Nowoczesny racjonalizm i jego adwersarze.pdf

WITOLD MARCISZEWSKI

Warszawa

Nowoczesny racjonalizm i jego adwersarze

1. Co to jest racjonalizm i jak ma sie do niego antyirracjonalizm

1.1. Nauka powstaje w rozmowach – powiedział Werner Heisenberg, maj ac na mysli ﬁzyke. 1

Nie

mniej dotyczy to ﬁlozoﬁi, czego koronnym dowodem s a dialogi Platona.

Głównymi rozmówcami w tym eseju s a racjonalizm i jego odwieczny przeciwnik – empiryzm .

Postacie z drugiego planu to taktyczni sojusznicy empiryzmu, materializm i nominalizm , pomocni w

atakowaniu racjonalizmu. Pojawia sie tez na scenie irracjonalizm, ale ten jest nie tyle uczestnikiem

debaty, co przedmiotem krytycznej analizy.

Racjonalizm streszcza sie w zasadzie, ze do utworzenia obrazu swiata umysł nasz, prócz mate-

riału dostarczonego przez zmysły, potrzebuje niezaleznych od poznania zmysłowego, a zarazem do

tego poznania niezbednych, prawd rozumu , jak nazwał je Leibniz. Jesli powstawanie obrazu swiata

porównac do tworzenia mapy, to fakty dostarczane przez zmysły wypełniaj a jej zawartosc informa-

cjami, ze tu jest miasto, tam rzeka, ówdzie ła ncuch gór itd. Ale zeby te dane naniesc na mape, trzeba

zeby juz wczesniej była ona zorientowana na strony swiata i miała niezbedn a strukture. powiedzmy,

siatke południków i równolezników. Bieguny ziemskie, siatka geograﬁczna itp. obrazuj a tu role

elementów apriorycznych, to znaczy wyprzedzaj acych doswiadczalny opis terenu.

Racjonalista uwaza, ze analogia z tworzeniem mapy ma zastosowanie do tworzenia wszelkich

modeli widzialnego swiata. A jego racjonalistyczna ontologia na tym polega, ze uznaje on istnienie

bieguna północnego podobnie jak uznaje istnienie Mount Everestu (choc nie ignoruje róznicy kate-

gorialnej miedzy tymi dwoma rodzajami obiektów). Co wiecej, zeby móc podac lokalizacje Mount

Everestu, wczesniej (łac. a priori ) – uwaza on – trzeba przyj ac istnienie bieguna północnego jako

wyznaczaj acego strukture mapy.

Ta geograﬁczna przypowiesc jest czyms wiecej niz przypowiesci a (por. ustep 2.4). Poniewaz

geograﬁa jest nauk a, musi ona jak kazda (zdaniem racjonalisty) nauka miec u podstaw jakies aprio-

ryczne prawdy rozumu; s ad „istnieje biegum północny” jest pouczaj acym przykładem takiej prawdy.

Pouczaj acym takze i dlatego, ze narzuca sie porównanie z s adem „istnieje biegun magnetyczny” (tez

lez acy na północy, w bliskim s asiedztwie geograﬁcznego). Ten drugi jest prawd a empiryczn a, któr a

potwierdza wskazanie igły magnetycznej.

Prawdy rozumu miewaj a rózne zakresy zastosowa n. S a takie, które maj a charakter uniwersalny,

to znaczy, pojawiaj a sie w kazdej dziedzinie. Tak uniwersalne s a prawa logiki i matematyki. Za-

kres bardzo szeroki, choc nie uniwersalny, maj a funkcjonuj ace w naukach społecznych kryteria

racjonalnego działania, jak te nalez ace do teorii gier i decyzji, zainicjowanej przez von Neumann i

Morgensterna; podobny jest status praw w niektórych ujeciach ekonomii. 2

W którym przedziale czasu historycznego znajdziemy racjonalistów? Encyklopedie i

podreczniki kieruj a do wieku 17-go, co dobrze sie wpisuje w pewien schemat dydaktyczny. Polega

1 Praca naukowa ﬁnansowana ze srodków Komitetu Bada n Naukowych w latach 2003-2006 jako projekt pt.

Nierozstrzygalnosc i algorytmiczna niedostepnosc w naukach społecznych , nr 2 H01A 030 25. Zarazem tekst

ten pomyslany jest jako zapowiedz jednego z głosów w dyskusji panelowej o racjonalizmie, maj acej sie odbyc

w ramach Polskiego Zjazdu Filozoﬁcznego, Szczecin 2004.

2 J. von Neumann and O. Morgenstern (1944) Theory of Games and Economic Behavior. 1953 edition,

Princeton, NJ: Princeton University Press.

Aprioryczny charakter ekonomii jako teorii ludzkiego działania głosi Ludwig von Mises w dziele Human

Action. A Treatise on Economics , Yale University Press, 1949.

W. Marciszewski: Nowoczesny racjonalizm i jego adwersarze

on na przyporz adkowaniu kazdemu wiekowi okreslonego nurtu historycznego, co daje obraz przej-

rzysty i łatwy do pamietania. Sredniowiecze dogodnie jest potraktowac jak jeden wiek i powi azac

(bez wchodzenia w szczegóły) ze scholastyk a, w wieku 16 mamy Odrodzenie i Reformacje, w 18

Oswiecenie, w 19 romantyzm i idealizm oraz opozycyjny do nich pozytywizm. Wiek zas 17 dostar-

cza zgrabnej symetrii, takze geograﬁcznej, bo na wyspach brytyjskich mamy empirym, a na konty-

nencie przeciwstawny do n racjonalizm, kazdy reprezentowany przez wielk a trójce. W racjonalizmie

jest to trójca: Kartezjusz, Leibniz, Spinoza (tak to wygl ada, gdy cytowac ujecia uproszczone; w rze-

czywistosci wazny jest takze kr ag Port Royal z czołow a dla n postaci a Pascala). Tak zlokalizowany

historycznie nurt mysli godzi sie nazwac racjonalizmem klasycznym – z racji brania go za punkt

odniesienia we wszelkich omówieniach racjonalizmu.

Tresc któr a wyraza słowo „racjonalizm”, mianowicie aprioryzm w epistemologii, a w ontolo-

gii wiare w obiekty, o których traktuj a prawdy rozumu, okazuje sie nurtem w ﬁlozoﬁi wieczystym.

Pocz atek dał przeciez sam Platon, u którego prawdy rozumu to episteme – wiedza o ideach, obiek-

tach niezmysłowych. Skoro Platon, to i jego znakomici, jakze liczni uczniowe obecni w kazdym

stuleciu. Ale trzymajmy sie jako punktu wyjscia wieku 17. W nim zaczyna kariere Christian Wolff,

który stanie sie pomostem wiod acym od Leibniza do Kanta. Od Kanta sztafeta racjonalizmu idzie

dalej w wiek 19, przez nurty idealistyczne i szkoły neokantyzmu. Wprawdzie aprioryzm Kanta jest

swoisty, nie taki jak klasyków z wieku 17; posługuje sie on pojeciem s adów syntetycznych a priori

wtopionym w nauke o formach czystego rozumu. Nie ma jednak w atpliwosci, ze jest to aprioryzm;

głosi wszak niezaleznosc apriorycznych s adów rozumowych od doswiadczenia zmysłowego oraz

ich niezbednosc dla tego doswiadczenia.

1.2. Choc pogl ady Kanta dotarły przez neokantystów az po wiek 20, nie one stały sie punktem

wyjscia racjonalizmu nowoczesnego. Pojawił sie on w mysli współczesnej w wyniku nawi azania

do platonizmu i pod t a własnie nazw a. Stało sie to za spraw a Georga Cantora (1845-1918),

który tworz ac fundament matematyki w postaci teorii mnogosci (teorii zbiorów niesko nczonych)

powoływał sie na mysl Platona.

O tym, jak odnowiony w naszych czasach platonizm buduje sie na pojeciu zbioru, przekonuj aco

pisze wybitny matematyk Yuri Gurevich, jak nastepuje. 3

Nowoczesna postac platonizmu matematycznego opiera sie na pojeciu zbioru i jest stosunkowo

młoda. Pojecie zbioru zostało wprowadzone przez Georga Cantora dopiero w latach 80-tych 19

wieku. Był on równiez tym, który jako pierwszy zbudował teorie mnogosci [tj. teorie zbiorów

niesko nczonych – WM].

Kluczowe w teorii mnogosci abstrakcyjne pojecie zbioru uwazał Cantor za odpowiednik

plato nskiego pojecia idei. 4 To odniesienie do Platona jest w pełni przekonuj ace, gdyz Cantorow-

ski swiat zbiorów i scisle z nim powi azany swiat liczb s a poznawalne nie przez zmysły lecz przez

3 "The modern form of mathematical platonism is based on the notion of set and is relatively recent. The

notion of set was introduced by Georg Cantor (1845-1918) only in the 1880s. He also developed the ﬁrst

theory of sets." Zob. artykuł «Platonism, Constructivism, and Computer Proofs vs. Proofs by Hand» w: Paun,

Rozenberg and Salomaa (eds.) Current Trends in Theoretical Computer Science. Entering the 21st Century ,

World Scientiﬁc 2001. Zob tez. pod adresem internetowym: research.microsoft.com/ gurevich/Opera/123.pdf.

4 Teksty Cantora w tej materii s a tak liczne i rozsiane po wielu pracach, ze zamiast odnoszenia do oryginałów

wskaze na monograﬁe zawieraj ac a potrzebne dla naszych celów odsyłacze i komentarze: Michael Hallett:

Cantorian Set Theory and Limitations of Size , Clarendon Press, Oxford 1984. Współczesny platonizm wsród

ﬁzyków typowo reprezentuje ksi azka Wernera Heisenberga Der Teil und das Ganze. Gespräche im Umkreis

der Atomphysik , Piper & Co. Verlag, München 1969.

W. Marciszewski: Nowoczesny racjonalizm i jego adwersarze

intuicje intelektualn a, s a wiec przedmiotem wiedzy w sensie Platona, podobnie jak s a przedmiotem

prawd rozumu w sensie klasycznego racjonalizmu. Zarazem, s a to swiaty traktowane jako obiek-

tywnie realne, tak jak dla Platona sfera idei, a dla klasycznych racjonalistów domena, której dotycz a

prawdy rozumu.

Mówi ac o platonizmie ﬁlozoﬁi id acej sladami Cantora, trzeba wzi ac poprawke na jedn a znacz ac a

róznice. Pojecie idei u Platona jest obdarzone, by tak rzec, blaskiem aksjologicznym: idea jest zara-

zem ideałem. Ten moment nie jest w platonizmie Cantorowskim obecny w jakis sposób bezposredni.

Posrednio jednak pojecie idei jako wzorca (a wiec, w pewnym sensie, ideału) dla rzeczy ist-

niej acych w przyrodzie pojawia sie w próbie biologicznej interpretacji platonizmu podjetej przez

znanego ﬁzyka z kregu Heisenberga. Jest nim C. F. von Weizsäcker. 5 Wi az ac pojecie idei z ko-

dem genetycznym, autor ten z jednej strony pokazuje, jak mozna dzis rozumiec nauke Platona

o kształtowaniu materialnego swiata przez idee, z drugiej zas strony wskazuje na slad wiod acy

posrednio do Cantorowskich podstaw matematyki. Kod genetyczny bowiem jest rodzajem pro-

gramu, a wiec algorytmu, a wiec tego, co potraﬁmy dzis sprowadzic do liczb naturalnych, a te

wywodz a sie ze zbiorów.

Innej natury zwi azek posredni miedzy aksjologi a a nowoczesnym racjonalizmem (w wersji in-

spirowanego Cantorem platonizmu) zachodzi na terenie nauk społecznych. Wsród nich mistrzyni a

jest ekonomia z jej matematycznymi modelami zachowania racjonalnego. Kryteria takiego zacho-

wania maj a postac algorytmów, to znaczy dokładnych, ujetych liczbowo instrukcji, które wystarczy

realizowac w przepisanej kolejnosci, zeby osi agn ac zamierzony cel. Standardowego modelu dostar-

cza w tym wzgledzie von Neumanna teoria gier (por. przypis 2). Racjonalnosc to nie tylko idea,

to takze pewien ideał, a do tego realizowany za pomoc a procedur operuj acych liczbami, w czym

spełnia sie marzenie Platona.

Po tym wprowadzeniu historycznym pora na podsumowanie głównych punktów nowoczesnego

racjonalizmu, który u autorów współczesnych znajdujemy pod szyldem platonizmu. Mozna go tez

nazwac krócej neoracjonalizmem . Rys nowoczesnosci polega na tym, ze sformułowanie klasyczne

zostaje sprecyzowane co do natury ujmowanych apriorycznie obiektów i co do roli racjonalizmu w

metodologii nauk, w tym nauk społecznych.

[ ] Istniej a prawdy rozumu, (1a) w typowy sposób reprezentowane przez prawa logiki i ma-

tematyki, w szczególnosci (1b) prawa dotycz ace zbiorów, liczb i algorytmów. Prawdy takie

warunkuj a i kontroluj a doswiadczenie zmysłowe i w tym sensie s a ode n niezalezne, czyli aprio-

ryczne.

[ ] Do prawd rozumu nalez a tez kryteria rozumnosci (racjonalnosci) w mysleniu i pos-

tepowaniu. Stosowanie ich jako waznego składnika metody badawczej w naukach społecznych

ukazuje metodologiczn a płodnosc racjonalizmu, stanowi ac a jego atut w sporze z empiryzmem.

[ ] Waznym kryterium racjonalnosci w rozwi azywaniu problemów jest mozliwosc ujecia pro-

cesu rozwi azywania w formie algorytmicznej; choc nie jest to warunek konieczny racjonalnosci,

jest on warunkiem wystarczaj acym.

Jak ma sie to sformułowanie do wersji klasycznej (Kartezjusz, Spinoza, Leibniz, kr ag Port Royal)?

Racjonalizm klasyczny podpisywał sie pod punktem z t a jednak róznic a, ze nie zdawał sobie

sprawy z fundamentalnej roli pojecia zbioru. W przypadku zas Kartezjusza, nie było przeze n ak-

ceptowane odwoływanie sie do algorytmów (za które ostro krytykował logike scholatyczn a). Było

W eseju «Parmenides und die Graugans» w: Blick auf Plato , Reclam, Stuttgart 1981.

W. Marciszewski: Nowoczesny racjonalizm i jego adwersarze

to natomiast silnie akceptowane przez Leibniza, którego trzeba tez uznac za prekursora punktów

i , na ile mozna mówic o naukach społecznych w owym czasie. Leibniz bowiem projektował for-

malizacje (rodzaj wiec algorytmizacji) nauk prawnych, a nawet podj ał tak a próbe, choc (przyznac

trzeba) niezbyt udan a, w odniesieniu do nauk politycznych (broszura agitacyjna na elekcje w Polsce

De electione regum Polonorum ).

Aprioryzm wymieniony w stanowi istotny rys racjonalizmu. Nie nalezy go jednak utozsamiac

z teori a wiedzy wrodzonej czyli natywizmem . Wystarczy byc natywist a, zeby byc aprioryst a; nie

jest to jednak konieczne, gdyz wgl ad rozumu w swiat idealny moze kształtowac sie dopiero w toku

procesów poznawczych. Natywizm nie utracił swych argumentów, mozna je znalezc np. u Noama

Chomsky’ego; ale trzeba by je powi azac z nasz a obecn a wiedz a o ewolucji mózgu i społecze nstwa. 6

Branie pod uwage owej wiedzy, z t a jeszcze ewentualnosci a, ze poznawanie swiata przez ludzkosc

moze byc procesem ewolucyjnym nie maj acym kresu, to jeden z rysów odrózniaj acych racjona-

lizm nowoczesny od tradycyjnego. Trzeba by sie tym zaj ac w pełniejszej analizie współczesnego

racjonalizmu, co jednak przekraczałoby ramy obecnego eseju. 7

Dlaczego prawdy rozumu s a aprioryczne, da sie lepiej poj ac, gdy wyjasnimy, dlaczego zostały

wyeksponowane (w podpunkcie 1b) zbiory, liczby i algorytmy. Nie wyczerpuj a one całej dziedziny,

której dotycz a logiczne i matematyczne prawdy rozumu, ale dobrze sie nadaj a na reprezentacje owej

dziedziny. A powody po temu s a nastepuj ace.

Pojecie zbioru słuzy do deﬁniowania relacji i struktury, z którymi, podobnie jak z samym

pojeciem zbioru, nieustannie mamy do czynienia w opisie, wyjasnianiu i przewidywaniu zjawisk

przyrodniczych i społecznych.

Z idei tego deﬁniowania mozna pogl adowo zdac sprawe porównuj ac np. pare rekawiczek i pare skarpetek.

Jedna i druga, jako para, jest pewnym zbiorem, mianowicie zbiorem dwuelementowym. Rekawiczki sta-

nowi a pare uporz adkowan a; skarpetki zas nie, poniewaz nie robi to róznicy, czy dan a skarpetke załozy sie

na praw a czy na lew a noge. Stosuj ac dla zbiorów nieuporz adkowanych takie oznaczenie, ze ich elementy

wylicza sie w klamrach, dla pary nieuporz adkowanej mamy równosc fx;yg = fy;xg , która nie zachodzi

dla pary uporz adkowanej, gdzie kolejnosc wyliczenia elementów nie jest obojetna.

Sposób uporz adkowania w danej parze okresla zarazem relacje (dla rekawiczek pewn a symetrie)

miedzy elementami pary, tak wiec deﬁnicja dwuelementowego zbioru uporz adkowanego jest zarazem deﬁ-

nicj a pewnej relacji dwuczłonowej. Analogicznie maj a sie relacje trójczłonowe do trójek uporz adkowanych,

czteroczłonowe do czwórek uporz adkowanych itd. Struktura zas jest to zbiór, w którym zachodz a

róznorodne relacje czyni ace ze n jak as zwart a całosc, np. kryształ, organizm, budowle, pojazd, oddział

wojska, ﬁrme, pa nstwo, system handlu miedzynarodowego.

Nie wymienia sie wiec w 1b relacji i struktur pomimo doniosłosci tych pojec, poniewaz mamy je

niejako domyslnie zawarte w pojeciu zbioru. Wymienia sie natomiast liczby, choc i one dadz a sie

zdeﬁniowac za pomoc a pojecia zbioru; powodem tego jest bed aca nie do przecenienia doniosłosc

arytmetyki w naszym poznaniu, naukowym jak i przednaukowym. Maj ac arytmetyke i logike deﬁ-

niujemy pojecie algorytmu (wokół którego obraca sie informatyka), ale zasługuje ono na wymienie-

nie osobne, gdyz w dyskusji nad racjonalnosci a pełni role pierwszoplanow a.

6 Noam Chomsky, «Recent Contributions to the Theory of Innate Ideas» w: The Philosophy of Language , ed.

by J. R. Searle, Oxford University Press 1971. Polski przekład Urszuli Niklas pt. «Nowy przyczynek do teorii

idei wrodzonych» w: Lingwistyka a ﬁlozoﬁa pod red. Barbary Stanosz, PWN, Warszawa 1977.

7 Jak daleko był racjonalizm klasyczny od ewolucyjnej, a tym bardziej od inﬁnitystycznej, koncepcji pozna-

nia swiadcz a optymistyczne wypowiedzi Kartezjusza i Leibniza. Pierwszy uwazał, ze stosuj ac wynalezion a i

zalecan a przeze n metode mozna bedzie wyprowadzic z Cogito całosc wiedzy w czasie nie dłuzszym niz stu-

diowanie jego dzieł przez dostatecznie bystrego czytelnika. Leibniz widział to raczej jako wynik prac zespołu

wyposazonego w nalezyte fundusze, który by opracował jezyk uniwersalny, encyklopedie wszechnauk i rachu-

nek do rozumowa n, a to wydawało mu sie zadaniem na miare jednej generacji.

W. Marciszewski: Nowoczesny racjonalizm i jego adwersarze

1.3. Obiekty z tej dziedziny, za której reprezentantów bierzemy tu zbiory. liczby i algorytmy,

nazywa sie idealnymi lub abstrakcyjnymi. Przyjmuje drugie okreslenie, a skrótowo bede nazywał

te przedmioty abstraktami . Nada to systemowi terminologicznemu poz adan a spójnosc, gdyz zbiór

jest obiektem deﬁniowanym przez zasade zwan a pewnikiem abstrakcji ; gwarantuje ona istnienie

zbioru, gdy mamy formułe spełnian a przez jego elementy, a wiec abstrahuj ac a ich wspóln a własnosc.

Przejscie zas od takiej formuły deﬁniuj acej jakis zbiór do nazwy tego zbioru dokonuje sie za po-

moc a operatora abstrakcji . Mamy wiec dobre powody do posługiwania sie porecznym terminem

„abstrakt”.

Posługuj ac sie tym terminem, mozemy dokładniej niz w racjonalizmie klasycznym zdac sprawe

z tego, co jest istotne w pojeciu prawd rozumu. Powiemy mianowicie, ze wszelkie prawdy dotycz ace

abstraktów s a prawdami rozumu . Gdy skupimy sie tym rodzaju prawd, łatwo jest wykazac ich aprio-

rycznosc, przejawiaj ac a sie na dwa sposoby; okresla sie je w jako warunkowanie i kontrolowanie

doswiadczenia zmysłowego.

Zeby uprzytomnic, na czym polega warunkowanie, zwrócmy uwage na jezykowy ekwiwalent

najbardziej podstawowych danych doswiadczenia zmysłowego: na to, jaka forma wypowiedzi od-

powiada tym danym. Od strony składni logicznej s a to zdania atomowe. Dla ustalenia uwagi,

ograniczymy sie do zda n z predykatem jednoczłonowym, którego argumentem jest jakies wyrazenie

okazjonalne w rodzaju „ten”, „tamten”, „tu teraz”. Uzycie wyraze n okazjonalnych ma pozbawic

wszelkiej tresci teoretycznej podmiot (tj. argument predykatu) w danym zdaniu, zeby było ono jak

najblizsze czystemu doswiadczeniu. Predykat zas wyraza jakies najprostsze tresci zmysłowe, jak

„jest zielony”, „jest ciepło”. Zdania takie nazwano w Kole Wiede nskim sprawozdawczymi ( Pro-

tokollsätze ), jako ze miały zdawac sprawe z najpierwotniejszego, niezakłóconego oddziaływaniem

teorii, doswiadczenia zmysłowego. 8

Niech predykat takiego zdania nazywa sie ostensywnym (z powodu, który niebawem zostanie

podany). Zapytajmy, w jaki sposób dostaj a sie do jezyka predykaty ostensywne. Nie moze to byc

za spraw a deﬁnicji, bo chodzi o terminy najbardziej w jezyku empirycznym pierwotne, a wiec nie-

deﬁniowalne. Pozostaje procedura ostensywna (zwana nieraz deﬁnicj a ostensywn a lub dejktyczn a,

ale z deﬁnicj a ł aczy j a tylko to, ze ma wyjasniac sens terminu, podczas gdy metoda jest daleka

od typowego deﬁniowania). Procedura ostensywna w czesci pozytywnej polega na pokazywaniu

przedmiotu podpadaj acego pod dany predykat, np. „jest P” wraz z powiedzeniem „to jest P”, a w

czesci negatywnej na pokazaniu przedmiotu, który nie podpada, z powiedzeniem „to nie jest P”.

Z reguły chodzi o predykaty maj ace tak wiele desygnatów, ze mozna zademonstrowac tylko zni-

kom a czesc zakresu danego predykatu (czyli zbioru jego desygnatów). Aby procedura ostensywna

była skuteczna, jej odbiorca musi zdawac sobie sprawe, ze intencj a nadawcy nie jest podanie pre-

dykatów dotycz acych tylko zbioru przedmiotów pokazywanych, ale ze dotycz a one obszerniejszego

zbioru (zakresu danego predykatu), którego elementy s a pod-danym-wzgledem-takie-same (np. pod

wzgledem koloru), jak elementy ukazane w procedurze ostensywnej. Nieodzownym wiec warun-

kiem skutecznosci ostensji jest operowanie pojeciami, zbioru, wzgledu (inaczej, aspektu) oraz owej

relacji identycznosciowej. Z nimi trzeba juz przystepowac do odbierania wraze n zmysłowych, zeby

te wrazenia odrózniac od innych czyli jakos klasyﬁkowac; do klasyﬁkacji słuz a predykaty osten-

sywne, a tych nabycie wymaga uprzedniego wyposazenia umysłu w trzy wymienione pojecia abs-

trakcyjne, w tym pojecie zbioru wprowadzane przez takie aprioryczne prawdy, jak wymieniony

wyzej pewnik abstrakcji; w tym sensie prawdy tego rodzaju warunkuj a, jako czynik niezbedny, na-

bywanie doswiadczenia zmysłowego.

8 Rudolf Carnap, «Über Protokollsätze», Erkenntnis 3 (215-228), 1932. Otto Neurath, «Protokollsätze»,

Erkenntnis 3 (204-214), 1932.

Plik z chomika:

Inne pliki z tego folderu:

Inne foldery tego chomika: