Krąpiec Mieczysław- Kryzys społeczno-gospodarczy kryzysem człowieka.pdf

Mieczysław Albert Krąpiec

KRYZYS SPOŁECZNO-GOSPODARCZY

KRYZYSEM CZŁOWIEKA 1

Różnorodne kryzysy, tak gospodarcze, jak i społeczne, dotyczą

ostatecznie człowieka i odbijają się ujemnie na ludzkim życiu. Jest to

oczywiste.

Czy jednak pojawienie się takiego kryzysu nie zostało wywołane przez

człowieka wskutek żywionego mylnego obrazu samego człowieka, obrazu

założonego świadomie lub w sposób domniemany w społecznych

działaniach? Wydaje się, że tak. Jak to rozpoznać i jak, ewentualnie,

skorygować praktycznie?

Funkcjonujący realnie obraz człowieka da się ustalić na tle

konkretnych, zaistniałych warunków (okoliczności), jako następstw

działalności społecznych i gospodarczych. Złe bowiem następstwa działania

świadczą o mylnym modelu sterującym zespołem działań społecznych i

gospodarczych. Uświadomienie sobie zatem mylnego obrazu człowieka

pozwoli dojrzeć i ewentualnie skorygować te strony obrazu, które wpływają

na niepożądany zespół społecznych i gospodarczych czynności lub go

warunkują. Trzeba więc najpierw wskazać na różnorodne zagrożenia

człowieka płynące z gospodarczych i społecznych działań, by uświadomić

sobie, z jakim obrazem-modelem mamy współcześnie do czynienia, i by móc

wskazać na praktyczny zespół działań, prowadzących do wyzwolenia

człowieka z zaistniałych zagrożeń.

ZAGROŻENIA ŚRODOWISKOWE I PSYCHICZNE

Od pewnego czasu zwykło się zwracać uwagę, tak w publikacjach

naukowych, jak i popularnych i w prasie, na zasadnicze pogorszenie

warunków ludzkiego życia w postaci gwałtownie narastającego

zanieczyszczenia środowiska naturalnego. Sprawa jest więc ogólnie znana, co

– rzecz jasna – nie rozwiązuje problemu, urastającego do katastroficznych

1 M. A. Krąpiec, Kryzys społeczno-gospodarczy kryzysem człowieka , [w:] Roczniki

Filozoficzne, XXXIX-XL, 1991-1992, z. 2, s. 39-51.

rozmiarów, ale wystarcza, by wprowadzić go w pole naszej uwagi.

Wystarczy zatem przypomnieć sobie o zanieczyszczeniu gleby ziemskiej przez

wadliwe stosowanie nawozów, przez opady szkodliwych substancji chemicznych

niszczących lasy i zatruwających warzywa i owoce; wystarczy wspomnieć o

niezwykle dużym zanieczyszczeniu rzek, jezior, mórz i oceanów, które stają się

szkodliwym zbiornikiem trujących odpadów przemysłowych; wystarczy

zwrócić uwagę na zanieczyszczenie atmosfery przez substancje chemiczne,

przez nie kontrolowane zużycie tlenu i na groźną perspektywę zatracenia

równowagi w krążeniu tlenu; wystarczy posłuchać specjalistów o groźbie

zniszczenia osłony ozonowej naszej planety; a wreszcie wystarczy

wspomnieć o niebezpieczeństwie atomowej zagłady nie tylko wskutek

wybuchu wojny atomowej, ale także katastrof elektrowni atomowych.

Jako zagrożenie szczególnie niebezpieczne pojawiła się możliwość

stosowania inżynierii genowej na człowieku, co może przynieść zupełnie

nieprzewidziane skutki z jednej strony i co zarazem z moralnego punktu

widzenia może sprowadzić człowieka do „urzeczowienia” i uczynienia go

przedmiotem technicznych manipulacji z pominięciem osobowego charakteru,

gwarantującego suwerenność ludzkich decyzji.

Zewnętrzne, deterioryzujące warunki ludzkiego życia nakładają się na

równie, a może jeszcze bardziej szkodliwe warunki psychiczno-moralne. I tu

sprawą pierwszą i zasadniczą, uniemożliwiającą psychiczne zdrowie i możliwość

poprawy, jest różnorodnie funkcjonujące kłamstwo czy nawet stan zakłamania

w różnych kręgach społecznych. Jak na to zwracają uwagę różne publikacje,

zakłamanie to występuje w różnym natężeniu i różnych formach, jak np.

kłamstwa naukowe nierzetelnych naukowców, jak kłamstwa historyczne,

kłamstwa polityczne, które najczęściej występują w postaci półprawdy lub też

nowomowy i są usprawiedliwiane wyższymi celami, rzekomo nawet samym

dobrem człowieka. Stosowanie różnych form zakłamania w życiu społecznym

nie tylko uniemożliwia postawienie właściwej diagnozy zagrożenia (przypadek

fałszowania statystyk!), ale uderza w podstawy poznawcze, tak istotne dla

człowieka. I w tym miejscu warto zwrócić uwagę, że od dawna w kulturze

europejskiej funkcjonuje przestroga ewangeliczna o zasadniczym dla

człowieka źródle zła: „On [Zły – przyp. M. A. K.] jest kłamcą i ojcem

kłamstwa” (J 8, 44), i że zasadniczo „[...] prawda was wyzwoli” (J 8, 32).

Ewangeliczny przekaz o prawdzie i kłamstwie stał się podstawą

chrześcijańskiej, europejskiej kultury. I dlatego systematyczne lub też

systemowe odchodzenie od „drogi prawdy" uderza w same podstawy

racjonalnego życia człowieka. Szczególnie zaś szkodliwe są dezinformacje,

półprawdy i zwyczajne nieprawdy głoszone w szkołach, gdyż to nie tylko

niszczy zaufanie do szkoły i jej mocodawców, ale nadto paczy charaktery

młodych ludzi, do których nie zawsze dociera prawda, ale zwykle dociera

informacja o głoszonym kłamstwie.

Obok różnych form nieprawdy funkcjonujących w społeczeństwie jako

równie groźne jawi się społeczne głoszenie nienawiści „drugiego”. Przybiera

ono również rozmaite postaci: od głoszenia pozornie nieuniknionej „walki

klas”, która miała się wzmagać nawet wraz z rozwojem coraz to wyższych

form życia socjalistycznego, aż do używania dziwnego słownictwa

„wojennego” w czasopismach i środkach masowego przekazu – i to mimo

wezwania do wychowania ludzkości do pokoju. Ciągle bowiem w pismach i

propagandzie otwierają się coraz to nowe „fronty walki” z czymś, tworzone

są „fronty pracy”, a nawet mówi się o „frontach walki o pokój”. Wszelkie

takie sformułowania o „frontach walki” i używanie języka bojowego muszą,

siłą rzeczy, budzić uczucia bojowe, których nadużywanie wywołuje, lub może

wywołać, różne formy agresji, a wzbudzenie postawy walki musi żywić

uczucia nienawiści, które są destrukcyjne dla każdego człowieka.

Pojawiło się nadto w ostatnich latach nowe zjawisko, dawniej w

systemie socjalistycznej władzy zwalczane, mianowicie pornografia i

propagowanie seksualizmu. Zjawisko to jawi się w różnego rodzaju

publikacjach książkowych, broszurowych, czasopismach i filmach

telewizyjnych (nie tylko!) jako rzekomy przejaw liberalizmu. Nasilenie w

ostatnich czasach seksualizmu i pornografii stało się okazją do nazywania

„socjalizmem pornograficznym” ostatniego okresu kryzysu narodowego.

Oczywiście pornografia, jak i alkoholizm, nie służy umocnieniu życia

indywidualnego i narodowego i wywołuje komentarze w różnych ośrodkach,

że łatwiej się rządzi narodem pijaków i rozpustników i że – wobec tego –

wymienione zjawiska są raczej zaprogramowane aniżeli spontaniczne.

Do wymienionych zagrożeń człowieka w naszej sytuacji należy jeszcze

dodać tzw. zagrożenia systemowe, związane ze sposobem organizowania i

funkcjonowania życia gospodarczego i społecznego. Przejawia się to w

układach społecznych, w których znajomości i tzw. „plecy” więcej znaczą

aniżeli fachowe przygotowanie do pracy, zdolności osobiste i sumienność w

wykonywaniu zawodu. Panujące układy społeczno-gospodarcze sprzyjają

łapówkarstwu, które funkcjonuje niemal tak samo (a może lepiej!) jak „drugi

obieg” publikacji. Zjawisko łapówkarstwa zdaje się przenikać całą

administrację, budownictwo, służbę zdrowia, a nawet resorty podległe

Ministerstwu Edukacji Narodowej. Nadto niskie płace pracowników

zatrudnionych w gospodarce narodowej sprzyjają groźnemu zjawisku

kradzieży mienia publicznego. Po prostu wielo ludziom bardziej opłaci się

kraść aniżeli rzetelnie pracować; bardziej opłaci się dać łapówkę aniżeli

dochodzić swych praw obywatelskich; bardziej opłaci się wstąpić do

specjalnych organizacji, a nawet partii, aniżeli pracą, osobistym wysiłkiem,

zdolnościami organizować sobie niezależne życie, bo wynagrodzenie za pracę

poniżej kosztów utrzymania uniemożliwia pracownikowi „dorobienie się”

mieszkania, samochodu i koniecznych dóbr kulturowych. I dotyczy to

szerokiej grupy ludzi. Nadto brak towarów konsumpcyjnych w sklepach, ich

postępująca drożyzna odejmuje ochotę do pracy i staje się powodem ucieczki

zagranicę wielu młodych i zdolnych ludzi, których odejście jest nie tylko

bolesne, ale powoduje niepowetowane straty dla narodu i narodowej kultury.

Tymczasem mimo wszystkich braków w zaopatrzeniu jakoś nie odczuwa się

braku alkoholu, który – zawsze dostępny – powoduje ogromne szkody

indywidualne i społeczne. Pracownik bowiem nie może uczciwie zarobić na

kupno mieszkania, samochodu, ale zawsze może kupić wódkę, która pozwala

na chwilę zapomnieć o biedzie. Wraz z alkoholizmem pojawiło się groźne

zjawisko narkomanii wśród dzieci i młodzieży, co już jest sprawą w

najwyższym stopniu alarmującą.

Wewnętrzne zagrożenia człowieka, będące następstwem systemu

organizacji gospodarczych i społecznych, wzmagają się w gąszczu ustaw,

dekretów, przepisów, okólników, rozporządzeń i postanowień – niekiedy

sprzecznych, co powoduje i upadek autorytetu prawa, i nadużycia w

praworządności. Taki stan rzeczy w przekonaniu wielu sprowadza się do

wymuszenia posłuszeństwa i uległości nie tyle samemu prawu, ile raczej

stróżom bezpieczeństwa państwowego, którzy na mocy przepisów prawnych

„zawsze mają rację”.

Zjawiska tu wspomniane występują nadto w kontekście jeszcze innych

politycznych oddziaływań, w których człowiek bywa niekiedy poddany

manipulacji przywódców, realizujących swe cele nie zawsze dla wspólnego

dobra obywateli. We wszystkich sprawach życia politycznego, gospodarczego i

społecznego konkretna osoba ludzka bywa traktowana nie jako podmiot i

partner, lecz raczej jako „przedmiot” i „narzędzie” do realizowania celów

grup, często celów sprzecznych z osobistym dobrem osoby.

Uprzedmiotowienie i instrumentalizacja człowieka przybrała bardzo groźną

postać, gdy np. w dobie stalinizmu czy rewolucji kulturalnej w Chinach

budzono nienawiść jednych ku drugim, a ludzkie masy przerzucano jak

piasek z obozu do obozu, człowieka zaś traktowano wyłącznie jako „rzecz”,

jako siłę roboczą.

Instrumentalizacja i urzeczowienie człowieka stają się jeszcze

groźniejsze, gdy nabierają cech naukowego podejścia i naukowego sposobu

stawiania zagadnień. Sama nauka bowiem w ostatnich stuleciach ogranicza się

do opracowywania narzędzi coraz bardziej skutecznych w działaniu na użytek

samego człowieka. Doskonalenie narzędzi służących człowiekowi sprzęgło

się z koncepcją naukowego poznania, wyrażającego się w naukotwórczym

pytaniu: „ To know how? ”

Odeszliśmy daleko od starożytnego ideału poznania: ,, Scire propter

ipsum scire ”, a raczej wyznajemy w nauce hasło: ,, Scire propter uti ”.

Oczywiście odegrały tu rolę różne koncepcje naukowego poznania (zwłaszcza

I. Kanta i A. Comte’a), przekształcane i uściślane przez teoretyków i

metodologów nauk, a pozytywistyczne koncepcje nauki, mimo poszerzania ich

przez reformę Popperowską, w rezultacie zawęziły wartość poznania

naukowego. Przyczyniło się to wprawdzie z jednej strony do ścisłości

naukowego poznania, z drugiej strony jednak zawęziło pole nauki i

przemieściło istotne dla człowieka dziedziny w sferę mitów. Nade wszystko

sam człowiek i jego istotne kulturowe wartości stały się przedmiotem już to

odpowiednio rozumianego mitu, już to nauki rozumianej w świetle

naukotwórczego pytania: ,, To know how? ” I w takim wypadku człowiek jako

przedmiot nauki musiał zostać potraktowany jako „przedmiot”, jako

„rzecz”, którą się rozumie wówczas, gdy się tej „rzeczy” używa. Sama metoda

Plik z chomika:

Inne pliki z tego folderu:

Inne foldery tego chomika: