Tischner Józef-Kapłan na manowcach(frg).pdf

Józef Tischner

CIERPKIE WINOGRONA I CHYTROŚĆ ROZUMU

Czytając zbiór artykułów Teresy Boguckiej Polak po komunizmie , a także otwierający ten zeszyt

"Znaku" esej Jacy jesteśmy? , nie mogłem się opędzić przed dwoma "zdumieniami", które szły za mną

jak brzęczenie komara. Jedno było natury wspomnieniowej, drugie bardziej filozoficznej. Jak

żelazne zdrowie psychiczne i moralne - myślałem - musi mieć nasze społeczeństwo, skoro potrafiło

przetrzymać tyle głupot, jakimi karmili je po upadku komunizmu jego rozmaici "przywódcy"!?

Przypomniał mi się zjazd maturalny kolegów, którzy kończyli liceum w okresie stalinowskim.

W czasie spotkania po latach odczytano dziennik klasowy, w którym były dokładnie wymienione

tematy ówczesnych "lekcji wychowawczych". Jeden z uczestników powiedział potem: "Musieliśmy

być cholernie zdrowi moralnie, że po czymś takim wyszliśmy jednak na ludzi." Teresa Bogucka nie

przesadza z cytatami, ale to, co podaje, wystarczy. W 1991 roku Maciej Jankowski, przewodniczący

regionu "Mazowsze", nazywa Balcerowicza "małpą z brzytwą". W tym samym roku (listopad) Stefan

Kurowski stwierdza: "Mówiąc o zgliszczach i gruzach, które pozostawił po sobie Balcerowicz,

prezydent Wałęsa sam ocenił i potępił jego politykę." W sierpniu 1993 roku Jan Olszewski powiada:

"Polacy stają się narodem wymierającym. Mamy ujemny przyrost gospodarczy. Niedożywienie wśród

dzieci podobne jest do tego z okresu wojny i okupacji. Kryzys sięgnął do biologicznych podstaw

polskiego społeczeństwa." W 1994 roku poseł Soska stawia diagnozę o "wyższości Hitlera nad

Mazowieckim". Trzeba mieć wielkie zasoby zdrowego rozsądku, by pośród takiego "szumu

informacyjnego" nie dać się zwariować.

Druga refleksja ma charakter bardziej filozoficzny. Lektura książki kazała mi raz jeszcze zadumać

się nad poglądem Fryderyka Nietzschego, który brzmi: człowiekowi, aby żyć, nie jest potrzebna

prawda, lecz złudzenie; człowiek woli "słodkie złudzenia" niż "gorzkie prawdy". Złudzenia są

potrzebne, aby umocniła się "wola mocy". I znów Teresa Bogucka nie przesadza z ilustracjami, ale

dostarcza dostatecznie wielu celnych przykładów "ożywczych złudzeń", którymi posługiwali się

politycy, by mobilizować "masy" i stawać na ich czele. W 1991 roku autorka pisała: "Treścią

zbiorowego protestu jest jakieś żądanie i szukanie winnych jego niespełnienia. To na ogół rząd,

Balcerowicz, prezydent, czasem nomenklatura, komuna, Żydzi, obcy, aferzyści. Forma jaka jest,

każdy widzi: za kraty! na szubienicę! do gnoju! Ma ona zapewne udowadniać, że protest wznoszą

»prości ludzie«. Bardzo prości." Za każdym takim okrzykiem wyczuwamy iluzję, której główną

wartością jest to, że daje siłę i pozwala żyć. Prawdą nie jest to, co jest prawdą, ale to, co jest

pokarmem zniecierpliwienia, złości, gniewu i tysiąca innych uczuć, jakie chwilowo ludźmi rządzą.

Kto dostarcza pokarmu dla takich uczuć, staje się chwilowym "wodzem" wszystkich, którymi uczucia

te miotają.

Teresa Bogucka jest dziennikarką, która ma od Boga dany dar zatrzymywania widzenia na

przeciwieństwach i sprzecznościach naszego społecznego świata. Widzi powierzchnię i to, co kryje

się pod powierzchnią. Na powierzchni panuje względny spokój, jak na jeziorze. Urzędnicy urzędują,

rolnicy pracują na roli, robotnicy robią, co mogą. Jedni się rodzą, a inni umierają, jedni tracą,

a inni odzyskują władzę, jedni się kłócą, a inni żyją w spokoju. Wieje lekki wiatr, powierzchnia

wody faluje, nie słychać armat. Prawdziwa burza trwa we wnętrzu jeziora. Im głębiej, tym

burzliwiej. Od czasu do czasu ktoś pojedynczo, a czasem jakaś grupa ludzi wystawia głowę nad taflę

wody, wykrzykuje swe kwestie, płynie dalej lub najzwyczajniej tonie w głębi. Ludzie krzyczą nie

tyle z powodu tego, co widzą, lecz raczej z powodu tego, w czym są zanurzeni. A są zanurzeni

w jakiejś postkomunistycznej mazi. Nie ma już komunizmu na powierzchni, ale czuje się go w głębi.

Na ile jest to komunizm rzeczywisty, a na ile wyobrażony? Trudno powiedzieć, wiadomo jednak, że

wyobrażony może działać bardziej niż rzeczywisty.

Tak rodzi się jedno z pierwszych pytań Teresy Boguckiej: czym dla Polaków był komunizm?

Odpowiedź wcale nie jest jednoznaczna.

Natura komunizmu

W 1992 roku Teresa Bogucka pisze o kilku typowych interpretacjach natury komunizmu,

przypisując je poszczególnym ugrupowaniom politycznym: ówczesnej Unii Demokratycznej,

liberałom, Zjednoczeniu Chrześcijańsko-Narodowemu, Porozumieniu Centrum itd. Oto główne

obrazy.

"Unia Demokratyczna, skupiająca licznych weteranów opozycji, komunizm traktuje tak, jak został

w tych środowiskach opisany przed laty - jako system totalnej przemocy i demoralizacji

społeczeństwa, niewolący ludzi podstępnie, ale i wciągający ich w swe tryby i swą logikę." Staje

nam więc przed oczyma przede wszystkim system władzy politycznej. Jego istotą jest zniewolenie.

Stawką gry - wolność. Wolność buduje się przez demokrację i przestrzeganie prawa. Nic dodać, nic

ująć. A jednak koncepcja ta nie obejmowała całości komunistycznych doświadczeń. Brak wolności

bolał przede wszystkim inteligencję. Czy tak samo bolał chłopów i robotników? Z pewnością nie.

A przecież także tym ludziom komunizm dawał się we znaki. Mimo takich czy innych przywilejów

także oni mieli serdecznie tego dość. To nie żaden owczy pęd zagnał ich do "Solidarności". Więc co?

Otóż ci wszyscy opozycjoniści, którzy wywodzili się głównie ze środowisk inteligenckich i którym

doskwierał przede wszystkim "totalitaryzm", nie czuli specyfiki tamtego bólu. Zło komunizmu

musiało się zamknąć w pojęciu "zniewolenia". Kto nie czuł bólu zniewolenia, mógł być podejrzany

o komunizm.

W dalszym ciągu czytamy: "Kongres Liberałów mało teoretyzuje, ale można założyć, iż

koncentruje się na tym, że komunizm zniszczył w społeczeństwie przedsiębiorczość, rzutkość,

zasadę odpowiedzialności za swój los i wychował ludzi do roszczeniowej bierności." Mamy więc

obraz człowieka, którego pozbawiono prawa do własności prywatnej. Nie tylko upaństwowiono mu

narzędzia pracy, ale jego również upaństwowiono. Wolność jest niewątpliwie istotna, ale głębiej

leży "własność". Aby rozporządzać własną wolnością, trzeba się poczuć panem samego siebie. Cóż

z tego, że niewolnik odzyska wolność, jeśli nie zechce stać się "panem" odzyskanej wolności? Wciąż

będzie szukał kogoś, kto zechciałby zdjąć z niego jej ciężar. Propozycja liberałów chciała uczynić

człowieka doskonałym "właścicielem". Dla wielu "najemników" oznaczało to jednak dobrowolną

śmierć. Jak mieli brać swe losy we własne ręce, skoro nigdy nie byli sobą? A poza tym nie tylko

"socjalizm", także religia stawała okoniem. Pierwsi wołali, że człowiek jest "własnością wspólnoty",

drudzy - że jest "własnością Boga".

Trzeci przypadek: "Zgoła inaczej rzecz wygląda w oczach Zjednoczenia Chrześcijańsko-

Narodowego. Istotą Polski jest katolicyzm. Komunizm, niewoląc Polskę, zwalczał wiarę i Kościół,

katolicy byli ofiarami wszechstronnej dyskryminacji - prawdziwy podział przebiegał między

wierzącymi i ateistami, którzy - cokolwiek myśleli o komunizmie, aprobowali go czy nie - w istocie

brali czynny, bierny lub wręcz nieświadomy udział w zwalczaniu polskości. Ta walka zresztą wcale

się nie skończyła i pierwsze wybory były jedynie jakimś jej etapem. Bowiem katolicy nie czują się

jeszcze swojsko i bezpiecznie w swoim państwie, zagrożenia są zewsząd: komuniści, niewierzący,

ci, co ciągle atakują Kościół, no i ta Europa zlaicyzowana i konsumpcyjna, mamiąca dobrobytem,

a oferująca jedynie pustkę duchową. Słowem siły bezbożnictwa, które z różnych stron i z różnych

powodów zagrażają Polsce, zlewają się w jednego wroga, przed którym musi się ona obronić."

Komunizm zadawał ból dopiero wtedy, gdy zadawał go katolikowi i Polakowi. Wszystkie inne bóle

schodziły na plan dalszy. Miarą bólów prześladowanego przez komunizm świata stał się ból Polaka-

katolika. Zniewolenie? Oczywiście, to jest naganne, ale czasem trochę potrzeba, aby było wiadomo,

gdzie jest dobro i zło. Poczucie własności? Oczywiście, to jest ważne, pod warunkiem jednak, że nie

służy egoizmowi. Prawa człowieka? Tak, ale pod warunkiem, że nie uszczuplają praw Boga.

W każdym przeciwnym przypadku mamy prawo dmuchać na zimne.

Dalsze określenia są mniej rozbudowane. Porozumienie Centrum widzi komunizm

w "powiązaniach nomenklatury", Jan Olszewski w horyzoncie zwykłej "podłości". Można jednak

mnożyć interpretacje.

Jaki jest skutek wieloznaczności w samym punkcie wyjścia? Jest łatwy do przewidzenia: to się

musiało skończyć podejrzeniami, oskarżeniami, podziałami i walką w łonie dawnej "Solidarności".

Zarzewiem konfliktu były nie tylko ogniste temperamenty, ale również zabałaganione głowy.

Wydawało się, że retoryka "sporu w rodzinie", pełna podejrzeń i oskarżeń, demaskująca rozmaite

rodzaje "grzęźnięcia" w "komunistycznym bagnie", była tworem dość swobodnej fantazji. Każdy

prokurator bliźniego swego starał się być unikalnym artystą. Przy bliższym wejrzeniu okazuje się

jednak, że rządziła nią pewna logika. Była to logika sporu o władzę. Siły antykomunistyczne stanęły

naprzeciw siebie i weszły w śmiertelny spór o władzę. Wrogiem "obozu reform" nie był już

rzeczywisty spadkobierca komunistycznych idei, lecz ten, kto w wyścigu o władzę stał najbliżej.

Spektakularnym wynikiem takiej logiki była najpierw "afera teczkowa", w której "brat w Chrystusie"

rzucał najgorsze oskarżenia pod adresem innego "brata w Chrystusie", a następnie obalenie

"solidarnościowego" rządu Hanny Suchockiej przez "solidarnościowych" deputowanych.

Tak potwierdziła się przynajmniej częściowo teza Nietzschego: nie prawdy nam potrzeba, ale

pokarmu do życia. W pewnym momencie nastąpiło jednak przejedzenie. Pokarm okazał się trucizną.

Losy "ludu pracującego miast i wsi"

Innym wątkiem artykułów Teresy Boguckiej jest - najogólniej - sprawa "ludu", który w "Polsce

Ludowej" stanowił "prawdziwą Polskę". Wszystko było wtedy "dla ludu" i wszystko dokonywało się

"przez lud". A "ludem" były "masy pracujące miast i wsi". Słowem, które dookreślało pojęcie "ludu",

było słowo "praca". Co robi "lud"? Lud "pracuje". Czym jest praca? Jest tym, co "robi lud"; pracą jest

wszystko, co "robi lud". Obok "ludu" ustawiali się "aktywiści". Aktywiści w zasadzie nie pracują, ale

spełniają funkcje kierownicze wobec "ludu". Ważne jest, by w funkcjach tych nie "odrywali się od

ludu". A co robi inteligencja? Inteligencja "żyje z ludu i dla ludu". Czy inteligencja pracuje? To wielki

problem! Pisarz "pracuje", gdy opisuje "pracę ludu". Jeśli tego nie robi, lepiej niech nic nie robi.

Z innymi podobnie.

Teresa Bogucka zwraca uwagę na rozkład "mitologii ludu", a także na - dostrzegalne nierzadko

także podczas manifestacji ulicznych - skutki tego rozkładu. Na podstawie jej obserwacji można

pokusić się o pewną syntezę. W formule: "lud pracujący" rozkładowi ulega najpierw przymiotnik

"pracujący". Okazuje się, że to, co "robi lud", w coraz mniejszym stopniu jest pracą, a w coraz

większym ślepym i bezowocnym "wydatkowaniem energii". Ale "lud" nie zdaje sobie jeszcze sprawy

z "choroby pracy", w jaką został wpędzony, lecz wciąż - zwłaszcza po upadku komunizmu - żyje

w przeświadczeniu, że jest niszczony przez "pasożytów". Wraz z rozkładem pracy idzie rozkład

"uznania", jakim ideologia komunizmu darzyła "lud". Teraz, w nowych czasach, nic już się nie dzieje

"dla ludu", "z ludem", "dzięki ludowi". Stara władza może i wyzyskiwała "lud", ale śpiewała mu także

kołysanki nad uchem. Nowej władzy ani się śni taki śpiew.

Nie jest łatwo człowiekowi przyjąć do wiadomości, że jego codzienny wysiłek w fabryce, kopalni,

na roli czy w biurze nie jest już w sensie ścisłym "pracą", lecz zajęciem, które - mimo zmęczenia,

jakie niekiedy powoduje - spadło do poziomu czynności nikomu niepotrzebnej. Czas komunizmu był

czasem zahamowania rozwoju pracy. "Uspołeczniona" praca znalazła się w zaułku bez wyjścia.

Upadek komunizmu zniszczył fasadę, zdarł transparenty z hasłami i obnażył głębię rozkładu. Teresa

Bogucka pokazuje kłębowisko sprzeczności (rok 1992): "Ekologowie domagają się zlikwidowania

trujących zakładów, załogi ich utrzymania, bo bronią przed bezrobociem. Właściciele kamienic chcą

prawa dysponowania swą własnością, lokatorzy ochrony przed właścicielami. Przemysł żąda

zmniejszenia ciężarów podatkowych, sfera budżetowa zwiększenia świadczeń. Chłopi chcą cen

gwarantowanych i tanich kredytów - przeciw są ci, którzy bronią interesu konsumenta, reguł

wolnorynkowych i budżetu."

Z głębi takich sprzeczności wyłania się strajk i krzyk na ulicy. Autorka porównuje manifestacje

z pierwszego okresu "Solidarności" z manifestacjami w okresie transformacji ustrojowej. Widać

różnicę. Różnica dotyczy poczucia godności . Czytamy (1994 r.): "Organizacje o korzeniu ludowym,

typu związki zawodowe i partie chłopskie, wytworzyły już i zrutynizowały pewien sposób bycia na

scenie publicznej, przyjmując styl agresywno-prostacki. Taki, którego syntezą jest zdanie: ja tam

się nie znam, ale ten minister jest idiota. Budzi to oczywiście zgrozę wśród inteligentów, którzy

pamiętają Sierpień. A to przypomnienie dowodzi jednego: wyrażanie swoich potrzeb w sposób

godny, znaczony roztropnością i otwartością lub roszczeniowo-

-agresywny nie zależy od poziomu danej grupy, ale od różnych okoliczności. Można się zastanawiać,

dlaczego pierwsza »Solidarność« traktowała komunistyczny rząd z godnym, ale pełnym respektu

umiarem, a druga rządy demokratycznie wybrane lży przy byle okazji grubym słowem. Dlaczego

w pierwszej istniała gotowość uczenia się, argumentowania, bycia lepszym, a w drugiej ministrowie

i ich racje zasługują jedynie na pogardę."

Skąd ta przemiana? Oczywiście, źródła są rozmaite. Wydaje się jednak, że jest ona częścią

szerszej sprawy, którą należałoby nazwać sprawą tożsamości . Przemiany, w których bierzemy

udział, są głębsze, niż się nam na początku wydawało. Właściwie wszystkie fundamenty

dotychczasowej tożsamości ulegają zakwestionowaniu. Nie tylko tożsamość "ludowa", "klasowa" czy

"ideologiczna", ale również tożsamość "religijna", "katolicka" czy "narodowa" wymaga nowego

rozumienia. Wraz z pytaniem o tożsamość idzie pytanie o rację "uznania", bez którego nie jest

możliwa żadna wspólnota. Skąd bierze się i na czym polega nasze społeczne "my"? Demokracja

proponuje: nasze społeczne "my" to "my obywatelskie". Jesteśmy podmiotami praw i zobowiązań.

Łączy nas "godność człowieka". Ale czy to wystarcza? Czy nie jest to tylko początek drogi?

Brutalny krzyk robotnika pod Belwederem czy smutek w oczach chłopa stojącego przed walącą

się stajnią to nie tylko znak zagubienia ludzi, którzy "nie poznali czasu nawiedzenia swego" i w porę

nie odbudowali siebie, ale również wezwanie do nowej wspólnoty, nowej solidarności, nowego

braterstwa.

Kościół

Kościół jest, oczywiście, zbyt bogatą rzeczywistością, by można ją było zamknąć w jednym czy

dwóch artykułach. Aby uzyskać bardziej pełny obraz sytuacji, trzeba połączyć uwagi Teresy

Boguckiej z książką Jarosława Gowina Kościół po komunizmie. Uwzględniwszy wszystkie

zastrzeżenia, należy jednak raz jeszcze przyjrzeć się "intuicji sprzeczności", jaka prowadzi autorkę

w głąb religijno-kościelnej rzeczywistości. Dlatego dobrze będzie, jeśli do uwag, jakie znajdujemy

w książce, dołączymy to, co napisała później ("Gazeta Wyborcza", 23 - 24 maja 1998).

Polski Kościół stał się po części miejscem wylęgu i pielęgnacji szczególnych mitów, którym, choć

są oczywistym fałszem, nieźle się powodzi, ponieważ w cieniu przykościelnych drzew wciąż

znajdują się "grupy", którym mity te "pozwalają żyć".

W przedmowie Polaka po komunizmie czytamy: "Kościół (...) być może zwiększa zamęt związany

z oceną zaszłości. Oto bowiem o pokusach liberalnych, o niebezpieczeństwach konsumpcji mówi

językiem tak surowym i piętnującym, jakiego do komunizmu nigdy nie zastosował. Ludzie mogą

odnieść wrażenie, że za PRL-u jakoś się żyło, a teraz dopiero Kościół i wiara znalazły się

w prawdziwym okrążeniu i zagrożeniu, dopiero teraz zło zewsząd wyłazi i wszystkie moce się

sprzysięgają. Wobec obwieszczonej »kultury śmierci« komunizm jawić się może jak kultura życia,

w dodatku niekonsumpcyjnego i przaśnego." Znamienne, że w retoryce przykościelnej nie ma ani

śladu oceny komunizmu, z jaką wystąpił Papież. Rzeczywiście, zamęt związany z oceną przeszłości

nie zmniejsza się, lecz zwiększa. Staje problem stosunku "polskiej religijności" do doktryny Jana

Pawła II.

W artykule z maja bieżącego roku czytamy o ludziach, których przemiany ustrojowe wyrzuciły na

margines życia:

Po 1989 r. po tych ludzi strwożonych i niepewnych sięgali różni polityczni demagodzy, pragnący

zamienić ich w swe zaplecze, i ideolodzy szukający przeciwwagi dla napływających do Polski

groźnych miazmatów. Naprawdę powiodło się ks. Rydzykowi - ma armię, którą posłał już przeciw

ginekologom i przeciw niewłaściwym filmom, użył jej w obronie Stoczni Gdańskiej i w walce z nową

konstytucją, rzucił jej głosy w wyborach na swoich posłów. Daje ludziom zagubionym oparcie

i wyjaśnienie zawiłości dzisiejszego świata - ich poczucie klęski zamienia w poczucie godności, ich

odczucie gorszości w moralną wyższość, niezrozumiałą, zawiłą rzeczywistość w oczywisty spisek

wrogów, a oszałamiający jazgot informacji unieważnia prostymi regułami walki z wiadomym

żydomasońskim knowaniem. Do knowań tych należy nie tylko gospodarcza ruina Polski, powiaty

i wchodzenie do Europy, ale i zło, które szerzy się w Kościele - katolicyzm otwarty. Jego

przedstawiciele są po prostu żydowskimi pachołkami.

Jakim pojęciem określić opisane zjawisko? Pojęcie jest znane, brzmi: resentyment . Najpierw

Fryderyk Nietzsche tłumaczył istotę chrześcijaństwa resentymentem, czyli "buntem karłów na polu

moralności", potem Max Scheler określał tym samym pojęciem naturę buntu burżuazyjnego przeciw

chrześcijaństwu. Dwie przeciwne interpretacje pojęcia wcale go nie unieważniają, lecz raczej

dowodzą, że resentyment może się pojawić zarówno w religii, jak poza religią. Bo o cóż w nim

chodzi? Chodzi o przewrót w "królestwie wartości". Oto lis ma ochotę na słodkie winogrona, ale

winogrona wiszą zbyt wysoko, by mógł po nie sięgnąć. Wmawia sobie więc, że winogrona są

cierpkie. Podobnie z człowiekiem resentymentu: wszystko to, co go przerasta, staje się podejrzane,

gorzkie, cierpkie, złe, a ci, którzy twierdzą inaczej, oczywiście kłamią. Przewrotny lis może i czuje

w głębi duszy, że jest inaczej, ale wybiera "prawdę", jaka pozwala mu żyć.

Cokolwiek by się rzekło, środowisko Radia Maryja jest nadal częścią polskiego Kościoła. Oznacza

to, że w jakiejś części polskiego Kościoła znalazło schronienie to wszystko, co nie mieści się

w przestrzeniach nowego systemu pracy, instytucji demokratycznych, wczorajszego poczucia

godności. Zamknięci w tym schronieniu wyznawcy uzyskują duchowy pokarm, kościelną

legitymizację działania i wzajemne utwierdzenie w resentymencie.

Kto jest tak okrutny, by odebrać im ich złudzenia?

U autorki daje o sobie znać "intuicja sprzeczności": "Watykan może ogłaszać posłanie o Szoah,

Papież może chodzić do synagogi, a polskie katolickie radio i tak wie lepiej, co myśleć o Żydach,

którzy pragną zniszczyć Polskę. Katolicyzm ludowy już raz pokazał, że jest odporny na istotę

Kościoła powszechnego. Chłopska emigracja do Ameryki odbywała się parafiami - i tam, na

obczyźnie, ludzie trwali razem, modlili się po polsku i nie chcąc włączyć się w obce struktury

kościelne, powołali swój Polski Kościół Katolicki."

Ale rozziew między doktryną Jana Pawła II a doktryną "schroniska" dotyczy nie tylko sprawy

Żydów i oceny komunizmu. Dotyczy również oceny wolności, oceny demokracji, wolnego rynku,

państwa wyznaniowego, zjednoczenia Europy, etyki środków masowego przekazu, nie wspominając

już o ocenie konkretnych ludzi.

***

Człowiek nie jest "istotą myślącą", ponieważ woli słodką iluzję niż gorzką prawdę - to

Nietzscheańskie odkrycie powraca jak brzęczenie komara. "Słodkie iluzje" tym się jednak

Plik z chomika:

Inne pliki z tego folderu:

Inne foldery tego chomika: