Ateizm i etyka w filozofii Jaena Paula Sartrea.pdf

Ateizm i etyka w filozofii Jeana Paula Sartre'a

Autor tekstu: Konrad Szocik

Oryginał: www.racjonalista.pl/kk.php/s,5864

Uwa¿am Sartre'a za najbardziej interesuj±cego my¶liciela egzystencjalizmu. Co

wiêcej, uwa¿am go tak¿e za jedynego egzystencjalistê sensu stricto. W

Egzystencjalizm jest humanizmem Sartre wymienia, jako czołowych

egzystencjalistów, takich filozofów, jak: Heidegger, Marcel i Jaspers [_1_]. Jednak

Heidegger wydaje siê byæ zbyt mocno pochłoniêty rozwa¿aniami ontologicznymi,

koncentruj±c siê tym samym na pojêciach abstrakcyjnych, dalekich od

egzystencjalistycznego ideału humanizmu i antropocentryzmu, w centrum

zainteresowania umiejscawiaj±cego konkretnego, zwykłego człowieka. Natomiast

Jaspers i Marcel, jako wyznawcy chrze¶cijañstwa, koliduj± z ideałem

bezzało¿eniowo¶ci i wolno¶ci od teologii pozytywnej oraz etyki normatywnej,

cechuj±cych egzystencjalizm. Ponadto, sam Marcel we wstêpie do Tajemnicy bytu

ogłasza siebie neosokratykiem b±d¼ sokratykiem chrze¶cijañskim i nie uwa¿a siê

za egzystencjalistê.

W tej pracy przedstawiê koncepcjê ateizmu sformułowan± przez Sartre'a oraz

zwi±zany z ni± problem etyczny. Omówienie tych zagadnieñ poprzedzê

przedstawieniem ontologii Sartre'a, koniecznej dla zrozumienia postulowanego

przez niego ateizmu, a tak¿e zaproponowanej przez niego etyki.

Sartre wyró¿nił dwie instancje ontologiczne - byt w sobie (l'etre - en - soi) oraz

byt dla siebie (l'etre - pour - soi). Bytem w sobie jest ¶wiat materialny, pozytywny,

przedmiotowy, posiadaj±cy to¿samo¶æ i znajduj±cy siê w stanie równowagi. To po

prostu byt jako taki. Byt w sobie jest tym, czym jest. Natomiast byt dla siebie jest

okre¶leniem ludzkiej egzystencji, zwi±zanej z posiadaniem ¶wiadomo¶ci. Oznacza

¶wiadomo¶æ pozbawion± fundamentu bytowego w postaci bytu w sobie, znajduj±c±

siê w stanie ci±głej zmienno¶ci [_2_]. Zdaniem Sartre'a ¶wiadomo¶æ ma charakter

intencjonalny i ukierunkowana jest zawsze na obiekty wobec niej transcendentne.

To wła¶nie istnienie rzeczywisto¶ci niezale¿nej od ¶wiadomo¶ci i zewnêtrznej w

stosunku do niej generuje ¶wiadomo¶æ. Sartre sformułował tzw. dowód

ontologiczny, w my¶l którego funkcjonowanie ¶wiadomo¶ci, generowane przez ni±

przedstawienia i wygl±dy, dowodzi istnienia rzeczywisto¶ci obiektywnej, bowiem

obrazy tkwi±ce w ¶wiadomo¶ci s± implikowane przez przedmioty ¶wiata

zewnêtrznego [_3_]. Uwa¿am to rozumowanie za niezwykle interesuj±ce,

zwa¿ywszy na to, ¿e fakt istnienia ¶wiadomo¶ci dla wielu filozofów - idealistów

dowodził jedynie istnienia jej samej czy te¿ podmiotu ¶wiadomego, ale ¿aden z

nich nie uznałby funkcjonowania ¶wiadomo¶ci za argument przemawiaj±cy na

rzecz realizmu.

Inn± oryginaln± koncepcj± ontologiczn± Sartre'a jest przekonanie o tym, ¿e

egzystencja poprzedza esencjê [_4_]. Jest to propozycja w równej mierze zarówno

ontologiczna, jak i antropologiczna, bowiem stanowi próbê zdefiniowania bytu

ludzkiego. Jednak, o ile inne definicje sugerowały posiadanie przez człowieka

pewnej stałej natury - jak Np. homo religiosus, homo sapiens, homo faber, itd. - o

tyle koncepcja Sartre'a głosi brak jakiejkolwiek wcze¶niejszej natury. Zało¿enie, ¿e

istnienie poprzedza istotê rzeczy, posiada głêbokie inklinacje etyczne, które

przedstawiê pó¼niej. Uwa¿am natomiast, ¿e powy¿sze przekonanie o pierwotnym

statusie egzystencji przed esencj± jest niezwykle interesuj±cym rozwi±zaniem.

Przede wszystkim uwzglêdnia niezwykłe bogactwo prze¿yæ i ekspresji człowieka,

których nie sposób przewidzieæ. Wielo¶æ i ró¿norodno¶æ typów ludzkich

rzeczywi¶cie zdaje siê sugerowaæ brak jakiejkolwiek uprzedniej natury, bowiem

zachodz±ce miêdzy lud¼mi podobieñstwa s± ograniczone czasowo i przestrzennie,

natomiast pojêcie natury zakłada uniwersalno¶æ i ponadczasowo¶æ. Zatem sugestia

Sartre'a, ¿e ka¿da jednostka autonomicznie decyduje o kształcie swojej

egzystencji, jest bli¿sze rzeczywistemu stanowi rzeczy ni¿ wszelkie teorie

suponuj±ce posiadanie przez człowieka jakiej¶ stałej natury.

Za najrozs±dniejsz± próbê zdefiniowania człowieka uwa¿am rozwi±zanie

zaproponowane przez Dilthey'a, według którego człowiek jest istot± historyczn±,

kształtowan± przez proces dziejowy. Ta definicja zawiera w sobie wszystkie

pozostałe, bowiem człowiek w pewnych epokach wystêpował b±d¼ jako homo

sapiens, b±d¼ jako homo religiosus, b±d¼ jako homo faber, b±d¼ te¿ jako

poł±czenie tych wszystkich aspektów, które jedynie oznaczaj± aktualn± dominacjê

jednego z elementów ludzkiego ducha, manifestuj±cego siê w ró¿nych postaciach.

Ponadto, koncepcja Dilthey'a pozostaje otwarta na przyszło¶æ i pozostawia miejsce

dla ewentualnych, jeszcze nieprzewidzianych form manifestowania siê ludzkiego

ducha; nie próbuje ograniczyæ bytu ludzkiego do jednego, preferowanego pojêcia,

które zawsze redukuje i nie oddaje całego bogactwa mo¿liwo¶ci człowieka. Tak¿e

koncepcja Sartre'a o egzystencji poprzedzaj±cej esencjê wydaje mi siê godna

uwagi jako niezwykle dowarto¶ciowuj±ca człowieka i przede wszystkim

obdarzaj±ca go niczym nieograniczon± wolno¶ci±.

Ateizm

Sartre ju¿ w dzieciñstwie rozprawił siê z Bogiem, po prostu usuwaj±c go ze

swojej rzeczywisto¶ci jako niewygodnego, w¶cibskiego, natarczywego i

wszêdobylskiego podgl±dacza [_5_]. Oczywi¶cie, taka decyzja wymaga rzetelnego

i przekonywuj±cego uzasadnienia. Sartre postarał siê o dostarczenie

wyczerpuj±cego wyja¶nienia dla swojego ateizmu, który mo¿na rozpatrywaæ

dwuaspektowo. Jednym z nich jest ateizm ontologiczny, drugi aspekt stanowi

natomiast tzw. ateizm postulowany [_6_].

Ateizm ontologiczny jest ¶ci¶le zwi±zany z koncepcj± ontologiczn± Sartre'a.

Sartre wyró¿nił dwie odmienne struktury ontologiczne - byt w sobie oraz byt dla

siebie. Jego zdaniem, s± one wzajemnie sprzeczne i nie mog± współistnieæ jako

jedna, scalona struktura. Wszystko bowiem, co istnieje, jest albo rzecz± (bytem w

sobie), albo ¶wiadomo¶ci± (bytem dla siebie). Natomiast idea Boga zakłada

jedno¶æ bytu i ¶wiadomo¶ci, a zatem ju¿ pod wzglêdem ontologicznym jest

wewnêtrznie sprzeczna. Sartre, rzecz jasna, próbował wyja¶niæ genezê powstania

takiej koncepcji Boga. W swojej intuicji wykazuje ona podobieñstwo z diagnoz±

przedstawion± przez Feuerbacha. Zdaniem Sartre'a, człowiek, ¶wiadom

zmienno¶ci, braku równowagi oraz braku to¿samo¶ci własnej ¶wiadomo¶ci,

posiadał pragnienie idei ł±cz±cej w sobie cechy odznaczaj±cej siê wolno¶ci±

¶wiadomo¶ci oraz stało¶ci i to¿samo¶ci bytu. Tak± ide±, powołan± do ¿ycia przez

człowieka, jest wła¶nie Bóg. Dopiero taka koncepcja Boga uciele¶nia ideał

człowieka. Bóg bowiem odznacza siê stało¶ci±, wszechmoc±, wiecznym trwaniem i

stanowi niezachwiany fundament wszelkiego bytu (odpowiednik bytu w sobie),

bêd±c jednocze¶nie ¶wiadomo¶ci±, refleksj±, dysponuj±c± nieograniczon± niczym

woln± wol± (jako byt dla siebie) [_7_]. Feuerbach my¶lał podobnie, uwa¿aj±c

stworzenie idei Boga za projekcjê udoskonalonych ludzkich cech, zwi±zanych z

marzeniem człowieka o nie¶miertelno¶ci, wszechwiedzy, itp. Wyja¶nienie

fenomenu religii przez Sartre'a jest niezwykle podobne, chocia¿ nie chodzi tu ju¿ o

projekcj± własnych cech, lecz o zrealizowanie ludzkiego pragnienia o nadaniu

wolnej ¶wiadomo¶ci trwałego i pewnego fundamentu.

Jest to tylko jeden aspekt Sartrowskiego ateizmu, oryginalny na tle

wcze¶niejszych postulatów ateistycznych. Jego oryginalno¶æ polega na tym, ¿e dla

istnienia fenomenu religii nie podaje wyja¶nieñ psychologicznych, jak Feuerbach

czy Freud, ani socjologicznych, jak Marks, lecz próbuje wykazaæ niedorzeczno¶æ

idei Boga ju¿ na gruncie ontologii, wskazuj±c na jej wewnêtrzn± sprzeczno¶æ.

My¶lê, ¿e na gruncie filozofii Sartre'a ta koncepcja jest do przyjêcia, poniewa¿ Bóg

musiałby byæ bytem w sobie - dla siebie, a istnienia takiego tworu Sartre nie

dopuszcza.

Z innej perspektywy kwestiê niemo¿liwo¶ci istnienia Boga podejmuje ateizm

postulowany. Tutaj płaszczyzna filozofii Boga nieustannie przenika granicê

zagadnieñ etycznych. Wydaje siê, ¿e Sartre wła¶nie na gruncie etyki usiłuje

wskazaæ na trudno¶æ, jaka wi±¿e siê z zaakceptowaniem istnienia Boga. Zdaniem

Sartre'a, Bóg, jako byt wszechmocny, w sposób radykalny ograniczałby ludzk±

wolno¶æ. Jest to problem filozofii religii siêgaj±cy czasów staro¿ytnych, zwi±zany z

zagadnieniem wolnej woli, Bo¿ej łaski, predestynacji, itp. Sartre oczywi¶cie nie

wnika w zawiłe spekulacje tomistyczne, usiłuj±ce udowodniæ mo¿liwo¶æ

współistnienia ludzkiej wolno¶ci z Bo¿± wszechmoc±. S±dzê, ¿e Sartre pozostawia

na uboczu tê kwestiê, natomiast interesuje siê samym punktem wyj¶cia i jego

konsekwencjami. Mianowicie, Bóg, uznawany jednocze¶nie za stwórcê

wszech¶wiata, jest tak¿e stwórc± człowieka. Zatem pewna idea człowieka,

preegzystuj±ca w umy¶le Bo¿ym, stanowi wzorzec dla sposobu stworzenia przez

Boga człowieka. Jest ona zarazem ide± ludzkiej natury - mo¿na j± tak rozumieæ,

stanowi bowiem uniwersalny wzór, według którego wykonani zostan± wszyscy

ludzie [_8_]. Uprzednie istnienie pewnej natury czy formy człowieka oznaczałoby,

¿e esencja poprzedza egzystencjê, co na gruncie ontologii Sartre'a jest nie do

pomy¶lenia. Bóg jednak stwarza ludzi według posiadanego wcze¶niej planu,

podobnie jak rzemie¶lnik wytwarzaj±cy produkty zgodnie z okre¶lonym projektem.

W ten sposób Sartre dostrzegł, ¿e ludzka wolno¶æ została zniesiona ju¿ u

pocz±tków egzystencji człowieka, bowiem ten, jako stworzony przez Boga, jest

przez niego zdeterminowany, zaprogramowany, zatem postêpuje tylko w tym

zakresie mo¿liwo¶ci, jaki przewidział dla niego stwórca. Oczywi¶cie, ograniczenie

tej wolno¶ci potêguj± rozmaite Boskie decyzje dotycz±ce poszczególnych

jednostek, tłumaczone jako powołanie, przeznaczenie, itp.

Uwa¿am, ¿e ta kwestia na gruncie filozoficznym jest niemo¿liwa do

rozstrzygniêcia (podobnie jak zagadnienie istnienia b±d¼ nieistnienia Boga). Prima

facie rzeczywi¶cie mo¿na odnie¶æ wra¿enie, ¿e ogólnie rozumiana idea Boga

wszechmocnego, bez ¿adnych uzupełnieñ teologicznych, koliduje z równie

nieograniczon±, przynajmniej mentalnie, wolno¶ci± człowieka. Jednak wystarczy,

aby dana religia - np. chrze¶cijañstwo, bo niew±tpliwie ono było Sartrowi

najbli¿sze - zastrzegła, ¿e jej Bóg, jakkolwiek wszechmocny, nie ingeruje w woln±

wolê człowieka i pozostawia go samemu sobie, podaj±c jedynie, i to dyskretnie,

pewne wskazówki. Wówczas ten zarzut nie ma racji bytu. Oczywi¶cie filozofia nie

akceptuje zało¿eñ religijnych, nadaj±c im status prywatnych przekonañ

¶wiatopogl±dowych, dla których w dyskursie filozoficznym nie mo¿e byæ miejsca,

lecz wydaje siê, ¿e chyba ka¿da religia postuluj±ca istnienie wszechmocnego Boga,

a na pewno chrze¶cijañstwo, zostawia miejsce dla wolnej woli, na któr± Bóg nie

ma wpływu. Uwa¿am, ¿e w tej dziedzinie najlepiej sprawdza siê fenomenologia

religii, zwłaszcza w ujêcie van der Leeuwa, bowiem analizuje cały fenomen danej

religii, uwzglêdniaj±c jego kontekst i wszystkie elementy, a nie jedynie

wyabstrahowane pojêcia.

Kolejn± kwesti± zwi±zan± z ateizmem postulowanym jest - przy zało¿eniu

istnienia Boga - konieczno¶æ istnienia ¶wiata transcendentnych, stałych i

absolutnych warto¶ci [_9_]. Po pierwsze, nic nie przemawia za istnieniem zestawu

uniwersalnych warto¶ci. Nawet, gdyby istniała mentalna zgoda co do Dobra i Zła,

nie sposób dostrzec przeło¿enia tych przekonañ na codzienn± egzystencjê. Ka¿dy

raczej realizuje swój prywatny interes, a zatem kieruje siê własnymi

przekonaniami i warto¶ciami, a jedynym arbitrem rozstrzygaj±cym o postêpowaniu

jednostki jest jej wolna ¶wiadomo¶æ. Ponadto, istnienie obiektywnych,

ponadindywidualnych warto¶ci ograniczałoby wolno¶æ jednostki, pozwalaj±c jej na

poruszanie siê wył±cznie w ¶wiecie obowi±zuj±cych zasad. Zdaniem Sartre'a, Bóg

został wykreowany jako twórca warto¶ci oraz instancja sankcjonuj±ca ich istnienie.

Człowiek bowiem, przera¿ony niebezpieczeñstwem niepokoju zwi±zanym z

konieczno¶ci± autokreacji ¶wiata warto¶ci, wolał powołaæ do ¿ycia bosk± istotê, na

barkach której zło¿ył ciê¿ar odpowiedzialno¶ci za swoje postêpowanie. Wła¶nie

odpowiedzialno¶æ w oczach Sartre'a uchodzi za ten moment egzystencji, którego

za wszelk± cenê jednostka stara siê unikn±æ. Mo¿na tutaj dostrzec paralelê z

pogl±dem Kierkegaarda, który krytykował masê za pozbawianie jednostki poczucia

odpowiedzialno¶ci oraz za ograniczanie jej wolno¶ci [_10_]. Identyczne zarzuty

pod adresem ¶wiata warto¶ci społecznych, pozasubiektywnych kieruje Sartre.

Zdaniem Sartre'a, jedynym fundamentem dla arbitralnego przyjêcia systemu

warto¶ci etycznych mo¿e byæ tylko Bóg. Nie jest to nowe przekonanie. Ta my¶l

była popularna szczególnie w dziewiêtnastowiecznej filozofii rosyjskiej, m. in. w

twórczo¶ci Dostojewskiego, którego Sartre cytuje: je¶li Boga nie ma, wszystko jest

dozwolone [_11_]. Rzeczywi¶cie, podstawow± funkcj± religii jest funkcja etyczna,

głoszenie pewnych warto¶ci, które obdarza siê bosk± sankcj±. Jednak budowa

etyki wolnej od religii nie wydaje siê niemo¿liwa. Taki charakter maj± przecie¿

wszystkie projekty odwołuj±ce siê do rozumu, prawa natury, utylitaryzmu, itp.

Jedynym problemem takich systemów mo¿e byæ brak absolutnego charakteru i

powszechnej obowi±zywalno¶ci. Dany system etyczny, jako wytwór rozumu, jest

warunkowany wył±cznie przez ten rozum, zatem mo¿e zostaæ w dowolnym

momencie zmieniony czy odwołany. Natomiast wprowadzenie hipotezy Boga,

obdarzonego przymiotami wieczno¶ci i niezmienno¶ci, nadaje ¶wiatu warto¶ci

danej religii status pewno¶ci i nieodwoływalnej obowi±zywalno¶ci.

Sartre przypisywał człowiekowi dysponowanie nieograniczon± wolno¶ci±.

Usuniêcie idei Boga obdarza człowieka dodatkow± funkcj± - twórcy warto¶ci.

Decydowanie o dobru i złu jest manifestacj± pełni wolno¶ci i wyrazem godno¶ci

człowieka.

Sartre był przekonany, ¿e Bóg ogranicza wolno¶æ człowieka. Pozbawia go

poczucia odpowiedzialno¶ci, bowiem człowiek został stworzony przez Boga z

okre¶lon± natur±, która determinuje jego zachowania, i podaje konkretne

wskazania maj±ce kształtowaæ ludzk± egzystencjê. Takie przekonanie,

podbudowane dowodem ontologicznym o wewnêtrznej, bytowej sprzeczno¶ci bytu

boskiego, nieuchronnie musiało doprowadziæ do zdecydowanego zakwestionowania

sensowno¶ci idei Boga.

Etyka

Podstaw± egzystencjalizmu Sartre'a jest bezzało¿eniowo¶æ. Zatem jego filozofia

nie pozostawia miejsca dla jakiejkolwiek etyki normatywnej. Uwa¿am, ¿e

wygenerowanie warto¶ci etycznych z koncepcji ontologicznej i antropologicznej

Sartre'a jest niezwykle trudnym zadaniem. Dostrzega to sam Sartre, pozostawiaj±c

ostateczn± decyzjê w gestii jednostki dysponuj±cej nieograniczon± wolno¶ci±.

Jakkolwiek filozof krytycznie odnosi siê do przyznawania prymatu społeczeñstwu

nad jednostk±, wskazuje na konieczno¶æ brania odpowiedzialno¶ci za swoje

decyzje ze wzglêdu na ich społeczne reperkusje. W tej uwadze dostrzegam echa

kantowskiego imperatywu. Sartre, podobnie jak Kant, wymaga od jednostki

zwracania uwagi na mo¿liwe skutki jej działania w ¿yciu innych. Zdaniem Sartre'a,

ka¿dy jednostkowy czyn wpływa na egzystencjê innych, mo¿e stanowiæ wzorzec

postêpowania [_12_]. Dlatego, mimo bezgranicznej wolno¶ci, refleksja nad swoim

postêpowaniem wydaje siê konieczna - ze wzglêdu na innych. To wyja¶nia,

dlaczego egzystencjalizm Sartre'a jest humanizmem.

Drugim postulatem etycznym, obok wezwania do poczucia odpowiedzialno¶ci za

podejmowane autonomicznie decyzje, jest postulat zaanga¿owania [_13_]. S±dzê,

¿e za Sartrowskim pojêciem zaanga¿owania kryje siê zwykłe zaabsorbowanie

wykonywanym zadaniem, heroiczne podporz±dkowanie siê danej czynno¶ci, udział

anga¿uj±cy intelekt, wolê i emocje. Sartre wzywa do autentyzmu w realizacji

poszczególnych przedsiêwziêæ, lecz nie wykracza poza ten moment ilo¶ciowy.

Wydaje siê, ¿e próba jako¶ciowego i pozytywnego wskazania okre¶lonych

kierunków zaanga¿owania na gruncie bezzało¿eniowo¶ci skazana jest na

niepowodzenie. Sartre nie wymienia ¿adnego systemu warto¶ci pozytywnych. Jego

jedyn± wskazówk± jest wła¶nie maksymalne i absolutne zaanga¿owanie siê w

realizacjê podjêtej decyzji.

Sartre'a czêsto krytykowano wła¶nie za ten element jego filozofii, w którym nie

podaje ¿adnych wskazówek i unika tworzenia etyki normatywnej. Antagoni¶ci

Sartre'a sugerowali, i¿ jego system w równej mierze akceptuje bohatera z

nara¿eniem ¿ycia ratuj±cego innych, jak i wojennego oprawcê, z zaanga¿owaniem

oddaj±cego siê zbrodniom wojennym. Nie mo¿na odmówiæ im racji. Rzeczywi¶cie,

wezwanie do zaanga¿owania jako takiego dopuszcza wszystkie formy zachowañ, o

ile s± one autentycznie prze¿ywane i realizowane przez jednostkê. Sartre, rzecz

jasna, sprzeciwiał siê takiej interpretacji jego doktryny, poniewa¿ zakładał on

implicite pewne uniwersalne, humanistyczne warto¶ci. Sartre niew±tpliwie w

osobistym ¿yciu postêpował według tych zasad, wyznaczaj±cych pokojowe

współistnienie ludzi, jednak jego doktryna ich nie zawiera. Brak pozytywnego

okre¶lenia systemu warto¶ci czy chocia¿by wskazania instancji - jak np.

kategoryczny imperatyw Kanta - pozwalaj±cej okre¶laæ granicê swojego

postêpowania uwa¿am za najsłabszy aspekt teorii Sartre'a. Jest to o tyle znacz±cy

brak, ¿e sam postulat zaanga¿owania usprawiedliwia działania wszelkiego typu,

tak¿e te najbardziej okrutne, o ile s± realizowane z autentycznym

zaanga¿owaniem jednostki.

Sartre dostrzegł ten problem i, wskutek do¶wiadczeñ drugiej wojny ¶wiatowej,

wzbogacił swoj± doktrynê o wezwanie do bezwzglêdnego szacunku dla wolno¶ci i

¿ycia innych [_14_]. Uwa¿am jednak, ¿e ten postulat jest całkowicie

transcendentny wobec systemu Sartre'a, wprowadzony apriorycznie z zewn±trz.

Na gruncie jego filozofii nie ma miejsca na takie zalecenia, które s± typowe dla

etyki normatywnej. Zatem sam autor dostrzegł zasadnicz± słabo¶æ swojego

systemu. Nie mog±c go jednak obroniæ, dysponuj±c jedynie zało¿eniami

skonstruowanej przez siebie filozofii egzystencjalnej, zmuszony był do

zaczerpniêcia jednej z zasad - szacunku dla wolno¶ci i ¿ycia innych - z bogatego ,

ogólnoludzkiego ¶wiata warto¶ci. Uwa¿am, ¿e zagadnieniem niezwykle frapuj±cym

dla egzystencjalisty mogłaby byæ kwestia uzasadnienia, racji dla konieczno¶ci

poszanowania innych, jednak Sartre nie rozwin±ł tego w±tku.

Zgadzam siê z przekonaniem Sartre'a o tym, ¿e nie istnieje ¿aden ¶wiat

apriorycznych warto¶ci. Pominê kwestiê istnienia b±d¼ nie istnienia Boga jako

zagadnienie wymykaj±ce siê filozofii i nauce, nie poddaj±ce siê weryfikacji b±d¼

falsyfikacji, a stanowi±ce przedmiot prywatnych i osobistych przekonañ.

Skoncentrujê siê natomiast na religii jako fenomenie kulturowym z jego funkcj±

moraln± na czele. Systemy religijne, zwłaszcza monoteistyczne, posiadaj± do¶æ

zaawansowan± koncepcjê etyczn±, sankcjonowan± przez Boga. Jest to widoczne

szczególnie w chrze¶cijañstwie, gdzie w Starym Testamencie Bóg ogłasza dekalog,

a w nowym Bóg - człowiek, Chrystus, równie¿ przedstawia nowe prawa etyczne.

Zatem powszechnie obowi±zuj±ce - przynajmniej teoretycznie - zasady etyczne

religii chrze¶cijañskiej maj± boskie pochodzenie. Jednak, po pierwsze,

podstawowym wymaganiem jest akt wiary w tre¶æ proponowan± przez dan±

religiê. Po drugie, jej prawo etyczne obowi±zuje wył±cznie gminê wyznawców.

Zatem jedynie wierz±cy mog± cieszyæ siê posiadaniem przejrzystego,

niezmiennego i oczywistego zestawu zasad, kieruj±cych ich postêpowaniem.

Plik z chomika:

Inne pliki z tego folderu:

Inne foldery tego chomika: