dla moniq.doc

Socjologia kulturowa

TEMATY I

1.                  Źródła pojęcia kultury i geneza współczesnej refleksji o kulturze

Kultura:

łac. colo, colere - pielęgnować, uprawiać. Pierwotnie termin cultura wiązał się z uprawą roli (cultura agri - uprawa ziemi) lub hodowlą i oznaczał przekształcanie poprzez ludzką pracę naturalnego stanu przyrody w stan inny, bardziej pożądany i użyteczny dla człowieka.

Jako uprawianie pola (z łaciny) celere, cultus agri

Źródła pojęcia kultura- różni ludzie szukają ich w różnych miejscach:

1)     Koniec XVIII w.- pojawia się idea „kultury” w reakcji na zachodzące zmiany- industrializacja, politycznie zmienna struktura społeczna, nowa hierarchia, pogłębiający się podział pracy, życie estetyczne zagrożone przez podobne do maszyny społeczeństwo industrialne, przepaść między produkcją, a twórczością, alienacja (Marks). Benjamin, Marcuje, Baudrillard - rozpoczęliśmy od kultury pośredniczącej między człowiekiem a naturą, obecnie jawi się jako mediator między człowiekiem i maszyną.

2)     Społeczeństwo klasyczne Słowo cywilizacja (łac Cibis) jest terminem opisowym, oznacza przynależność do zbiorowości o określonych właściwościach, odróżniających je od mas czy barbarzyńców. Oznacza więc  przynależność do czegoś zastanego a nie proces  W tym kontekście kultura jest  procesem, odzwierciedla ideę rozwoju i zmiany. Celem procesu (np. socjalizacji) staje się sama kultura (np. bycie osobą kulturalną), co łączy kulturę z oryginalnym pojęciem opisowym cywilizacji.

Jak ogólnie definiuje się pojęcie kultury

1)     W pierwotnym sensie kultura miała odróżniać sferę ludzkiego bytu, odrębnego od natury. Ludzie przekształcają własny świat za pomocą symbolicznych reprezentacji. Nasze doświadczanie przyrody jest zapośredniczone przez słownik symboliczny, który tworzy obyczaje, konwencje, artefakty.

2)     Wczesna antropologia- kultura stanowi aspekt społeczeństwa. Potem badania nad dyfuzją, stratyfikacją itp.

3)     Dominująca europejska konwencja językowa utożsamia kulturę z cywilizacją, ale Niemcy głosili romantyczny pogląd, że kultura jest szczytowym osiągnięciem człowieka

4)     Socjologia dewiacji, Parsons, Mannheim- badanie subkultur- podstawa pluralistycznego spojrzenia na kulturę.

POSUMOWANIE TYCH ROZWAŻAŃ- STWARZA TYPOLOGIĘ:

1)     Kultura jako kategoria myślowa, poznawcza- jako ogólny stan umysły. Łączy się z ideą doskonałości, celem indywidualnych osiągnięć człowieka, emancypacją. Potem temat wolności (fałszywa świadomość- Marks, szkoła frankfurcka)

2)     Kultura jako kategoria zbiorowa i konkretna (odnosząca się do życia zbiorowego a nie świadomości)- odwołuje się do stanu intelektualnego i/lub moralnego zaawansowania społeczeństwa. Wiąże kulturę z cywilizacją. Wcześni ewolucjoniści antropologiczni.

3)     Kultura jako kategoria opisowa i konkretna -kolektywny zespół umiejętności i dzieło intelektualne każdego społeczeństwa. Łączy się z partykularyzmem, specjalistyczną wiedzą. Kultura jako sfera tworzenia i osadzania symboli ezoterycznych.

4)     Kultura jako kategoria społeczna – całościowy sposób życia ludzi.

2.                  Jak rozumie się współczesny zwrot kulturowy w socjologii i naukach społecznych?

Kultura to podstawowe wartości dla społeczeństw. Dlatego też nie możemy polega tylko na nauce, powinniśmy widzie problemy przez pryzmat ich historii rozwoju. Relacje między społeczeństwem i kulturą jest trudna i potrzebuje namysłu, dlatego potrzebny nam jest czynnik humanistyczny, który ukaże wszelakie relacje, które zachodzą w społeczeństwie. Bardziej kierujemy się ku rzeczywistości kulturowej, która jednocześnie jest subiektywna i obiektywna, scalona ze społeczeństwem, jest dynamiczna.

3.      Wieloznaczność terminu kultura i problemy definicji kultury

Kultura jako kategoria myślowa, poznawcza- jako ogólny stan umysły. Łączy się z ideą doskonałości, celem indywidualnych osiągnięć człowieka, emancypacją. Potem temat wolności (fałszywa świadomość- Marks, szkoła frankfurcka)

Kultura jako kategoria zbiorowa i konkretna (odnosząca się do życia zbiorowego a nie świadomości)- odwołuje się do stanu intelektualnego i/lub moralnego zaawansowania społeczeństwa. Wiąże kulturę z cywilizacją. Wcześni ewolucjoniści antropologiczni.

Kultura jako kategoria opisowa i konkretna -kolektywny zespół umiejętności i dzieło intelektualne każdego społeczeństwa. Łączy się z partykularyzmem, specjalistyczną wiedzą. Kultura jako sfera tworzenia i osadzania symboli ezoterycznych.

Kultura jako kategoria społeczna – całościowy sposób życia ludzi.

Kroeber & Kluckhohn definicje:

A) Definicje opisowo-wyliczające (nominalistyczne).
Definiowanie kultury sprowadza się tutaj do wyliczania jej części składowych. Np. definicja Edwarda Taylora: Kultura czyli cywilizacja jest to złożona całość, która obejmuje wiedzę, wierzenia, sztukę, moralność, prawa, obyczaje oraz inne zdolności i nawyki nabyte przez ludzi jako członków społeczeństwa. Słabość definicji: dlaczego takie a nie inne dziedziny kultury zostały wyliczone?
B) Definicje historyczne.
Kładą one nacisk na czynnik tradycji jako mechanizm przekazywania dziedzictwa kulturowego, które konstytuuje kulturę i człowieczeństwo. Dla określenia kultury używa się tutaj takich określeń jak: dziedziczenie, dorobek, tradycja.
C) Definicje normatywne.
Akcentują podporządkowanie zachowań człowieka normom, wzorom, wartościom i modelom. Wzory, modele i zasady wartościowania są traktowane jako elementy konstytutywne kultury, a podporządkowanie się tymże normom jako właściwość zachowań kulturowych. Kultura jest tu pojmowana jako zespół norm obowiązujących członków danej zbiorowości ludzkiej i warunkujących jej trwanie. Np. def. A. L. Kroebera i T. Parsonsa: Kultura to przekazane i wytworzone treści i wzory wartości, idei i innych symbolicznie znaczących systemów, będące czynnikami kształtującymi ludzkie zachowania oraz wytwory (artifacts) stanowiące produkt zachowania.
D) Definicje psychologiczne.
Skupiają uwagę na psychicznych mechanizmach kształtowania się kultury; analizują zatem mechanizmy uczenia się, formowania nawyków kulturowych, internalizacji norm obowiązujących w danej zbiorowości i wartości przez tę zbiorowość uznawanych oraz wpływ kultury na kształtowanie osobowości jednostek. Szczególny nacisk jest tu położony na uczenie się i naśladownictwo jako procesy przyswajania kultury. Np. def. St. Ossowskiego: "kultura jest ... pewnym zespołem dyspozycji psychicznych przekazywanych w łonie danej zbiorowości przez kontakt społeczny i uzależniony od całego systemu stosunków międzyludzkich". Rozpatrywanie kultury jako rezultatu psychologicznych mechanizmów (kojarzenia idei, naśladownictwa, tworzenia się motywów działania, kryteriów wartościowania itd.) poszerza zakres pojęcia kultury o problematykę badawczą z obszaru filozofii społecznej i psychologii.
E) Definicje strukturalne.
Starają się uwypuklić strukturę konkretnej kultury i ukazać wzajemne powiązania jej elementów. Definicje tego typu badają specyficzną strukturę konkretnych kultur - nie dotyczą kultury w ogóle.
F) Definicje genetyczne.
W tych definicjach kładzie się nacisk na wyjaśnienie pochodzenia kultury. Można tu wyróżnić dwie grupy definicji. Pierwsza dotyczy wewnętrznego rozwoju kultury, wyłaniania się jednych (wyższych) jej form z form innych (niższych, wcześniejszych). Druga grupa dotyczy problemu wyłaniania się kultury z natury Kładzie nacisk na wyjaśnienie pochodzenia kultury: Jak w ogóle kultura powstała, jak wyłoniła się z natury.

4.      Trzy dyskursy o kulturze (znaczenie hierarchiczne, różnicujące i
ogólne kultury)

znaczenie hierarchiczne- Wartościujące rozumienie kultury zawiera ocenę kultur poszczególnych zbiorowości ludzkich. W rezultacie takiej oceny kultury klasyfikuje się jako lepsze lub gorsze, wyższe lub niższe, bardziej lub mniej "cywilizowane". Z wartościującym rozumieniem kultury związany jest termin "kulturalny", który jest odbiciem myślenia wartościującego. Określa on np. człowieka ocenianego pozytywnie jako oczytanego, obytego w towarzystwie, liczącego się z potrzebami i uczuciami innych.
różnicujące- To pojęcie kultury rozumie ją jako zespół wielu zróżnicowanych zjawisk, których wzajemne powiązanie i uwarunkowania mogą być przedmiotem opisu i analizy, ale nie wartościowania. Z opisowym rozumieniem kultury związany jest termin "kulturowy"

ogólne- to sfera czynności, wartości i przeżyć autotelicznych, które nie są związane z zaspokajaniem potrzeb człowieka jako istoty biologicznej oraz jako członka społeczeństwa. Czynności autoteliczne są działaniami, których wykonywanie jest źródłem zadowolenia dla jednostki. Czynności te ktoś lubi wykonywać ze względu na nie same, a nie z uwagi na uzyskiwane rezultaty czy związane z nimi korzyści. Do sfery związanej z kulturą symboliczną należą te zjawiska kultury, które są powiązane ze sztuką, nauką, zabawą, religią, spełniają funkcje estetyczne, poznawcze, ludyczne

5.      Na czym polega polityczne rozumienie kultury w studiach kulturowych?

Polityka wielokulturowa: zarządzanie relacjami, polityka integracji, migracje.

Kultura jako całośc: jako coś charakterystycznego, jako zbiór cech

Wartości dominujące: dewiacje, odmiennośc

Transmisja kultury- przekaz wartości, które budują różnice

Kultura to podstawowe wartości dla społeczeństw. Społeczeństwo to ni kultura!

kultura polityczna: systemy wartości i wzorce zachowań (polityków, partii) biorących udział w wykonywaniu władzy państwowej lub aspirujących do tej roli;

6.      Na czym polega problem statusu metodologicznego studiów kulturowych?

socjologia kulturowa zajmuje się tekstualnym wymiarem życia społecznego, jej zadaniem jest tropienie znaczeń, a nie mechanizmów. Stosuje metody racjonalne ale interpretacyjne, nie eksperymentalne, statystyczne.

W badaniu znaczeń niemożliwe jest osiągnięcie obiektywności na sposób nauk przyrodniczych

Płaszczyzna materialna. To materialny aspekt zjawisk kulturalnych. Wszystkie zjawiska kulturalne mają jakiś wymiar materialny (płótno, farby, instrument muzyczny, papier z partyturą, czy nawet własne ciało - taniec)
Płaszczyzna behawioralna. Zjawiska kulturowe są nierozerwalnie związane z zachowaniami motorycznymi. Są nimi wszystkie czynności związane z tworzeniem i odbiorem dzieła kulturowego. Czy uczę się tańczyć, czy też maluję, śpiewam, recytuję wiersz, to zawsze się jakoś poruszam.
Płaszczyzna psychologiczna to wartościowanie, ocenianie, postawy wobec różnych obiektów kultury, to nadawanie przez człowieka przedmiotom materialnym i zachowaniom znaczenia.
(Poruszyć w tym miejscu problem dziedzictwa kulturowego i jego korelatów wg. St. Ossowskiego).
Płaszczyzna aksjonormatywna. To normy i wartości. Niektórzy autorzy normy i wartości interpretują w kategoriach indywidualnych przeżyć, emocji i przekonań, innymi słowy, sprowadzają je do płaszczyzny psychologicznej. Inni utrzymują, że wartości i norm nie można określać tylko w kategoriach psychologicznych. Dlatego wyodrębniają nadto w kulturze płaszczyznę aksjonormatywną.

Dzisiaj możemy badac systemy dotyczące komunikacji -> wszystkie systemy, które możemy nazwac systemami społecznymi

Problemem jest wartośc jako taka ; wartość= znaczenia+ wartość aksjologiczna. Wartość aksjologiczna jest negatywna lub pozytywna z tym, ze dla różnych osób będzie to coś fajnego a dla innych nie

7.      Kultura a społeczeństwo pojmowanie zjawisk kulturowych i
społecznych oraz ich relacji

Kultura to nie społeczeństwo! Relacja między nimi jest trudna. Ma mnóstwo wartości aksjologicznych- dla jednej grupy coś jest pozytywne a dla innej negatywne. Mamy kulture całości- zbiór cech i coś charakterystycznego oraz wartości dominujące: dewiacje i odmiennośc

Kultura związana jest z człowiekiem. Jest zjawiskiem społecznym i powtarzalnym (naukowiec, który nie ujawni swego wynalazku szerszemu gronu, nie włączy go tym samym do elementów kultury, lecz po jakimś czasie zrobić to może inny uczony, który niezależnie od niego doszedł do tych samych wniosków). Kultura jest zbiorem zjawisk wyuczonych (czyli przekazywanych nie za pośrednictwem genów, lecz na drodze wychowania i uczenia się).

Kultura ma charakter czasowy i przestrzenny. Kultura jest systemem, a więc każda pojedyncza kultura ma własną wewnętrzną logikę. Kultura jest też mechanizmem adaptacyjnym człowieka, jest pośrednikiem między człowiekiem, a środowiskiem, które ten zamieszkuje.

Płaszczyzny zjawisk kulturowych:

·         materialna – każde zjawisko kulturowe ma jakiś wymiar materialny,

·         behawioralna – zjawiska kulturalne są związane nierozerwalnie z zachowaniami motorycznymi (zewnętrznymi, czyli czynnościami związanymi z tworzeniem i odbiorem dzieła kulturowego lub wewnętrznymi, czyli przeżyciami, odczuciami, bądź wypowiedziami),

·         psychologiczna – dla niektórych badaczy ważne są: wartościowanie, oceny, postawy, motywy i znaczenia nadawane przez człowieka przedmiotom materialnym i zachowaniom,

·         aksjonormatywna – można też wyróżnić w kulturze normy i wartości.

Zjawisko społeczne – zjawisko, fakt społeczny czy proces który istnieje, powstaje i zmienia się w czasie dzięki działaniom zbiorowości społecznych lub grup społecznych. Może występować jedynie w odczuciu przedstawicieli danej społeczności (nie mieć charakteru obiektywnego). Zjawiska społeczne wyróżnione zostały z ogółu zjawisk i przeciwstawione zjawiskom przyrodniczym właśnie ze względu na to, że zjawiska przyrodnicze w przeciwieństwie do społecznych istnieją niezależnie od działań ludzkich.

8.      Koncepcja integracji kulturowej i jej krytyka

M. Archer: kultura jest albo wtórna, albo rusza ludzi do działania; kultura estetyczna/analityczna

Krytyka funkcjonalizmu: rzutowała na badania z perspektywy kulturowej, kultura jako normy sprawiła, że badacze przeszli do interpretowania.

Nicolas Luhmann: przemiany należy badac poprzez relacje społeczne oraz kodyfikację.

Tam gdzie zakłada się zgodnośc kultury, tam występuje ujednolicenie społeczeństwa. Kultura jako coś idealnie zespolonego

Harder- kultura jako patent= gestalt

Merry Douglas- kultura jako symbolicznie wspólne uniwersum- pojęcie wiedzy kulturowej

Soroki: kultury sensualne, idealistyczne, spirytualne à krytyka by Arche: wszystko jest ciekawe ale tyczy się mitu integracji.

Archer krytykuje wspólnote znaczeń, to ze system jest spójny to nie znaczy, ze logiczny i ze występuje wspólnota znaczeń.

Znaniecki a integralnośc: krytyka: system à między działaniem a systemem kulturowym

Arche: DualizmL rozróżnienie wymiaru systemu kulturowego od systemu społeczno-kulturowego

Gellner: system dualny, przenikający

Giddens: kod znaczeń określał instytucje, bezpieczeństwo ontologiczne

9.      Kulturalizm i wielokulturowość różne sposoby rozumienia

Florian Znaniecki chciał być przed I wojną światową przede wszystkim filozofem. Podsumowaniem jego poszukiwań była wydana w Chicago w r. 1919 Cultural Reality, gdzie przedstawił zasady tzw. kulturalizmu. Sfera wartości i sfera kultury to główne przedmioty ludzkiego doświadczenia. Stają się one autonomiczne, tzn. nie dadzą się sprowadzić ani do uwarunkowań psychologicznych, ani socjologicznych. Znaniecki uważał, że jego system relatywizmu kulturowego oddaje najlepiej współczesną rzeczywistość
Pogląd zbudowany na podstawie założeń związanych z refleksją nad zjawiskami kultury, jak również przy okazji "konfliktu" dwóch światopoglądów realistycznego i idealistycznego. Dwa najistotniejsze nurty w filozofii identyfikowane jako idealizm i realizm wydają się być niewystarczające do określenia ogólnej wizji świata. Zjawiska kulturowe były opisywane w różnym świetle w obu nurtach, jednakże Znaniecki uważał, że powinny być one traktowane w odrębnych kategoriach. Nie jako ich część, ale właśnie jako osobną całość, jako nową tradycję uprawiania filozofii. Stwierdził on, że takie nowe spojrzenie dotyczące sposobu uprawiania filozofii doprowadzi do pożądanych zmian i narodzenia się nowej tradycji filozoficznej.
Znaniecki uważał, iż kultura odgrywa w życiu człowieka ogromną rolę, ma znaczący wpływ na poglądy, sposób postrzegania świata czy hierarchię wartości, którą posługują się ludzie. Tak tworzyła się niezależna dziedzina założeń teoretycznych, jak i praktycznych, pozostająca jednakże poza tradycyjną opozycją idealizmu i realizmu, nasuwając tym samym odmienny pogląd na świat i kulturę . Tyczy się to zagadnień kulturowych z przeszłości, jak i tych będących w bieżącym rozwoju. Znaniecki ukazał, że możemy mieć wartościowy światopogląd - wartościowy empirycznie, a zarazem spójny logicznie, określił go właśnie mianem kulturalizmu.
Wielokulturowość (ang. multiculturalism) – idea i model społeczny, według której społeczeństwo powinno cechować się występowaniem grup o różnym pochodzeniu i wyznających sprzeczne systemy normatywne (określające metody kontroli społecznej sposoby oceniania i kontroli postępowania jednostki i osób ją otaczających), termin ten został pierwotnie zapożyczony z socjologii krajów zachodnich

10.     Założenia Floriana Znanieckiego teorii rzeczywistości kulturowej i
systemów kulturowych

Problemy fragmentaryzacji rozważał Znaniecki zasadniczo w swej koncepcji nauki humanistycznej. Nie widzimy tych zagadnień w analizie przekształceń ładu społecznego, który widzi on jako wyłaniający się z chaotycznego bezładu nowy porządek. Rozpad społeczny jest efektem działania procesów destrukcji, społecznego zła .Nowy ład jest wkładem wybitnych jednostek, które uruchamiają procesy tworzenia się ładu czynności społecznych , które to działania spotykają się z reakcją innych ludzi, co Znaniecki nazywa uczestnictwem w kulturze. Trwałymi elementami życia społecznego są obyczaje.

    Ład przemysłowy wniósł nową technologię pracy w stosunki społeczne, co bardzo osłabiło motywację pracownika i zwiększyło poczucie deprywacji. Społeczeństwo przemysłowe było formą zdyscyplinowania pracownika i poddania regime’owi militarnemu. Było zapowiedzią światowych konfliktów. Autor,  idąc tropem Znanieckiego, rozważa przypadek stechnicyzowania współczesnego dziennikarstwa.

Dla Znanieckiego rzeczywistość kulturowa to:

·         Rzeczywistość

·         Każda rzeczywistość ludzka jest także czyjąś rzeczywistością

·         Rzeczywistość ludzka to rzeczywistość działania

·         Ma aspekt subiektywny i obiektywny

·         Rzeczywistość kulturowa=ludzka

·         Nie jest statyczna: powraca relatywność

·         Współczynnik humanistyczny

·         Mówi o tym, że ludzkość jest już scalona, a kultura jest wtórna

TEMATY II

1.      Socjologia kulturowa w odróżnieniu od socjologii kultury i studiów kulturowych

Nowy program socjologii kulturowej (w odróżnieniu od socjologii kultury), z jednej strony oraz studia kulturowe, z drugiej strony, stanowią układ odniesienia dla analizy współczesnego znaczenia kulturalizmu Floriana Znanieckiego i jego teorii systemów kulturowych. Odrzucenie przez Znanieckiego pojęć społeczeństwa i kultury w ogólności wiązało się z przejściem do badania dynamiki systemów kulturowych. W artykule wykazywana jest zasadnicza odmienność celów realizowanych przez studia kulturowe zorientowane na praktykę i  radykalne zmiany w kulturze (cultural turn) w stosunku do programu nauk o kulturze. Uwypuklane są związki współczesnej socjologii kulturowej, w tym mocnego programu socjologii kulturowej z kulturalizmem Znanieckiego. Kulturalizm ten różni się zasadniczo tak od kulturalizmu antropologicznego, jak i od kulturalizmu politycznego, prowadzącego do polityki wielokulturowości (multiculturalism). Jedną z ważniejszych wspólnych zasad współczesnej socjologii kulturowej i kulturalizmu Znanieckiego jest zasada autonomii kultury w odniesieniu do systemów społecznych. Przedstawiane są argumenty na rzecz dalszego rozwoju filozofii kulturalizmu i teorii kulturowej w rozumieniu proponowanym przez Znanieckiego.

2.      Na czym polega względna autonomia kultury?

Heinrich  Rickert ujmuje kulturę jako rezultat i wytwór  życia społecznego, który w swym istnieniu uzyskał pewien stopień autonomiczności. Pojęcie autonomiczności  nie pokrywa się z jego słownikowym rozumieniem wskazującym  na  współwystępowanie  i współzależność takich  cech,  jak: samoistnotność,  niezależność,  samostanowienie, samodzielność.  Autonomia to autonomia niepełna, względna. Zakłada wysoki stopień organizacji, która możliwa jest dzięki bogactwu relacji poszczególnych składników kultury z otoczeniem.

...