Krąpiec Mieczysław- Czy językoznawstwo warunkuje filozofowanie.pdf

Mieczysław Albert Krąpiec

CZY JĘZYKOZNAWSTWO WARUNKUJE FILOZOFOWANIE ? 1

Bywały różne dziedziny filozoficznych zainteresowań: rzeczywistość,

myślenie, język. Filozofia klasyczna zawsze interesowała się ostatecznym

rozumieniem realnego świata. Nie zawsze jednak owo ostateczne rozumienie

świata dokonywało się poprawnie i bezbłędnie. Raczej błądzenie i dyskusje

bywały tu normą aniżeli zgodność interpretacyjna. Descartes i pojawiający się

po nim myśliciele uważali, że przedmiotem filozoficznego wyjaśniania są

„idee” – rozmaicie zresztą pojmowane – jako że zawartość poznawcza jest

dana człowiekowi właśnie w „ideach”. Od początków zaś wieku XX przedmiot

filozoficznego zainteresowania przeniósł się, zwłaszcza w krajach

anglosaskich, na język, jako że ten artykułuje wszelkie myślenie i nie ma

ucieczki od języka 2 . Poprzednio po Condillacu także zdawało się panu Destutt

de Tracy i jego kolegom, że ideologia – „sciences des idées” – jest nauką

generalną i stanowi absolutny punkt wyjścia wszystkich nauk; szczególnie jest

ona podstawą psychologii i moralności. Ideologia miała zastąpić metafizykę.

Jednakże wcześniejszy zwolennik „szkoły ideologów” Napoleon Bonaparte,

gdy osiągnął władzę, rozpędził tę szkołę właśnie jako ateistyczną – jako

„tenebreuse métaphysique”, sprzeczną z prawem i duchem narodu. „Ideologia”

w zmienionej postaci ostała się gdzie indziej... 3

Gdy więc w ostatnich dziesiątkach lat językoznawstwo bujnie się

rozwinęło, poczęło się wydawać niektórym nawet wybitnym językoznawcom,

jak np. E. Benveniste, że na podstawie rezultatów swych badań potrafią

1 M. A. Krąpiec, Czy językoznawstwo warunkuje filozofowanie? , [w:] Roczniki Filozoficzne,

XXXV, 1987, z. 1, s. 125-136.

2 Lingwiści odróżniając za F. de Saussure’em „język-le langage” i „mówienie-la parole”,

a więc język jako system znaków od konkretnego języka - mowy, uważają, że nie można

„wydostać się” poza „langage”, gdyż wszelkie „wydostawanie się” można dokonać tylko

przez konkretne „mówienie - la parole”. Takie jednak stanowisko jest „dogmatem”, gdyż

„la langage” jest systemem znaków utworzonych przez człowieka poznającego

rzeczywistość i ustanawiającego znaki na mocy działania ludzkiej natury. I dokonujemy

tego świadomie, w funkcji pierwotnego znakowania, jakim jest tworzenie w poznaniu pojęć-

sensów. A nadto, i to jest niezmiernie doniosłe, mamy bezznakowy kontakt poznawczy przy

afirmacji istnienia konkretnego bytu danego nam w empirii dnia codziennego oraz w

doświadczeniu własnej jaźni, gdy nieustannie rejestruję, że to „ja” poznaję, czuję,

oddycham – słowem, stwierdzam istnienie „ja” jako podmiotu „w akcie podmiotowania”

ludzkich czynności.

3 Por. R. Romberg, Ideologie , w : Historisches Wörterbuch der Philosophie , Bd IV, Basel 1976,

s. 174 nn.

wyrugować niektóre kwestie metafizyczne, choćby takie jak „pojęcie” jaźni,

jako że zaimek osobowy „ja” nie przedstawia żadnej treści (już poprzednio na

to zwrócił uwagę D. Hume), że wobec tego „ja” jest tylko interioryzacją

struktury gramatyki języka 4 . Jeszcze przedtem zaś zwracano uwagę, że łącznik

zdaniowy „jest” występuje zasadniczo w językach indoeuropejskich i jest

nieznany innym grupom językowym. Tymczasem cała metafizyka jest

nieporozumieniem nabudowanym właśnie wokół „jest”. Zapędy niektórych

językoznawców na tereny filozofii zdarzały się i będą nadal się zdarzać, tym

bardziej że filozofia klasyczna posługuje się tzw. językiem naturalnym 5 jako

narzędziem swych filozoficznych (nie językowych!) – dotyczących bytu –

analiz. Jak więc ma się język do filozofii? Bo nie jest wcale problemem, jak się

mają językoznawcy do filozofii. Jeśli chcą się „mieć do” – muszą być...

filozofami.

Zanim się przystąpi do jakiegoś „wytyczania” granic pomiędzy

językoznawstwem i filozofią, wpierw należy sobie zdać sprawę z samego

bytowego charakteru języka, gdyż to decyduje o przenikaniu się zagadnień

filozoficznych i językowych.

Język jest niewątpliwie systemem znaków, i to niejednorodnych.

Najwidoczniej występują tu znaki umowne, narzędne, jakimi są różne języki –

mowy narodowe – czy grupy języków, np. indoeuropejskich, turkmeńskich,

wietnamskich... Język jako system znaków umownych jest uwikłany w

potrójne, współzależne relacje: syntaktyczne, semantyczne i pragmatyczne.

Językoznawcy interesują się przede wszystkim syntaktycznymi relacjami

języka, a nie doceniają niekiedy istotnej strony języka jako znaku, próbując

pomijać relacje semantyczne i pragmatyczne 6 . Tymczasem język w oderwaniu

4 Przez „język naturalny” rozumiem w zasadzie język dnia codziennego, zdroworozsądkowy,

będący bazą i punktem wyjścia w formowaniu różnych nauk i stanowiący zasadnicze

„narzędzie” filozoficznych interpretacji, oczywiście po dokonaniu uściśleń definicyjnych

terminów filozoficznych. Jest to język podmiotowo-orzecznikowy, związany ze spontanicznym

rozumieniem rzeczywistości świata realnego, czyli bytu jako istniejącego podmiotu w sobie

złożonego. Byt ten poznajemy „odpowiedzialnie”, czyli prawdziwościowe na drodze sądów,

jako najdoskonalszego ludzkiego aktu poznania wyrażonego w zdaniach, w których to o

„podmiocie” wypowiadamy „orzeczniki”, jako poznane w podmiocie „cechy realne”, wiążąc je

w sądowym orzekaniu z podmiotem poprzez łącznik zdaniowy „jest” lub równoważne

gramatyczne „kategorie”.

5 Na ten temat zwracałem uwagę w książce Język i świat realny , Lublin 1985.

6 Najłatwiej bowiem jest analizować syntaktyczną stronę języka, jako jednolity przedmiot

cechujący się swoistą strukturą, której reguły można coraz bardziej precyzować. Ta sama

jednak syntaktyczna strona nie funkcjonowałaby wcale jako język bez istotnego powiązania ze

stroną semantyczną i pragmatyczną dlatego że język jest ze swej istoty znakiem od którego

od najpierwotniejszej i podstawowej relacji semantycznej nie byłby w ogóle

rozpoznany jako język.

Z semantyczną stroną języka wiąże się – istotny dla poznania – drugi

system znaków językowych. Jest nim system znaków transparentnych,

przezroczystych: sensów, pojęć i sądów, tworzących samą treść poznania.

System znaków naturalnych, przezroczystych, jakimi są sensy naszego języka

mówionego (pisanego), ujawnia istotny sposób naszego poznania i ukazuje

zarazem aspekty poznawcze, a więc co i jak ujmujemy z samej rzeczy.

Jednakże w spontanicznym naszym poznaniu sensy naszych wyrażeń

językowych nie są przedmiotem poznania, lecz tylko ukazują sam sposób

wybiórczego docierania do samej rzeczy poznawanej. Historia myśli

filozoficznej zna wielkie poślizgi poznawcze, gdy to właśnie system znaków

transparentnych – a więc układ naszych pojęć, sądów i rozumowań – uchodził

za przedmiot naszego (spontanicznego) ludzkiego poznania. Nastąpiło to u

Platona, a potem u Kartezjusza i w całej filozofii podmiotu, a zwłaszcza w

fenomenologii. Niemniej jednak zdajemy sobie sprawę, że poznawanie sensów

naszego spontanicznego poznania, a więc poznawanie pojęć, sądów i

rozumowań, dokonuje się tylko w aktach refleksji nad naszym spontanicznym

poznaniem.

Wreszcie trzecim układem „znaków językowych” jest sama rzecz jako

przedmiot naszego poznania, „na-znaczona” naszymi sensami (znakami

naturalnymi) i przez to dostępna naszemu intelektowi. Rzecz wtedy ma

„znaczenie”, gdy jest dosiężna w świetle naszych znaków naturalnych, w

świetle pojęć i sądów. Cóż bowiem rozumiem np. z konkretnego psa stojącego

przede mną? Niewiele w stosunku do tego, czego u niego nie poznaję. Poznaję

bowiem, że jest jakimś ssakiem, czworonożnym, szczekającym, rasy owczarek

alzacki.... Cała „reszta” psiego organizmu, psiej psychiki jest dla mnie

niedostępna. Dostępna stała się tylko w tej mierze, w jakiej została

„naznaczona” moimi aktami poznania, i tylko w takiej mierze ma dla mnie

„znaczenie” poznawcze. Mimo wszystko jednak poznaję samego psa, a nie

moje pojęcia i moje sądy o psie. I gdy krzyknę: „pies”!, każdy ogląda się za

tym przedmiotem, a gdy go nie widzi, pyta: „gdzie”? Nikt zaś mnie wówczas

nie pyta o moje zrozumienie „psa”. I w tym sensie mogę mówić o systemie

natury bytowej nie można abstrahować pod groźbą zatracenia samego przedmiotu.

znaków językowych w trzecim wypadku: realnego przedmiotu mego poznania.

Rzeczywistość bowiem nie „znaczona” systemem znaków poznawczych nie

ma wartości poznawczych. Z punktu widzenia jest „bez znaczenia”, bo właśnie

nie została „naznaczona”, by przez to stać się dostępna poznaniu i komunikacji

językowo-poznawczej.

Mając na uwadze poczynione tu rozróżnienia w systemie znaków

związanych z naszym poznaniem, dostrzegamy, że i sam język nie może być

oderwany od potrójnego systemu znaków, a więc znaków umownych,

narzędnych samej mowy, znaków naturalnych, czyli sensów języka

mówionego, i rzeczy znaczonej jako przedmiotu poznania i przedmiotu

samego języka. Rozerwanie więzi pomiędzy trzema systemami znaków jest

zniszczeniem samego języka i jego istotnych funkcji w ludzkim życiu.

Oczywiście nie przeszkadza to lingwistom obrać za szczególny przedmiot

swych naukowych dociekań jakiś „wydzielony” obszar języka, np. jego stronę

syntaktyczną. Jest to nawet konieczne dla przeprowadzenia ścisłych analiz.

Zarazem jednak trzeba mieć na uwadze, że jest to zabieg sztuczny, jakby

„prosektoryjny”, i nigdy normalne funkcjonowanie języka nie jest możliwe w

takich sztucznych, prosektoryjnych warunkach analizy, jak nie jest możliwa

praca ręki, gdy ją w prosektorium rozłożymy na jej elementarne części.

W analizie języka jako znaku należy zwrócić szczególną uwagę na

sytuację „znako-rodną”, podstawową dla rozumienia znaku, a także – w

konsekwencji – dla rozumienia samego języka jako systemu znaków.

Pierwszym i zasadniczym dla nas znakiem jest nasze „pojęcie”, jakie sobie

formujemy wówczas, gdy poznajemy rzecz samą. Pojęcie jest ze swej natury

znakiem jako znakiem i rozumienie innych znaków nie jest możliwe bez

odniesienia się do rozumienia istotnego znaku, jakim jest nasze pojęcie, będące

transparentnym, czyli „przezroczystym” znakiem rzeczy poznawanej. Nie

zatrzymuje ono na sobie uwagi poznawczej, ale ukierunkowuje nasze

spontaniczne poznanie na przedmiot. Spełnia ono jakby „stężoną” funkcję

specjalnych okularów pomagających oczom ujrzeć samą rzecz. Pojęcie jako

znak jest „przezroczyste”, zasadniczo skierowuje akt poznania na rzecz

znaczoną. Niemniej jednak akt poznania, jako akt duchowy, podlega jakby

„dyfrakcji” i stwarza jakby „łunę poznawczą”, ilekroć zachodzi poznanie

spontaniczne. Jest nią właśnie „refleksja towarzysząca” naszym aktom

duchowego poznania. Poznając bowiem jakąś rzecz w akcie spontanicznego

poznania, zarazem „wiem, że poznaję”. Towarzysząca refleksja nie ma

przedmiotu, gdyż jest poznaniem rejestrującym sam przebieg poznania. I

właśnie towarzysząca refleksja – która intensyfikuje się w miarę powtarzania

aktów spontanicznego poznania – jest podstawą refleksji aktowej, czyli aktu

refleksji jako szczególnego aktu poznania, w którym za przedmiot mego

poznania biorę moje akty poznania. Właśnie możliwość uprzedmiotowienia

mego sposobu spontanicznego poznania świadczy o tym, że w aktach poznania

spontanicznego, uprzedmiotowionego zachodzi rejestrowanie sposobu

poznania w towarzyszącej refleksji. Wskutek tego mogę wziąć za przedmiot

mego poznania właśnie moje pojęcia, które zostały w spontanicznym poznaniu

jakoś zarejestrowane dzięki towarzyszącej refleksji. Jak już wspomniano,

towarzysząca refleksja nie jest czymś nam danym jedynie zalążkowo. Ona

wzrasta wraz z aktami poznania. Niekiedy zaś przy życiu refleksyjnym wzrasta

ona tak niepomiernie, że hamuje samą działalność człowieka. I to może jest

powodem, że myśliciele analizujący ludzkie poznanie ostatecznie nie

zauważyli: „poślizgu” i jakby „przesunięcia się” z pozycji refleksji

towarzyszącej na refleksję aktową; mniemają, że przedmiotem ludzkiego

poznania jest właśnie „świat idei”, „świat rzeczy dany nam w pojęciach”, co

doprowadza do uwięzienia ludzkiego rozumu w świecie symboli, jak

konsekwentnie myślał Cassirer.

Jest sprawą niezwykle doniosłą – w analizie ludzkiego języka –

uświadomić sobie, że to świat rzeczy znaczonych, a nie znaczące znaki

transparentne, stanowi przedmiot ludzkiego spontanicznego poznania. Znaki

zaś występujące w postaci „pojęć” ukazują najlepiej naturę samego znaku jako

„zbitki relacyjnej”. Bo rzeczywiście w pojęciu będącym „znakiem pierwszym”

można zauważyć relacje do rzeczy, do podmiotu, do adresata mowy, do

systemu innych znaków transparentnych i znaków umownych. Z rzeczy

bowiem poznawanej ujmuje się tylko jej niektóre cechy, które mogę ująć lub

które są mi do czegoś potrzebne. Z ujętych cech konstruuję sobie „pojęcie”. To

ja sam konstruuję, a przez to jakby „wcielam” mój akt poznawczy w

wytworzony znak-pojęcie. Tenże znak przyporządkowuję drugiemu

człowiekowi (lub sobie samemu jako „drugiemu”), któremu „komunikuję” mój

rezultat poznawczy. Rezultat ten – znak-pojęcie – nie jest odosobniony od

Plik z chomika:

Inne pliki z tego folderu:

Inne foldery tego chomika: