Abramowski - Związki przyjaźni.pdf - Abramowski - MKTK

E D W A R D A B R A M O W S K I

ZW I Ą ZK I

P R ZYJ A ŹN I

ZIELONA GRA 1994

ZWIĄZKI PRZYJAŹNI

Ci, którym nie daje spokoju nędza ludzka i upadek ojczyzny, stają często wobec pytania,

gdzie i czym jest ta potęga wybawicielska, za pomocą której moŜna by Ŝycie uczynić lep

szym i szlachetniejszym. Szukamy jej na wszystkich polach pracy, a zarazem czujemy

instynktownie, Ŝe jest jakaś jedna, najwaŜniejsza rzecz, podstawowa, która, gdyby została

znaleziona i zdobyta, rozstrzygnęłaby wszystkie zagadnienia i dała oręŜ prawdziwy, nie

zwycięŜony do zwalczania zła. Instynkt ten nie jest złudzeniem naszym. Taka potęga jest do

wzięcia i jest pośród nas, a nazywa się przyjaźnią.

Naród, w którym uczucia przyjaźni są rozwinięte, gdzie zamiast sobkostwa i egoizmu

panuje przyrodzona potrzeba wzajemnej pomocy, bezinteresownego wspomagania się na

wszystkich polach Ŝycia naród taki znalazł juŜ moc niezwycięŜoną, rozwiązał zagadkę

wolności i dobrobytu. Tak samo i pojedynczy człowiek. JeŜeli biadamy dzisiaj nad upad

kiem moralności, nad znikczemnieniem serc i umysłów, nad zanikiem szlachetności i rycer

skości duszy, nad upadkiem Ŝywej religii to wiedzmyŜ o tym, Ŝe to wszystko stąd tylko

wynika, Ŝe dzisiejszy człowiek jest tak mało uzdolniony do przyjaźni, Ŝe walka o chleb i cała

ta atmosfera kapitalizmu, wśród której Ŝyje, robi go egoistą i od małego dziecka tłumi w

nim miłość ludzi. Nie będzie to przesadą, jeŜeli powiemy, Ŝe nie co innego, jak tylko samo

lubstwo zabija religię i Ŝe, dla odnalezienia Boga w sobie, trzeba przede wszystkim umieć

kochać ludzi. Jest to odwieczna, lecz zbyt zapomniana dzisiaj, idea Chrystusa. Jego jedyne

przykazanie społeczne, które nam zostawił.

Jakie spustoszenie w Ŝyciu i w ludziach sprawia zanik przyjaźni, to moŜemy zobaczyć

wszędzie, naokoło siebie, patrząc na nędzę, ciemnotę, wyzysk i krzywdy, na te powszednie

straszne rzeczy, do których tak przyzwyczailiśmy się, Ŝe prawie nie zwracamy na nie uwa

gi.

I moŜe zbyt często zapominamy takŜe, Ŝe z tych małych, drobnych, osobistych bied

ludzkich, które spotykamy na kaŜdym kroku, tworzy się ta wielka rzecz, którą odczuwamy

jako upadek i poniŜenie Ojczyzny; Ŝe z tych małych krzywd, które sobie nawzajem wyrzą

dzamy, dla interesu, ze spokojnym sumieniem, powstaje właśnie owa wielka krzywda

całości bezsilność narodu.

Niech jednak tylko oŜywią się gdzie i poczną działać uczucia przyjaźni, a ta ciemna

zmora nędzy ludzkiej ustępuje i słabnie. Wtedy zjawiają się związki dla obrony przed

wyzyskiem, zjawiają się kooperatywy spoŜywcze, spółki włościańskie, kasy wzajemnej

pomocy, towarzystwa opieki nad dziećmi, towarzystwa oświatowe, szkolne, dobroczynne

itd. Wykwitają one silne i jasne wszędzie, gdzie tylko w samolubstwie ludzkim uczyniony

został choćby najmniejszy wyłom. To co kapitalizm i niewola niszczy, mianowicie dobrobyt

i szlachetność Ŝycia to ratuje i buduje na nowo kooperatyzm, współdziałanie przyjaźni

ludzkich; tworzy ono nie tylko nowe warunki społeczne, ale usiłuje takŜe stworzyć i nowy

typ człowieka, człowieka wolnego i silnego przez to, Ŝe jest w gromadzie, Ŝe rozumie i

odczuwa przyjaźń. Są to dwie potęgi, dwie moce zła i dobra, które zmagają się ze sobą o

panowanie nad światem. Jedna przez egoizm szerzy ciemnotę i nędzę, druga przez

przyjaźń szerzy wolność i siłę.

JeŜeli zrozumieliśmy, jak waŜną rzeczą jest uzdolnienie ludzi do przyjaźni; jeŜeli zoba

czyliśmy, Ŝe od tego głównie zaleŜy nie tylko dobro jednostki, ale i potęga narodu to

musimy przede wszystkim postawić sobie pytanie, jak uczyć przyjaźni, jakimi drogami

moŜna ją umacniać, szerzyć i rozwijać wśród ludzi?

Nie będziemy tutaj zastanawiali się nad tym, czy człowiek z urodzenia jest egoistą czy teŜ

nie; jest to kwestia jałowa. MoŜemy natomiast z łatwością przyjąć, jako zasadę, to, co do

świadczenie Ŝyciowe nasuwa: Ŝe są egoiści z urodzenia, dla których odczuwanie przyjaźni

jest bardzo trudne, tak samo jak są ludzie z natury uzdolnieni do niej. Nie wiemy i nie

moŜemy nigdy wiedzieć, jaki typ przewaŜa, których więcej się rodzi; wiemy natomiast inną

rzecz, najbardziej nas obchodzącą, Ŝe egoizm jest ludziom szczepiony w ciągu całego Ŝycia,

począwszy od dzieciństwa, szczepiony przez wychowanie i przez warunki społeczne, przez

konkurencję, przez cięŜką walkę o chleb przez panowanie pieniędzy, przez cały system

niewoli. Jest to ogromna hodowla i szkoła egoizmu, w której kształcą się wszyscy; a pod te

wpływy dostają się oczywiście nie tylko egoiści z urodzenia, ale i przeciwne im typy; i

trzeba naprawdę wielkiej mocy przyrodzonego uczucia przyjaźni dla ludzi, aŜeby ono nie

uległo tym wpływom, nie zostało stłumione i zabite.

OtóŜ tej hodowli egoizmu trzeba przeciwstawić Ŝyciową takŜe szkołę przyjaźni; trzeba

stworzyć takie ogniska, które by w ludziach od dzieciństwa rozwijały przyjaźń, uczyły jej

praktycznie, wpajały niepostrzeŜenie, ale teŜ mocno, iŜby to uczucie wsiąkało w krew

człowieka, stawało się jego własną naturą. Podobnie jak warunki społeczne dzisiejsze stwa

rzają atmosferę moralną taką, w której człowiek Ŝyjąc, uczy się egoizmu, oszukiwania i

krzywdzenia, często nawet bezwiednie podobnie muszą powstać instytucje, rodzaj wiel

kiego zakonu ludzi dobrej woli, który by dał społeczeństwu nową, odradzającą atmosferę

przyjaźni, i w niej wychowywał ludzi od dziecka walcząc z tamtą.

Nie ulega wątpliwości, Ŝe wszystkie kooperatywy i towarzystwa dobroczynne są taką

szkołą przyjaźni: Ŝe ludzie uczą się w nich, nie wiedząc często o tym, nowego takŜe Ŝycia

moralnego, Ŝycia, w którym nie tylko myśli się o sobie, ale i o innych. Pomimo to stowarzy

szenia te nie wystarczają jeszcze. W kooperatywach bowiem wszelkiego rodzaju interes

ekonomiczny musi z konieczności rzeczy grać główną rolę i bardzo często idea moralna

kooperatyzmu jest zapomniana. Człowiek wstępuje do kooperatywy przede wszystkim dla

własnego interesu, a tylko niektórzy robią w niej więcej niŜ własny interes wymaga. Nie

czynię z tego zarzutu kooperatywom, gdyŜ one, jako instytucje ekonomiczne, muszą dbać

przede wszystkim o swój materialny rozwój, o swoją potęgę finansową, bo inaczej nie

spełnią swego zadania społecznego. Ale obok tego musi być takŜe i owo ognisko moralne,

gdzie dokonywa się odrodzenie duchowe człowieka, gdzie kształci się kooperatysta praw

dziwy, człowiek nowy. To jest zadanie instytucji, które bym nazwał związkami przyjaźni.

III

“Związki przyjaźni” wyobraŜam sobie jako związki sąsiedzkie, których zadaniem jest

pomoc wzajemna we wszystkim. Dla człowieka, który doń naleŜy Związek powinien stać

się jakby wielką rodziną. Uprzytomnijmy sobie, wiele zdarza się w Ŝyciu wypadków, kiedy

pomoc ludzi otaczających, sąsiadów, nawet pomoc chwilowa i dorywcza, rozstrzygać moŜe

o losach całego istnienia, jednostki i rodziny; pomoc gospodarska w wypadkach choroby,

poŜaru lub innej klęski; zaopiekowanie się dziećmi opuszczonymi; czasowa zapomoga

pienięŜna; opłata szkoły; ochrona moralna przed nałogiem pijaństwa; pomoc w sporach i

zatargach; pomoc prawna; ujęcie w razie krzywdy ze strony pracodawcy; ratowanie przed

lichwą itd. Zadania czynności obrończej i pomocniczej Związku trudno jest wyliczyć, gdyŜ

samo Ŝycie człowieka, zarówno na wsi, jak i w mieście, nasuwa jak najbardziej róŜnorodne

okoliczności, kiedy pomoc innych ludzi byłaby często decydująca i zbawienna. CzyŜ kaŜdy

z nas nie zna takich wypadków, Ŝe np. człowiek umiera dlatego, Ŝe nie miał pomocy lekar

skiej; Ŝe wpada w sidła lichwiarskie, bo nie znalazł ani rady, ani pomocy; Ŝe dziecko staje się

kaleką lub włóczęgą, bo nie było komu nim się zaopiekować, i tyle innych.

Ale Związki przyjaźni nie byłyby zmuszone działać we wszystkim same. Do pomocy

swojej musiałyby mieć instytucje kooperatywne i dobroczynne, rozporządzające odpo

wiednimi środkami. W wielu razach uratowanie człowieka przez Związek zasadzałoby się

właśnie na umoŜliwieniu mu korzystania z kooperatywy poŜyczkowej, spoŜywczej lub

rolnej; albo z towarzystwa dobroczynnego; albo z instytucji szkolnych, wychowawczych,

oświatowych. Związek przyjaźni spełniałby w tych razach głównie tylko rolę pośrednika,

doradcy, inicjatora. W tych zaś wypadkach, gdzie pomoc musi być natychmiastowa i doraź

na, Związek działa sam, własnymi siłami, jako instytucja stojąca najbliŜej osoby wspomaga

nej, znająca osobiście jej potrzeby, charakter i Ŝycie.

Tym sposobem Związek spełnia swoje potrójne zadanie: osobiste, społeczne i moralne.

Pod względem osobistym przeprowadza reformę zasadniczą w Ŝyciu człowieka, czyniąc

to, Ŝe człowiek przestaje być osamotniony i bezbronny w cięŜkich dniach Ŝycia, Ŝe znajduje

gromadę przyjaciół, która mu udziela rady i pomocy, obrony przed wyzyskiem i krzywdą,

siły moralnej i wiary w jutro.

Pod względem społecznym Związek staje się z natury rzeczy krzewicielem koopera

tyzmu we wszystkich dziedzinach, gdyŜ w działaniu swoim musi stale korzystać z jego

instytucji, nakłaniać ludzi, by wstępowali do nich, a nawet sam stwarzać kooperatywy

których w danej miejscowości nie ma. Pod względem moralnym wreszcie Związek, przy

zwyczajając ludzi do czynów przyjaźni bezinteresownej, do pomocy sąsiedzkiej szczerej i

bezpośredniej, do Ŝycia dla innych, reformuje nie tylko samo Ŝycie na bardziej sprawiedliwe

i bardziej pogodne, ale i duszę człowieka; stwarzałby on właśnie tę atmosferę moralną, w

której ginie samolubstwo, bezreligijność, karierownictwo, słuŜalczość, w której rozwijają się

uczucia przyjaźni i godność ludzka, Chrystusowa religia miłości i woli.

Funkcjonowanie Związków przyjaźni wyobraŜam sobie w taki sposób: Powinny to być Związki

sąsiedzkie, działające na małej przestrzeni, tam, gdzie się ludzie znają wzajemnie; wieś, miastecz

ko, osada fabryczna, powinny mieć kaŜde swój osobny, miejscowy Związek; w duŜych miastach

musiałyby być ograniczone do jednej dzielnicy, do jednego fachu, do przedsiębiorstwa, skupiają

cego duŜo ludzi (jak warsztaty, fabryka itp.), albo nawet do jednej kamienicy, gdzie często za

mieszkuje po kilkadziesiąt rodzin robotniczych. KaŜdy taki Związek miejscowy powinien mieć jak

największą samodzielność, nie zaleŜeć bezpośrednio od Ŝadnego centralnego zarządu i tylko przez

zjazdy regulować swą działalność wspólnie z innymi związkami. Nie powinno w nim być Ŝadnego

biurokratyzmu, jak najmniej urzędników, biurowości w ogóle; powinien przede wszystkim swój

czysty typ związku ludzi dobrej woli, czyniących dobro bezinteresownie, pomagających, nie jak

urzędnicy towarzystw dobroczynnych, lecz tak, jak pomagają przyjaciele.

KaŜdy Związek miejscowy powinien mieć swą kasę: małe opłaty miesięczne lub roczne

członków tworzyłyby fundusz, z którego Związek czerpać będzie na potrzeby doraźnej

pomocy. Oprócz takiej kasy Związek powinien mieć stałą instytucję sądu rozjemczego,

wybieranego co pewien czas przez ogół członków, a którego zadaniem będzie rozstrzyganie

wszelkich sporów pomiędzy członkami oraz szerzenie wśród ludzi zwyczaju załatwiania

swoich spraw polubownie, jako zwyczaju wielce poŜytecznego dla obywatelskiego i moral

nego rozwoju ludzi.

PoniewaŜ kooperatywy i wszelkie w ogóle instytucje stowarzyszeniowe są niezbędne dla

skutecznej działalności Związków przyjaźni i poniewaŜ są dalszym ciągiem ich roboty

przeto Związek powinien stać się zarazem inicjatorem i krzewicielem kooperatyzmu, i

roztaczać swą opiekę nad stowarzyszeniami miejscowymi, dbając ciągle o ich doskonalenie

wewnętrzne i rozwój. W stosunku do nich Związek przyjaźni powinien odgrywać rolę

stróŜa idei i moralności kooperatywnej i dbać o to, aby instytucje kooperatywne nie zapo

minały o swych istotnych celach społecznych, reformatorskich. Gdzie zaś takich instytucji

nie ma, Związek powinien sam rozwinąć pracę około powołania ich do Ŝycia. Znając dobrze

stan rzeczy w danej okolicy i potrzeby jej mieszkańców, będzie mógł najłatwiej dopilnować

tego, aby istniejące luki w jej Ŝyciu społecznym zostały wypełnione. Pod tym względem

ideałem i celem społecznym Związku przyjaźni powinno być, aby kaŜda okolica miała

swoje kółko rolnicze, udoskonalające uprawę ziemi; swą kooperatywę spoŜywczą,

organizującą handel miejscowy w rękach ludzi; swą kasę poŜyczkowooszczędnościową,

chroniącą ludzi od lichwy i dającą fundusze na przedsiębiorstwa zrzeszone; swój związek

robotników broniący od wyzysku i krzywdy; jak równieŜ miała swoje szkoły, czytelnie,

ochrony dla dzieci, słowem to wszystko, co zabezpiecza od nędzy i ciemnoty, co narodowi

daje potęgę, zdrowie, wolność.

MoŜemy więc streścić zadanie Związków przyjaźni w dwóch głównych punktach:

1) chronienie człowieka, wspólnymi siłami stowarzyszonych, przed nędzą, wyzyskiem,

krzywdą i ciemnotą, tak jak się chroni przyjaciela i brata; oraz

2) tworzenie i szerzenie Ŝycia kooperatywnego ludzi we wszystkich formach, w gospo

darstwie, handlu, przemyśle, finansach i oświacie.

Obie te czynności, ściśle zespolone ze sobą, zlewają się w jedno zadanie wychowania

narodowego, mającego odrodzić i człowieka, i Ojczyznę.

Myśli te podaję do dyskusji ogółu w tej nadziei, Ŝe znajdą się ludzie, którzy podejmą ideę

“Związków przyjaźni”, wyszukają dla niej odpowiednie formy prawne i wprowadzą w

Ŝycie. Rzecz ta wymaga jeszcze przedyskutowania róŜnych punktów, wyjaśnienia róŜnych

stron praktycznych, przezwycięŜenia rozmaitych przeszkód zewnętrznych i moralnych, z

jakimi spotyka się zawsze kaŜda idea nowa, mająca wejść w Ŝycie. Ale wejść musi. Dość juŜ

długo debatowaliśmy nad sprawą odrodzenia moralnego i nad niemocą ludu czas zacząć

czynić, a powołani do tego w pierwszym rzędzie są kooperatyści, bo oni pierwsi pokazali w

praktyce, czym jest pomoc wzajemna.

E. Abramowski, ZwiĄzki przyjaŹni, "Społem" 1912, nr 2. Przedruk z: “Pisma”, t. I, Warszawa

1924, s. 357-363.

Abramowski - Związki przyjaźni.pdf

Plik z chomika:

Inne pliki z tego folderu:

Inne foldery tego chomika: