego samego czy podobnego rodzaju.
Wyrok z dnia 3 czerwca 1998 r. I PKN 159/98 – OSN 1999, Nr 11, poz.363.
15. Pracodawca przejmujący zakład pracy staje się stroną w dotychczasowym stosunku pracy także wtedy, gdy poprzedni pracodawca wydał pracownikowi świadectwo pracy (art. 231 § 1 k.p.).
Wyrok z dnia 29 września 1998 r. I PKN 349/98 – OSN 1999, Nr 20, poz.653.
16. Rozwiązanie stosunku pracy w trybie art.231 § 4 Kodeksu pracy nie uprawnia do nabycia odprawy pieniężnej, o której mowa w art.8 ustawy z dnia 13 marca 2003 r. o szczególnych zasadach rozwiązywania z pracownikami stosunków pracy z przyczyn niedotyczących pracowników (Dz.U. Nr 90, poz.844 ze zm.), chyba że przyczyną rozwiązania stosunku pracy była poważna zmiana warunków pracy na niekorzyść pracownika.
Uchwała składu 7 sędziów z dnia 18 czerwca 2009 r. III PZP 1/09.
17. Nie ma przeszkód prawnych, aby po podmiotowym przekształceniu pracodawcy (art. 231 k.p.) strony zawarły umowę o pracę na czas określony.
Wyrok z dnia 29 marca 2001 r. I PKN 324/00 – OSN 2003, Nr 1, poz.7.
18. Przejście pracownika do nowego pracodawcy nie następuje w trybie art. 231 k.p., jeżeli pracownik nie był zatrudniony w przejętej części zakładu pracy i został „przekazany” w dacie późniejszej niż przejście wydzielonej części zakładu pracy na nowego pracodawcę.
Wyrok z dnia 15 marca 2001 r. I PKN 304/00 – OSN 2002, Nr 24, poz.590.
19. Na zmianę pracodawcy (art. 231 § 1 k.p.) nie jest wymagana zgoda pracownika, który nie skorzystał z możliwości rozwiązania stosunku pracy w trybie art. 231 § 4 k.p.
Wyrok z dnia 21 września 2001 r. I PKN 596/00 – OSN 2003, Nr 16, poz.382.
20. Brak pisemnego powiadomienia pracownika o podmiotowej zmianie pracodawcy (art. 231 § 3 k.p.) nie stanowi ciężkiego naruszenia podstawowych obowiązków pracodawcy wobec pracownika.
Wyrok z dnia 6 maja 2003 r. I PKN 219/01 – OSNP 2004, Nr 15, poz.264.
21. W razie likwidacji dotychczasowego pracodawcy i przejęcia jego majątku oraz zadań przez dwóch odrębnych pracodawców każdy z nich przejmuje część pracowników, odpowiednio do przejętej części majątku i zadań poprzednika prawnego.
Wyrok z dnia 9 grudnia 2004 r. II PK 80/04.
22. Przejście części zakładu pracy na nowego pracodawcę powoduje przejęcie zatrudnionych w niej pracowników (art. 231 § 1 k.p.), wobec czego nie dochodzi do likwidacji ich stanowisk pracy, a były pracodawca nie może wypowiedzieć im umów o pracę.
Wyrok z dnia 9 grudnia 2004 r. I PK 103/04 – OSNP 2005, Nr 15, poz.220.
23. Dopuszczalne jest wypowiedzenie przez pracodawcę warunków umowy o pracę w okresie roku, w którym wobec pracownika przejętego w trybie art. 231 k.p. stosuje się postanowienia dotychczasowego układu zbiorowego pracy (2418 § 1 k.p.), jeżeli wywołuje ono skutek po upływie tego okresu (2418 § 2 k.p.).
Uchwała składu 7 sędziów z dnia 8 lutego 20...
protur