David Hume(1711-1776) - Traktat o Naturze Ludzkiej.pdf - David Hume - inacosiegapisz

TRAKTAT O NATURZE LUDZKIEJ

( Tom I )

David Hume

WSTĘP

Nie ma rzeczy bardziej zwykłej i naturalnej niż to, że

ludzie, którzy mają roszczenie, iż odkryli jakąś rzecz nową w

świecie filozofii i nauk, sugerują innym, by chwalili ich

własne systemy, osławiając jednocześnie wszystkie te, które

powstały wcześniej. Gdyby ci ludzie zadowalali się

ubolewaniem nad tą ignorancją, która jeszcze wciąż ciąży na

nas w ogromnej większości ważnych spraw, jakie mogą

zjawić się przed trybunałem rozumu ludzkiego, to znalazło

by się niewielu ludzi znających się na naukach, którzy by

łatwo się z nimi nie zgodzili. Człowiekowi o wyrobionym

sądzie i dużej wiedzy łatwo jest spostrzec, że słabe są

podstawy nawet tych systemów, które zdobyły największy

kredyt i posunęły najdalej swe roszczenia do rozumowania

ścisłego i głębokiego. Zasady przyjęte na wiarę,

konsekwencje kulawo z nich wyprowadzone, brak spójności

między częściami systemu i brak oczywistości w

całokształcie — oto rzeczy, które można spotkać na każdym

kroku w systemach filozofów najbardziej wybitnych; i, jak

się zdaje, te rzeczy ściągnęły niełaskę na samą filozofię.

I nie trzeba nawet tak głębokiej wiedzy, ażeby odkryć, jak

niedoskonały jest stan obecny nauk; nawet pospól-stwo,

które jest poza drzwiami, może wywnioskować z ha-iasu i

szumu, jaki słyszy, że nie wszystko idzie dobrze

Traktat o naturze ludzkiej t. I

Wstęp

po tej stronie drzwi. Nie ma rzeczy, która nie byłaby

przedmiotem debat i co do której ludzie uczeni nie mieliby

przeciwnych poglądów. Najbardziej nawet potoczne

zagadnienie nie unika naszych sporów, co zaś do problemów

najbardziej doniosłych, to nie jesteśmy w stanie dać jakiegoś

pewnego rozstrzygnięcia. Dysputy mnożą się, jak gdyby

wszystko było niepewne, a są prowadzone tak gorąco, jak

gdyby wszystko było pewne. W całym tym rozgwarze nie

rozum zdobywa poklask, lecz wymowa; i nikt nie musi tu

tracić nadziei, że zdobędzie prozeli-tów dla najbardziej

dziwacznej koncepcji, jeśli posiada w dostatecznej mierze

sztukę przedstawiania jej w barwach korzystnych. Zwycięstwo

osiągają tu nie ludzie w zbroi, którzy operują piką i mieczem,

lecz trębacze, dobosze i muzykanci wojskowi.

Stąd w moim mniemaniu powstaje potoczne uprzedzenie

do wszelkich rozumowań metafizycznych, nawet pośród tych

ludzi, którzy podają się za szkolarzy i którzy mają słuszny sąd

o wartości każdego innego działu piśmiennictwa. Przez

rozumowania metafizyczne rozumieją oni nie wywody każdej

poszczególnej gałęzi nauki, lecz argumentację wszelkiego

rodzaju, która tak czy inaczej jest zawiła i wymaga pewnej

uwagi, by ją można było zrozumieć. Tak często

marnowaliśmy naszą pracę w takich poszukiwaniach, iż

zazwyczaj odrzucamy takie wywody bez wahania i

decydujemy, że jeżeli zawsze musimy być ofiarą błędów i

złudzeń, to przynajmniej winny one być naturalne i

zajmujące. I rzeczywiście też tylko najbardziej zdecydowany

sceptycyzm, połączony z dużym stopniem gnuśności, może

usprawiedliwić ten wstręt do metafizyki. Gdyby bowiem

prawda w ogóle znajdowała się w zasięgu ludzkiej pojętności,

to z pewnością musiałaby leżeć bardzo głęboko i być zawiła; i

mieć nadzieję,

że dotrzemy do niej bez trudu, podczas gdy największe

geniusze nie osiągały jej przy największych mozołach, to z

pewnością trzeba uważać za dużą próżność i zarozumiałość.

Nie roszczę sobie żadnych pretensji do takiego przywileju w

tej filozofii, którą mam właśnie rozwinąć; i uważałbym, że

przemawiałoby to silnie przeciw niej, gdyby była tak bardzo

łatwa i oczywista.

Jest rzeczą oczywistą, że wszystkie nauki pozostają w

pewnym stosunku, bardziej lub mniej wyraźnym, do natury

ludzkiej; i że choćby która z nich nie wiedzieć jak wydawała

się oddalona od tej natury, to przecież wszystkie one

powracają do niej na tej czy innej drodze. Nawet matematyka,

filozofia naturalna i religia naturalna w pewnej mierze zależą, od

nauki o człowieku; są one bowiem przedmiotem ludzkiego

poznania i są przedmiotem jiądów, które tworzy człowiek

dzięki swym siłom i władzom. Nie podobna orzec, jakie

zmiany i udoskonalenia moglibyśmy poczynić w tych

naukach, gdybyśmy gruntownie znali zakres i moc rozumu

ludzkiego i gdybyśmy mogli wyjaśnić naturę tych idei,

którymi się posługujemy oraz naturę tych operacji, których

dokonujemy w naszych rozumowanich. Na te udoskonalenia

jeszcze bardziej należy pokładać nadzieję w religii naturalnej,

jako że nie zadowala się ona tym, iż nas poucza o naturze sił

wyższych, lecz sięga swoim wzrokiem dalej, do postawy,

jaką te siły zajmują w stosunku do nas i do naszych

obowiązków względem tych sił; wobec czego my nie tylko

jesteśmy istotami, które rozumują, lecz również jednym z

przedmiotów, których dotyczy nasze rozumowanie.

Jeżeli więc nauki: matematyka, filozofia naturalna i religia

naturalna, pozostają w takiej zależności od wiedzy o

człowieku, to czegóż można oczekiwać w innych nau-

Wstęp

kach, których związek z naturą ludzką jest bardziej ścisły i

intymny? Jedynym celem logiki jest wyjaśnić zasady i operacje

naszej władzy rozumowania i naturę naszych idei; nauka o

moralności i estetyka rozważają nasze upodobania i uczucia;

polityka zaś rozważa ludzi jako połączonych w społeczność i

zależnych wzajemnie od siebie. Te cztery nauki, a

mianowicie: logika, etyka, estetyka i polityka, obejmują niemal

wszystkie rzeczy, jakie znać może być ważne dla nas dla

jakiegokolwiek powodu i jakie mogą prowadzić do

ulepszenia lub służyć ku ozdobie umysłu ludzkiego.

Otóż tutaj jedynym środkiem, który, jak możemy się

spodziewać, da nam pomyślne wyniki w naszych docie-

kaniach filozoficznych, jest porzucić uprzykrzoną metodę

maruderstwa, której dotychczas trzymaliśmy się, i zamiast

brać tu i tam jakiś zamek czy wioskę nad granicą, iść wprost

ku stolicy czy ośrodkowi tych nauk, ku samej naturze

ludzkiej; a gdy już zdobędziemy nad nią władzę, wszędzie

gdzie indziej możemy mieć nadzieję na łatwe zwycięstwo.

Stąd możemy rozszerzyć nasze zdobycze na wszystkie te

nauki, które w bardziej ścisłej mierze zajmują się życiem

ludzkim; a następnie możemy przejść spokojnie do bardziej

dokładnego badania tych nauk, których przedmiotem są

rzeczy, budzące samą tylko ciekawość. Nie ma zagadnienia

doniosłego, którego rozstrzygnięcie nie należałoby do nauki

o człowieku; i nie ma takiego, które można by rozstrzygnąć

pewnie, nim zapoznamy się z tą nauką. Stawiając więc sobie

za cel wyjaśnienie zasad natury ludzkiej, w rzeczywistości

projektujemy pełny system nauk, budowany na podstawie

niemal całkowicie nowej, na jedynej, na której te nauki mogą

się oprzeć pewnie.

I podobnie jak nauka o człowieku jest jedyną solidną

podstawą dla innych nauk, tak również jedyną solidną

podstawą, jaką możemy dać tej nauce o człowieku, musi być

doświadczenie i obserwacja. Nie jest to myśl zadziwiająca, że

zastosowanie filozofii opartej na doświadczeniu do spraw

moralnych winno przyjść później, po zagadnieniach

przyrodniczych, i to w odstępie większym, niż całe stulecie.

Znajdujemy bowiem faktycznie, że mniej więcej taki właśnie

odstęp czasu dzielił początki tych nauk; licząc czas od Talesa

do Sokratesa odstęp ten jest mniej więcej równy temu, jaki

dzieli Franciszka Bacona i późniejszych filozofów w Anglii

*, którzy zaczęli opierać naukę o człowieku na nowej

podstawie i którzy przyciągnęli uwagę publiczności i

pobudzili jej ciekawość. Choć prawdą jest, że inne narody

mogą współzawodniczyć z nami w poezji, a przewyższać nas

w pewnych innych sztukach przyjemnych, to przecież

postępy w myśleniu i filozofii mogą się dokonywać tylko w

kraju tolerancji i wolności.

I nie powinniśmy myśleć, że ten późniejszy postęp w nauce

o człowieku da mniejszy zaszczyt naszemu rodzinnemu

krajowi niż wcześniejszy postęp w filozofii naturalnej, lecz

winniśmy raczej uważać go za większy tytuł do sławy z tej

racji, że większe jest znaczenie tej nauki i że konieczną jest

rzeczą poddać ją takiej reformie. Dla mnie wydaje się rzeczą

oczywistą, że wobec tego, iż równie jest nam nieznana natura

umysłu jak rzeczy fizycznych, przeto musi być równie

niemożliwe wytworzyć sobie jakieś pojęcie o siłach i

cechach umysłu inaczej niż na podstawie starannego i

ścisłego badania faktów oraz obser-

* Locke, Shaftesbury, Mandeville, Hutcheson i Butler etc.

Wst(p

Wstęp

wacji tych swoistych oddziaływań umysłu i ich skutków, gdy

znajduje się on w różnych okolicznościach i sytuacjach. I

chociaż winniśmy starać się, aby uczynić wszystkie nasze

zasady możliwie jak najbardziej powszechnymi, posuwając

naszą obserwację faktów do najdalszych granic i wyjaśniając

wszelkie skutki za pomocą najprostszych i najbardziej

nielicznych przyczyn, to przecież jest pewne, że nie możemy

wyjść poza doświadczenie; i wszelką hipotezę, która ma

roszczenie, że odkrywa ostatecznie pierwotne własności

natury ludzkiej, należy od razu odrzucić jako chimeryczną i

pełną zarozumiałości.

Nie myślę, iżby filozof, który by poważnie przyłożył się do

tego, by wyjaśnić ostateczne zasady duszy, okazał się wielkim

mistrzem w samej tej nauce o naturze ludzkiej, którą chce

wyjaśnić, czy też wielkim znawcą tego, co w naturalny

sposób zaspokaja umysł człowieka; nie ma bowiem rzeczy

bardziej pewnej niż to, iż zawiedzenie nadziei ma niemal ten

sam skutek, co jej zaspokojenie, i że skoro tylko przekonamy

się, iż nie podobna zaspokoić jakiegoś pragnienia, znika samo

to pragnienie. Gdy widzimy, że dotarliśmy do najdalszych

granic rozumu ludzkiego, zatrzymujemy się na tym

zadowoleni, choć przeświadczeni jesteśmy zupełnie o naszej

zasadniczej ignorancji i choć widzimy, że nie potrafimy

uzasadnić naszych najbardziej ogólnych i najbardziej

subtelnych zasad inaczej niż przez to, iż nasze doświadczenie

mówi nam o ich realności. Tak właśnie wyjaśnia sobie rzeczy

przeciętny człowiek: nie potrzeba więc było przygoto-

wawczego badania, by odkryć, że jest to zjawisko najbardziej

swoiste i najbardziej niezwykłe. To, że nie można już dalej się

posunąć, wystarcza dla czytelnika; podobnie pisarzowi może

dać bardziej subtelne zadowolenie to, że przyzna się z własnej

woli do swej ignorancji

i że wykaże roztropność, unikając tego błędu, w który

popadło tak wielu ludzi, narzucając światu swoje domysły i

hipotezy jako najbardziej pewne zasady. Gdy można osiągnąć

takie wzajemne zadowolenie między mistrzem a uczniem, to

nie wiem doprawdy, czego więcej możemy żądać od naszej

filozofii.

Lecz gdyby ktoś uważał, że ta niemożliwość wyjaśnienia

ostatecznych zasad jest pewnym brakiem w nauce o

człowieku, to ośmielę się twierdzić, że jest to brak, który

wspólny jest tej nauce i wszystkim innym oraz wszystkim

sztukom, jakie praktykujemy, czy to będą te, które uprawia się

w szkołach filozoficznych, czy też te, które się praktykuje w

warsztatach najskromniejszych rzemieślników. Żadna z nich

nie może wyjść poza doświadczenie ani ustalić jakichś zasad,

które by nie były oparte na tym autorytecie. Filozofia moralna

ma tę niekorzystną właściwość, której nie znajdujemy w

filozofii naturalnej, że zbierając swoje obserwacje faktów nie

może czynić tego celowo, z premedytacją, wedle takiej

metody, iżby rozstrzygać ostatecznie każdą trudność, jaka

może powstać. Gdy mam wątpliwości co do tego, jaki wpływ

w pewnej sytuacji wywrze jedno ciało na inne, to muszę tylko

postawić te ciała w takiej sytuacji i obserwować, co z tego

wyniknie. Lecz gdybym próbował w ten sam sposób wy-

jaśniać wszelkie wątpliwości filozofii moralnej, stawiając się

w taką samą sytuację, jaką rozważam, to rzecz jasna, taka

refleksja i premedytacja naruszyłaby działanie tych

naturalnych czynników we mnie samym, tak iż musiało by się

stać niemożliwe, iżbym wyprowadził jakąś słuszną konkluzję

z tego zjawiska. Musimy więc zbierać w tej nauce nasze

obserwacje faktów, przypatrując się uważnie ludzkiemu życiu,

i brać je tak, jak one się ukazują w zwykłym toku zdarzeń,

patrzeć na zachowanie ludzi

Wstęp

w towarzystwie, w interesach i w rozrywkach. Gdy obser-

wacje tego rodzaju rozumnie zbierzemy i porównamy, to

możemy mieć nadzieję, iż oprzemy na nich naukę, która nie

będzie niższa co do stopnia pewności, a będzie znacznie

wyższa co do swej użyteczności w stosunku do wszelkiej

innej nauki, wchodzącej w zasięg rozumu ludzkiego.

KSIĘGA I. O ROZUMIE

David Hume(1711-1776) - Traktat o Naturze Ludzkiej.pdf

Plik z chomika:

Inne pliki z tego folderu:

Inne foldery tego chomika: