Syndykaliści w Powstaniu Warszawskim.pdf

SYNDYKALIŚCI

W POWSTANIU WARSZAWSKIM

Zielona Góra 2004

SYNDYKALIŚCI W POWSTANIU WARSZAWSKIM

WstĘp

Uczestniczący w Powstaniu Warszawskim ZwiĄzek Syndykalistów Polskich stanowił kontynuację przedwojennego ZwiĄzku ZwiĄzków

Zawodowych (ZZZ) , który w 1938 roku postanowił przyłączyć się do IWA (MiĘdzynarodowe Zrzeszenie Robotników) , czyli

anarchosyndykalistycznej międzynarodówki. W uchwalonym w 1943 roku programie ZSP moŜna było przeczytać, Ŝe ustrój polityczny Polski

Ludowej będzie się opierał na związku samodzielnych, wolnych gmin, biurokrację państwową zastąpią delegaci wybrani przez samorządy

pracownicze, a zburzenie kapitalizmu doprowadzi do powstania wolnościowego socjalizmu, gwarantującego dobrobyt całemu

społeczeństwu, postulowano jednak zachowanie przedwojennych granic na wschodzie i stworzenie nowych opartych na Odrze i Bałtyku na

zachodzie. Ciekawostką jest fakt, Ŝe redaktorem powstańczego pisma Syndykalista był działacz przedwojennej Anarchistycznej Federacji

Polski - Paweł Lew Marek. ZSP oprócz wydawania licznych czasopism i przeprowadzania akcji zbrojnych, zakładał komitety fabryczne,

będące namiastką związków zawodowych. To m.in. dzięki nim juŜ po zakończeniu wojny robotnicy przejmowali kierowanie fabrykami,

oczywiście do czasu aŜ komunistyczna biurokracja nie odebrała im tego prawa (pomimo, iŜ we wrześniu 1944 roku PPR obiecała

syndykalistom, Ŝe pracownicy będą mogli zarządzać gospodarką). ZSP przestał istnieć w 1945 roku. To co poniŜej moŜecie przeczytać jest

szkicem o kompanii syndykalistów.

104. Kompania syndykalistów

W pierwszą noc powstania por. Wroński, dowódca 104. Kompanii syndykalistów, czyni próby nawiązania łączności z jakimś dowódcą

AK, ściąga broń i wysyła patrole w róŜne strony na rozpoznanie terenu. Przynoszą one meldunki, Ŝe z gmachu szkoły przy ulicy Barokowej

dochodzą jęki rannych. Nad ranem jakiś sąsiadujący oddział powstańczy opuszcza Starówkę, nie zawiadamiając o tym nikogo; odsłania

przez to flankę kompanii. Liczne grupki powstańcze, błąkające się po ulicach Starówki w poszukiwaniu swoich oddziałów, dołączają do 104.

Kompanii syndykalistów.

Stan jej wzrasta do 50 ludzi, a uzbrojenie stanowią: 2 peemy, 15 pistoletów i ponad 20 granatów. Tak uzbrojony oddział, pod

dowództwem por. Koperskiego (Witold Potz), wyrusza rano do trzeciego z kolei uderzenia na budynek szkolny przy ulicy Barokowej.

Znajduje się tutaj niemiecki szpital polowy. TuŜ przed wybuchem powstania Niemcy zdołali ewakuować większość swoich rannych, teraz

obsadę gmachu stanowi około 50 Ŝołnierzy. W tej części Starówki jest to jedyny umocniony punkt niemiecki. Strzegą go zasieki z druku

kolczastego oraz liczne bunkry, zwłaszcza od strony ogrodu Krasińskich.

Tymczasem załoga szkoły obawiając się nowego uderzenia powstańców, szuka schronienia w budynku Archiwum Głównego Akt

Dawnych, przy zbiegu ulicy Długiej i placu Krasińskich, pozostawiając w budynku rannych. Widocznie liczyli na pomoc czołgów i

samochodów.

W czasie marszu oddział powstańczy natyka się na nieprzyjaciela, uderza zdecydowanie i łamie opór. Nieprzyjaciel jest pod wraŜeniem

przewagi liczebnej powstańców, większość Ŝołnierzy poddaje się, kilku oficerów popełnia samobójstwo. Wśród ogromnego entuzjazmu

mieszkańców Starówki powstańcy odprowadzają około 50 jeńców na swoją kwaterę w fabryce firanek Szlenkiera, przy ulicy Świętojerskiej.

Najcenniejszą zdobycz stanowią 3 peemy, 5 kb, kilka pistoletów, granaty i amunicja. Ryszarda (Maria Onaker), komendantka

pomocniczego oddziału Ŝeńskiego, przy 104. kompanii, wydobywa z jakiejś skrytki erkaem, kilka karabinów i pistoletów. Teraz 104.

Kompania syndykalistów jest najlepiej uzbrojonym oddziałem na Starówce. Nieustannie napływają nowi kandydaci. Zostają utworzone 4

plutony, potem jeszcze 2. Kompania liczy około 360 ludzi. Plutony wyruszają od razu do akcji bojowej. 1. Pluton bierze udział w uderzeniu na

pałac Blanka i więzienie na ulicy Daniłłowiczowskiej, inny tropiąc gołębiarzy dociera do gmachu sądów na Lesznie. Reszta kompanii wraz z

innymi oddziałami powstańczymi atakuje Państwową Wytwórnię Papierów Wartościowych.

Zdając sobie sprawę, Ŝe walka w stolicy przeciągnie się, dowództwo syndykalistów przystępuje do rozbudowy bazy zaopatrzenia i

zaplecza. Organizuje kwatermistrzostwo, szpital polowy, który prowadzi dr Adam (Adam Krakowski). W domu przy ulicy Świętojerskiej 10

sierŜ. Winiak (inŜ. chemik Hipolit Iwanik) organizuje wytwórnię granatów i butelek samozapalających.

Z jeńców niemieckich zostają utworzone kolumny transportowe. Pod eskortą powstańców przenoszą oni Ŝywność z róŜnych magazynów

poniemieckich. Przez całe powstanie Kompania syndykalistów jest najlepiej ze wszystkich oddziałów Starówki zaopatrzona w Ŝywność.

Zorganizuje ona ponadto akcje Ŝywienia ludności cywilnej. W tym celu powstanie specjalny komitet złoŜony z przedstawicieli cywilów i

powstańców. Komitet ten niesie pomoc Ŝywnościową i lekarską ludności, przede wszystkim dzieciom, starcom i chorym.

Ta akcja bojowa i oŜywiona działalność społeczna oddziału powstańczego noszącego czerwono-czarne barwy syndykalistów budzi

zaciekawienie wśród ludności staromiejskiej. Któregoś dnia do dowództwa 104. Kompanii syndykalistów przybywa kpt. Barry (Włodzimierz

Kozakiewicz) z Ŝandarmerii z Ŝądaniem zmiany nazwy 104. Kompania syndykalistów na 104. Kompania AK oraz zaprzestania noszenia barw

syndykalistycznych.

Urządzono mu wykład na temat prawdziwej demokracji. Powiedziano, Ŝe Ŝądania jego są całkiem bezpodstawne, po czym odprawiono z

kwitkiem.

104. Kompania syndykalistów wywodzi się ze ZwiĄzku Syndykalistów Polskich . Ta konspiracyjna organizacja powstała na Starówce.

Została załoŜona przy ulicy Brzozowej 12, w mieszkaniu naleŜącym do prof. Kazimierza Zakrzewskiego, wybitnego historyka, rozstrzelanego

przez Niemców w Palmirach. Organizacja rozpoczęła działalność w myśl załoŜeń zawartych w deklaracji Kujmy broŃ , a idee szerzyła przez

pisma konspiracyjne: Akcja , później Sprawa , Czyn , Sprawa Chłopska , MyŚl Młodych , Dekada , codzienny biuletyn informacyjny Iskra .

Organizacja posiadała dwa piony: cywilny i wojskowy.

W kwietniu 1940 roku przystępują do akcji grupy bojowe ZwiĄzku Syndykalistów Polskich ; prowadzą one “mały sabotaŜ” w ogólnych

ramach grupy Wawer .

W październiku 1942 roku oddziały szturmowe pod nazwą Zew ruszają do akcji. Przeprowadziły one około 57 akcji bojowych.

Oddziały bojowe ZwiĄzku Syndykalistów Polskich nie wchodzą w skład ZwiĄzku Walki Zbrojnej ani AK, istnieje tylko porozumienie na

najwyŜszych szczeblach. Z ramienia Komendy Głównej AK występuje gen. Grot (Stefan Rowecki), później gen. Grzegorz (Tadeusz

Pełczyński), płk Kortum (inŜ. Antoni Sanojca), a ze strony Komitetu Centralnego ZwiĄzku Syndykalistów Polskich - Górnicki (Stefan

Kapuściński). Po jego rozstrzelaniu, w maju 1943 roku, rozmowy prowadzi Roman Galicz, który równieŜ wpada w ręce Gestapo i zostaje

rozstrzelany w ruinach getta. Kontynuuje je por. Poręba (Jerzy Złotowski), który zginie w czasie powstania w brygadzie syndykalistów w

Śródmieściu. Na wiosnę 1944 roku oficerowie wyznaczeni przez Komendę Główną AK dokonują lustracji oddziałów syndykalistów na

szczeblu Okręgu. Jednak obie strony nie mają do siebie zaufania. Nieufność ta pogłębia się, gdy ZwiĄzek Syndykalistów Polskich odmawia

wejścia do Frontu Jedności Narodowej, a przystępuje do Frontu Lewicy Patriotycznej, z której powstał Centralny Front Ludowy. Ostatni

kontakt syndykalistów z oficerem Komendy Głównej AK ma miejsce w dniu 31 lipca. Kierownictwo syndykalistów nie zostaje powiadomione o

wybuchu powstania, toteŜ nie moŜe zmobilizować wszystkich swoich oddziałów do walki z okupantem. W powstaniu obok 104. Kompanii

syndykalistów na Starówce walczy brygada syndykalistów w Śródmieściu. Dowodzi nią Edward Wołonciej-Czemier; jeden pluton

syndykalistów walczy na Powiślu.

Warto zaznaczyć, Ŝe drugiego dnia powstania inna grupa, z pchor. Ostrze (Franciszek Łotocki) z kompanii syndykalistów, w której jest

kilku łącznościowców, zajmuje rano Centralę Telefoniczną PAST-y na Tłomackiem. Obsada niemiecka ucieka w ruiny getta, w stronę

Pawiaka. Polacy, pracownicy centrali, samorzutnie uruchamiają telefony. Udaje im się połączyć z centralą automatyczną na śoliborzu.

Dowiadują się, Ŝe Niemców juŜ tam nie ma, a w całym budynku centrali telefonicznej pozostali tylko dwaj Polacy, dawni pracownicy.

***

W drugiej połowie sierpnia 104. Kompania uczestniczy w atakach m.in. na katedrę, zamek i klasztor jezuitów, broni teŜ swoich pozycji na

ulicach Brzozowej, Świętojańskiej i Świętojerskiej. TuŜ przed ewakuacją Starówki kompania syndykalistów zostaje pozbawiona swego

dowódcy: porucznika “Wrońskiego” i jego zastępcy podporucznika “Koperskiego”, którzy wracając z kwatery zostają zasypani w jednym z

domów na Długiej. Zanim zdołali uwolnić się z pułapki, wśród gruzów Starego Miasta krąŜyły juŜ tylko niemieckie patrole. Kilkakrotnie

zmieniali kryjówki. Udało im się znaleźć zapasy Ŝywności, dzięki którym przetrwali do późnej jesieni. Dopiero kiedy Warszawa była juŜ

zupełnie pusta, zdołali wydostać się poza miasto.

Tymczasem dochodzi do starcia pomiędzy syndykalistami a Ŝandarmerią AK, kiedy okazuje się, Ŝe ranni syndykaliści nie są wpuszczani

do kanałów i przychodzi rozkaz w myśl którego ich kompania ma być ostatnim oddziałem, który opuści Starówkę. W nocy z 31 sierpnia na 1

września pluton dowodzony przez “Małego” wyrusza na Plac Krasińskich i grozi tam uŜyciem broni przeciw ochronie włazów. Jednak po

rozmowach z przedstawicielem dowództwa AK, wracają na swoje pozycje. Później cała grupa “Małego” zostaje aresztowana lecz po

rozbrojeniu akowców, wydostają się na wolność.

104. Kompania syndykalistów po wycofaniu kanałami ze Starówki (1-2 września) w liczbie 110 ludzi bierze udział w walkach na Powiślu,

w których wyniku zostaje rozbita i zdziesiątkowana (6 września). Część ludzi przedziera się do Śródmieścia, część zostaje wcielona do

batalionu “Parasol”, natomiast 2. pluton szturmowy (26 ludzi) dowodzony przez podchorąŜego “Nałęcza” (Stanisław Komornicki) przechodzi

na Czerniaków i uczestniczy w jego obronie, aŜ do chwili opanowania całej dzielnicy przez Niemców. 15 września trzech ludzi z tego plutonu

przedostaje się na prawy brzeg Wisły, powracają następnego dnia, jako przewodnicy oddziałów 1 Armii Wojska Polskiego (“berlingowców”),

które pomimo współdziałania z powstańcami ponoszą zupełną klęskę. Ginie większość obrońców Czerniakowa. 22 września 1944 roku

ostatnich dziesięciu Ŝołnierzy 2. Plutonu 104. Kompanii przeprawia się na drugą stronę Wisły, gdzie zostają wcieleni do armii Berlinga.

Część tekstu powstała w oparciu o ksiąŜkę Stanisława Podlewskiego “Przemarsz przez piekło”.

Przedruk: A-tak nr 1, lato 1999, s. 28-29.

Stanowisko 104. Kompanii ZSP

Legitymacja 104. Kompanii ZSP

Plik z chomika:

Inne pliki z tego folderu:

Inne foldery tego chomika: