Krąpiec Mieczysław-Filozofia i nauki.pdf

Mieczysław Albert Krąpiec

FILOZOFIA I NAUKI 1

Istnieją różnorakie związki filozofii i nauki, co znajduje swój wyraz w

aktualnym stanowisku zarówno różnych kierunków filozoficznych, jak i

naukowców filozofujących. Wachlarz tych relacji jest bardzo szeroki: od

tożsamości całkowitej lub częściowej filozoficznej i naukowej dziedziny

poznania po ich częściową niezależność lub całkowitą autonomię. Zależy to i

od koncepcji samej filozofii, i od koncepcji naukowego poznania zarazem.

Generalnie rzecz ujmując, to filozofia w ciągu wieków (zwłaszcza w

ostatnich dwóch stuleciach) traciła pole swych dociekań na rzecz nauki, by

wreszcie, w pozytywizmie, stać się logiką nauki; a w filozofii analitycznej

stanowić, niekiedy, językową terapeutykę myślenia.

Dojrzenie relacji zachodzących pomiędzy poznaniem filozoficznym i

naukowym można najłatwiej umożliwić na tle faktycznych ich związków,

jakie miały miejsce w dziejach myśli naukowej.

Nauka powstała najpierw jako filozofia. Ona – filozofia – była

pierwszą postacią nauki u filozofów jońskich, a później ateńskich. To na

terenie filozofii, pierwotnie, ustalano wszystkie drogi i metody

zreflektowanego poznania, poczynając od empiryzmu jończyków (który jawił

się początkowo naiwnie postulowany, ale z czasem, wraz z rozwijaniem

koncepcji indukcji, podlegał coraz ściślejszym rygorom poznawczym), a

potem skrajnego intelektualizmu apriorycznego eleatów, poprzez

intuicjonizm platoński i rysujące się stopnie poznania, do

arystotelesowskiego racjonalizmu i koncepcji abstrakcyjnego sposobu

ujmowania natury (PHYSIS) rzeczy.

U Arystotelesa, posługującego się wypracowaną w Akademii koncepcją

nauki DIOTI, można mówić o syntezie poznania filozoficznego i naukowego.

Arystoteles był, jedynym w historii, wielkim myślicielem - filozofem i

naukowcem zarazem, ogarniającym całokształt ludzkiego poznania, i to w

dużej mierze dzięki koncepcji nauki ujawniającej się w naukotwórczym

pytaniu DIA TI („dzięki czemu?” , „dla-czego?”). Chodziło bowiem o

1 Mieczysław Albert Krąpiec, Filozofia i nauki , [w:] Roczniki Filozoficzne, XXXVII-

XXXVIII, z. 1, 1989-1990, s. 171-180.

wskazanie na taki konieczny czynnik, w zmieniających się rzeczach,

ujmowanych poznawczo już to spontanicznie, w abstrakcji spontanicznej,

totalnej, już to metodycznie w epagogicznej indukcji („abstractio formalis”),

który jest racją i jedynym powodem zaistniałych, w zmianie, stanów rzeczy.

Czynnikiem tym miała być tzw. forma, pojęta jako faktor koniecznościowy

organizujący „od wewnątrz” samą rzecz. Wskazanie na formę – zwłaszcza

substancjalną – będącą racją jedności tożsamości zmieniającego się bytu,

pozwalało ująć, w poznaniu, moment konieczny i istotny, a przez to

pozwalało skonstruować definicję realną, kończącą proces poznania. W

wypadku konieczności dalszego dowodzenia, poprzez definicję realną i jej

aspektowne zdaniowe równoważniki pojęte jako „terminus medium”

sylogizmu, należało doprowadzić do konkluzji, wskazującej na czynnik

„DIA TI”, dzięki któremu zaistniały niezrozumiałe nowe stany rzeczy .

Arystoteles uważał, że taka koncepcja poznania jest uniwersalna i

można ją zastosować tak w przyrodoznawstwie (PERI PHYSEOS), jak i w

metafizyce. A św. Tomasz usiłował ją zaadoptować do teologicznych metod

wyjaśniania, co nie zawsze było możliwe, ze względu na często

metaforyczny charakter orzecznika zdaniowego w objawionym (w Piśmie

św.) naturalnym języku podmiotowo-orzecznikowym; np. „ludzi czeka

ostateczny sąd”, „sprawiedliwi staną po prawicy”, „Bóg do zbawienia

przeznacza” – co jest narażone już to na jednoznaczne, już to wieloznaczne

interpretacje. Ale sam Stagiryta w swych pismach metafizycznych

zaanonsował jeszcze dwie inne koncepcje nauki: a) poprzez odwołanie się do

tzw. „czterech przyczyn”, których ciągi nieskończone są niemożliwe; b)

poprzez interpretację celowego działania „HOS EPI POLY” – „jak w

większości wypadków” przebiega zaobserwowany proces zmian

ujawniających naturalne inklinacje, a przez to i celową determinację

działania.

Okazuje się, że platońsko-arystotelesowska koncepcja nauki „DIA TI”

była zasadniczo słusznym i zreflektowanym uściśleniem spontanicznego,

zdroworozsądkowego poznania raczej aniżeli teorią nauki, pojętej jako

swoista sztuka przekształcania rzeczywistości poprzez zespół zabiegów

poznawczych, uzbrojonych w proporcjonalne narzędzia intensyfikujące akty

samego poznania, kierowanego do jasno określonych celów. A losy nauki

potoczyły się właśnie w tym kierunku, co zresztą nie było nie związane z

filozoficznym subiektywizującym nurtem kartezjanizmu i jego rozdzieleniem

przedmiotu poznania na „res extensa” i „res cogitans” oraz zarysowaniem

teorii mierzalnego typu poznania dla materii, a analizy idei dla przedmiotów

duchowych. Potem spożytkowano kantowską koncepcję nauki, kierującej się

naukotwórczym pytaniem: „jakie są konieczne aprioryczne warunki

wartościowego poznania?”, a następnie pozytywistyczne pomysły teorii

nauki, co w rezultacie doprowadziło naukowe poznanie do weryfikujących

lub falsyfikujących zabiegów związanych z odpowiedzią na pytanie „to

know how?”

Filozofia po Arystotelesie „zagubiła się” w stoickich ideologiach i

neoplatońskiej gnozie. Do pewnego stopnia – w następnych wiekach –

ratowała się przez związanie się z chrześcijańską wiarą i teologią

apologetów, Aleksandryjczyków, Ojców Kappadockich, a zwłaszcza św.

Augustyna, który w dużej mierze czytał Ewangelię oczyma platończyka,

koncentrującego się na sensie bycia człowiekiem, co ogromnie wzbogaciło

myśl ludzką o odkryte przez Aureliusza Augustyna humanistyczne wartości

wiary, szeroko poszerzające horyzonty sensu życia.

Filozofia odłączyła się od teologii poprzez prace św. Alberta, który

dostrzegł, w przyjmowanej filozofii arabskiej Awicenny, możliwość

uprawiania filozofii nie-chrześcijańskiej. Na tym też tle ujrzano konieczność

rozłączenia filozofii i teologii oraz nauk przyrodniczych (botaniki).

Myśl tę pogłębił św. Tomasz poprzez wyakcentowanie specyfiki teologii

jako „doctrina sacra” i zarazem nowej koncepcji rzeczywistości (bytu jako

istniejącego), co umożliwiło uprawianie filozofii nie jako spekulacji o

abstrakcyjnych naturach, ale jako podstawowej (ostatecznej) interpretacji

realnie istniejącej rzeczywistości.

Ale zasadniczy kierunek filozofii i jej rozważań poszedł inną drogą,

wskazaną przez Jana Dunsa Szkota, który wyakcentował franciszkańską

(bonawenturiańską) koncepcję filozofii chrześcijańskiej, która w swych

rozważaniach uwzględniała objawienie. Za przedmiot filozofii uznano „byt

jako byt”, w sensie „byt jako niesprzeczność” lub jako „natura”, która

wyklucza z siebie sprzeczność. Rozważania filozoficzne związano z analizą

zapożyczonych od Awicenny „natur trzecich”, układających się

warstwicowo na kształt piramidy, której podstawą jest „byt”, a coraz

węższymi warstwami są natury: „substancji”, „żyjącego”, „zwierzęcia”,

„człowieka”, by dojść do szczytowego punktu natur, jaką jest: „ta oto

konkretna natura” – „haecceitas”: – „Jan”. Natura bytu wykluczająca z siebie

sprzeczność miała być jednoznacznie ujęta przez intelekt, który jednym

prostym aktem myśli zawsze docierał do podstawowej warstwy

rzeczywistości bytu jako bytu. Taką koncepcję od Jana Dunsa Szkota przyjął

Franciszek Suarez, a następnie suarezjańską myśl o bycie jako jednoznacznej

naturze odziedziczył Descartes, a uzasadnił szeroko Christian Wolff, będący

w dużej mierze natchnieniem dla koncepcji Hegla i jego dialektyki

rozwojowej, jako że byt pojęty jako czysta możliwość, abstrahująca od

wszelkiej determinacji, jest identyczna z nie-bytem, co wyzwala „stawanie

się” - „WERDEN”.

W filozofii scholastycznej, postsuarezjańskiej, dokonująca się

precyzyjnie analiza natur, wyrażonych w definicyjnym, jednoznacznym

języku, poczęła się zbiegać z nauką i jej językiem jednoznacznym, związanym

z intuicją treści koniecznościowych i jednoznaczną analizą treści sprawdzaną

w zorganizowanej empirii. Tak więc w czasach nowożytnych poznanie

naukowe i poznanie filozoficzne zdawało się spływać do wspólnego nurtu,

zdeterminowanego jakoby wspólnym przedmiotem – „naturą”, jawiącym

się dla nauki i filozofii jednoznacznie i wyrażającym się w jednoznacznym

języku, abstrahującym od konkretnie istniejących, realnych uwarunkowań.

Różnica pomiędzy filozofią i nauką najbardziej uwidoczniła się w

kierunku samego wyjaśniania. W filozofii po Descartesie, Wolffie, Kancie,

Heglu i fenomenologii „szło się” od myśli ku rzeczywistości, a w naukach od

rzeczy poznawanej na drodze empirycznej indukcji do samych pojęć,

organizowanych w siatkę teorii. Cóż zatem dziwnego, że pojawiła się

koncepcja związania samej filozofii z nauką, co miałoby doprowadzić do

uściślenia filozofii, jej unaukowienia, a wreszcie do skonstruowania

„prawdziwej filozofii”, jak np. w marksizmie, gdzie ustalane przez naukę

prawa podlegałyby jeszcze filozoficznej generalizacji, poprzez poszerzanie

zakresu pojęć i ekstrapolację roboczych hipotez, zwłaszcza na bazie (rzekomo

przez naukę udowodnionej) koncepcji ewolucji, której głębsze rozumienie i

tak musiało zakładać filozoficzną koncepcję bytu i stawania się (głównie w

wersji heglowskiej, nie do końca uświadomionej). A to doprowadzało

niekiedy samą naukę do jej tyranizowania przez filozofię, jak to miało

miejsce w wypadku Trofima Łysenki, a także zabawnych zabiegach Olgi

Lepieszyńskiej. Sama filozofia stawała się dyscypliną poznawczą

niepotrzebną, a użyteczną jedynie w postaci rozbudowanej ideologii, która

miała uzasadniać polityczny i gospodarczy hegemonizm władzy.

Mając na uwadze zarysowany pobieżnie historyczny ciąg związku

filozofii i nauki, należy sobie uświadomić podstawowy warunek takiego

związania się tych dziedzin poznania. Jak wszędzie, tak i w filozofii metoda

poznania i jej język zależą od charakteru samego przedmiotu filozofii. Jeśli

– z jakichś racji, o których bliżej mówi historia filozofii – uzna się, iż

przedmiotem filozoficznego poznania jest byt pojęty jako jakaś „natura” (już

to niezdeterminowana, już to zdeterminowana) to taki przedmiot trzeba

jednoznacznie określić poprzez enumerację jej cech, ustalenie relacji

pomiędzy nimi i ostatecznie wyrażenie tego wszystkiego w jakimś

jednoznacznym języku. I czym jest wówczas tak pojęta filozofia? Jest

najpierw analizą przedmiotu jako natury jawiącej się w intelekcie! A to

znaczy, że jest analizą i teorią idei, które pojawiają się w postaci jakiejś

abstrakcyjnej natury. Ale czy tak jawiące się „natury”, łącznie z „naturą

bytu jako bytu”, realnie i konkretnie istnieją jako dana nam do wyjaśnienia

rzeczywistość, czy też są one zespołem jakichś – może nawet

koniecznych – cech jawiących się w naturze abstrakcyjnego przedmiotu?

I czy analizując – stosując różnorodne metody analizy, nawet tzw.

dialektyki – idee i abstrakcyjne natury, dojdziemy przez to do ich realnego,

rzeczywistego istnienia? Oczywiście – nie! A cała droga postszkotowskiej

filozofii europejskiej (tzw. tomizm był raczej wąską strugą, i to mętną

wskutek pomieszania języków atakujących systemów Szkota i Suareza,

uchodzących niekiedy za swoisty „tomizm”) była usiłowaniem daremnego

przejścia od myśli do rzeczywistości, i to wbrew uznawanej zasadzie, że „de

posse ad esse non valet illatio” (donec probetur). Myśl bowiem abstrahując od

realnego istnienia rzeczy, użyczając jej w akcie poznania swego istnienia

(gdyż to ja myślę!), nie ma żadnych możliwości dać realnie istnienie

abstrakcyjnym naturom, które tego istnienia w sobie nie posiadają. Filozofia

zatem tak uprawiana stała się dobrą gimnastyką myśli, a nie wyjaśnianiem

Plik z chomika:

Inne pliki z tego folderu:

Inne foldery tego chomika: