Sławomir Łodziński
Tradycja, nowoczesność i „późna nowoczesność”
1. Rozumienie tradycji:
Ø społeczeństwo jako fenomen „trans-czasowy” (jest ono „konstytuowane” w czasie);
Ø powiązanie „teraźniejszości z przeszłością” jako podstawa istnienia tradycji;
Ø mechanizmy dziedziczenia: materialny i idealny, obiektywny i subiektywny (rola pisma);
Ø tradycja wiąże się z trwałym istnieniem przeszłości w teraźniejszości - rozumienie:
ü szerokie - jako trwałe dziedzictwo historyczne (traditum);
ü wąskie – wybrane fragmenty dziedzictwa, które pozostają w „żywym” związku z teraźniejszością, czyli są wybierane i tworzone przez ludzi;
ü kluczową kwestią dla tradycji jest nastawienie współczesnych wobec obiektów i idei z przeszłości.
Ø tradycja – wyjaśnia zachowanie ciągłości w zmianach oraz zmiany w ciągłości;
Ø „konstruowanie” tradycji („wymyślona”):
ü symbolizuje spójność wspólnoty;
ü legitymizuje status i władzę;
ü socjalizuje do określonych wartości, norm.
Ø „nowa tradycja” – czy popularność tradycji?
2. Powstanie, dynamika i funkcje tradycji:
Ø powstawanie tradycji:
ü „oddolne”, spontaniczne (autentyczne);
ü „odgórne”, sterowane (narzucane).
Ø dynamika tradycji:
ü ilościowa (zmiana liczby zwolenników) i jakościowa (zmiana treści tradycji);
ü kontakt kulturowy i wewnętrzne zróżnicowanie społeczne.
Ø dlaczego istnieje tradycja? – jej funkcje:
ü przekazuje wartości i wiedzę;
ü legitymizuje istniejący styl życia, instytucje, władzę, itp. ;
ü dostarcza symboli tożsamości grupowej i umacnia lojalność wobec grupy;
ü „bezpieczne miejsce” w kulturze.
Ø funkcje tradycji (negatywne):
ü bariera dla innowacji;
ü trwanie przy „starym” mimo zmiany sytuacji społecznej (fetyszyzacja tradycji);
ü dysfunkcjonalne ze względu na treści;
ü determinuje przyzwyczajenia na poziomie „społecznej podświadomości”.
Ø metaoceny tradycji:
ü tradycjonalizm i antytradycjonalizm;
ü tradycja „krytycznego tradycjonalizmu” (między rozbudzonym tradycjonalizmem a dogmatycznym antytradycjonalizmem).
Ø pojęcia „kultury” i „społeczeństwa tradycyjnego”.
3. Nowoczesność:
Ø socjologia jako „naukowa samoświadomość nowoczesności”;
Ø nowoczesność - rozumienie:
ü historyczne – (konkretny czas i miejsce):
v od wieku XVI do XIX;
v rewolucja francuska i amerykańska;
v rewolucja przemysłowa (Wielka Brytania);
ü analityczne – jakie cechy nowoczesności i ich kombinacje?:
v Weberowska opozycja dwóch typów społeczeństw (społeczeństwo tradycyjne versus kapitalistyczne);
v „zmienne” porządkujące T. Parsonsa (społeczeństwo tradycyjne versus nowoczesne).
4. Aspekty (cechy) nowoczesności:
Ø indywidualizm („triumf jednostki”);
Ø zróżnicowanie (dyferencjacja i złożoność głównie w sferze pracy, ale nie tylko);
Ø racjonalność (kalkulacja i bezosobowość w działaniu organizacji);
Ø ekonomizm (dominacja kryteriów efektywnościowych);
Ø ekspansywność (rozszerzanie zasięgu) – „nowoczesność jest ze swej natury globalizująca” (A. Giddens).
5. „Osobowość nowoczesna”:
Ø otwartość na innowacje i zmiany;
Ø akceptacja różnorodności przekonań;
Ø nastawienie bardziej na teraźniejszość i przyszłość niż na przeszłość;
Ø skuteczność i planowanie;
Ø przekonanie o przewidywalności życia społecznego, co daje możliwość kalkulowania działań;
Ø ocena ludzi według zasług;
Ø nastawienie na edukację;
Ø szacunek dla drugiej osoby i empatia.
6. Krytyka nowoczesności - tematy:
Ø alienacja - nie tylko w dziedzinie pracy, ale w również w innych dziedzinach życia;
Ø anomia, postępujący rozkład norm i wartości;
Ø dezintegrujące skutki społeczeństwa masowego („rozkład wspólnoty”);
Ø ekologia (potrzeba rozwoju zrównoważonego);
Ø nierówności światowe (globalne);
Ø skala wojen i militaryzacji społeczeństw.
7. Nowoczesność a „wielkie tematy” socjologiczne:
Ø kontrola rzeczywistości - temat Comte’a;
Ø nierówności społeczne - temat Marksa;
Ø urbanizm - temat Durkheima;
Ø „samotny tłum” - temat Toenniesa;
Ø polityka i administracja – temat Webera.
8. Ponowoczesność („późna nowoczesność”):
Ø społeczeństwo postindustrialne (Daniel Bell i Alain Touraine):
ü gospodarka usług i społeczeństwo klasy usługowej;
ü wiedza i rozwój technologiczny.
Ø „nowe” wspólnoty (ruch ekologiczny);
Ø „posthistoria” i „postcywilizacja”;
Ø „późna nowoczesność” (A. Giddens „żyjemy w fazie radykalizacji nowoczesności”) - cechy:
ü zaufanie (problem „abstrakcyjnych systemów” wiedzy”);
ü ryzyko (nowe jakościowo): uniwersalizacja, globalizacja, instytucjonalizacja i zwrotny charakter ryzyka;
v zmiany świadomości ryzyka (wrażliwość i poczucie niedostatków wiedzy).
ü „nieprzejrzystość” nowoczesności (niepewny i płynny jej charakter):
v błędy „konstrukcyjne” i „operatorów” oraz nieuchronność żywiołowych skutków;
v refleksyjność wiedzy społecznej.
ü globalizacja (państwo narodowe);
ü postawy wobec „późnej nowoczesności”: pragmatyczna akceptacja, konsekwentny optymizm, cyniczny pesymizm, radykalne przeciwstawienie się.
9. „Wieloraka nowoczesność” S. Eisenstadt:
Ø rozumienie modernizacji/nowoczesności – jako projekt kulturowy (analizowany jak wielkie religie);
ü akcent na sferę kultury symbolicznej;
ü różnorodność „projektów” modernizacyjnych;
ü rola ideologów i intelektualistów.
Ø porównawcza analiza wielkich cywilizacji (axial civilizations):
ü badanie napięć między globalizującym wpływem cywilizacji zachodniej a tradycjami lokalnymi;
Ø koncepcja „wielu modernizacji”:
ü nowoczesność ulega przetworzeniu w wyniku reakcji lokalnych elit;
ü wytwarzają się liczne odmienne scenariusze nowoczesności („nowoczesności zwielokrotnione”).
10. Zygmunt Bauman – koncepcja „płynnej nowoczesności” („późnej nowoczesności”):
Ø jest to kontynuacja i jednocześnie przeciwstawienie się nowoczesności;
Ø poczucie fragmentaryczności i epizodyczności;
Ø brak zaufania do „wielkich projektów”;
Ø niebezpieczeństwa ponowoczesności: autonomizacja seksu, kryminalizacja biedy, restratyfikacja społeczna.
mtx