Zizek Slavoj - Jeżeli Boga nie ma wszystko jest zakazane.pdf - Zizek Slavoj - inacosiegapisz

Slavoj Žižek – wywiad

Jeżeli Boga nie ma, wszystko jest zakazan e 1

Podkreśla pan, że żyjemy w społeczeństwie skrajnie permisywnym. A jednocześnie

takim, w którym straciliśmy wszelką wolność wyboru – wybory istotne zostały zastąpione

wyborami pozornymi. Stąd pana główna rada, zapożyczona z pism Alaina Badiou: aby

odzyskać wolność, musimy stać się bezlitosnymi cenzorami samych siebie. W jaki sposób można

odnaleźć wolność jako cenzor?

Problem polega na tym, że ceną za dzisiejszy permisywizm jest coraz większe skoszarowanie.

Z jednej strony geje czy lesbijki wchodzą do mainstreamu. Z drugiej strony nasza egzystencja jest

coraz bardziej regulowana. Ten paradoks zawsze mnie fascynował – na jakich zasadach, w imię czego

permisywizm współistnieje z rozmnożeniem nakazów, które wdzierają się we wszystkie zakamarki

codziennego życia?

Socjologowie i filozofowie nie przestają podkreślać, że nasz świat to świat, w którym

ludzie nie odnajdują wartości. Pana diagnoza jest dokładnie odwrotna – mamy do czynienia z

universum skrajnie przesyconym nakazami etycznymi.

Jak wszyscy pamiętamy, Dostojewski napisał, że jeśli Boga nie ma, wszystko jest dozwolone.

To, co dziś widzimy, dowodzi czegoś wręcz odwrotnego: jeżeli Boga nie ma, wszystko jest zakazane.

Tzw. fundamentalistyczni terroryści są tego żywym dowodem – Bóg istnieje i wszystko jest

dozwolone. Zresztą nie trzeba wcale odwoływać się do islamskich terrorystów. Serbski dziennikarz,

Aleksander Bialicz, napisał kiedyś bardzo piękny tekst, który był niemal promiloseviciowski.

Zastanawiał się w nim, dlaczego Milosević był przez długie lata tak bardzo popularny w

swoim kraju. Jego odpowiedź brzmiała: „Ponieważ dał on swoim poddanym złudzenie wiecznych

wakacji”. Odwiedziłem Belgrad jakieś 10 lat temu i miałem niezwykle traumatyczne spotkanie z

kilkoma typami rozkochanymi w nacjonalizmie. Wtedy na dobre zrozumiałem, że opis dzisiejszego

społeczeństwa, o którym pan wspomniał – ludzie nie odnajdują wartości w dzisiejszych

społeczeństwach i dlatego uciekają do dawnych systemów fundamentalistycznych – jest całkowicie

błędny. Oni powiedzieli: „Jeżeli chce się być normalnym obywatelem dzisiejszego świata, trzeba

przestrzegać nieskończonej ilości reguł. Nie można palić w miejscach publicznych, nie można bić

swojej żony itd. Trzeba nieustannie uważać, co się robi. A jeżeli jest się nacjonalistą, można robić

niemal wszystko. Można nawet zabijać”. Adorno (niektórzy robią dziś z niego kretyna, ja się z tym

nie zgadzam) w bardzo interesującym tekście o strukturze propagandy faszystowskiej podkreślał, że

Hitler nie był tylko i wyłącznie panem, który stwierdzał: „Musisz być posłuszny” – on jednocześnie

obiecywał jakąś obsceniczną rozkosz. Myślę, że wszystkie reżimy totalitarne działały podobnie –

poza stalinizmem. Tu zresztą wracamy do tego, o czym mówiłem wcześniej: permisywizm ma zawsze

swoje drugie oblicze, niezwykle dyscyplinujące.

Dlatego jest pan tak nieufny wobec powszechnego dziś dążenia ku przyjemności i

podkreśla, że nie powinniśmy sobie pozwalać na zbyt wiele. Dzisiejsze społeczeństwo opisuje pan

językiem Hegla jako „uduchowione społeczeństwo zwierząt”. Używamy rozumu tylko po to, by

wyartykułować nasze indywidualne interesy, by wmanipulować innych w służbę naszym

przyjemnościom. To świat, któremu brak wszelkiej duchowej substancji, w którym ludzie

zachowują się jak inteligentne zwierzęta. Chcemy myśleć, że nasz świat jest światem praw

1 Źródło: „EUROPA” Numer 155/20070324, strona 2.

1 / 7

Slavoj Žižek – wywiad

człowieka, ale w gruncie rzeczy jest tylko światem walki o prawa ludzkich zwierząt...

Musimy sobie zadać podstawowe pytanie: „Czym jest wolność?”. Odpowiadając na to pytanie,

jestem całkowicie nie tylko po stronie Badiou, ale także po stronie chrześcijaństwa czy kantyzmu. Nie

sądzę, by wolność miała cokolwiek wspólnego ze spontanicznością. Myślę, że na poziomie

spontanicznym jesteśmy niewolnikami, chcemy tylko rozkoszy i przyjemności. Nie piję, nie palę, jako

jedyny przedstawiciel mojej generacji nigdy nawet nie dotknąłem narkotyków. Pozwalam sobie

wyłącznie na colę light. Myślę, że wolność jest czymś, co trzeba zdobyć i że wyzwolenie bardzo boli.

Dlatego mam gigantyczny problem z dominującą dziś etyką, która opiera się na samorealizacji –

„Musisz pozostać wierny samemu sobie”. Tymczasem, jeżeli chcesz być wierny samemu sobie,

musisz zreprodukować całe to g..., które jest w środku. Przecież w nas samych są także rzeczy

odrażające. Jestem starym lewakiem. Ale na poziomie psychologicznym mam konserwatywną i

pesymistyczną wizję człowieka – w każdym z nas jest coś strasznego i za wszelką cenę musimy to

zniszczyć.

Atak na społeczeństwo permisywne jest w gruncie rzeczy tylko wstępem do sporu jeszcze

istotniejszego – ataku na ideologię multikulturalizmu, z którego dzisiejsza lewica uczyniła swą

główną broń. To właśnie kampania na rzecz uznania kolejnych grup czy kultur miała zapewnić

jej zwycięstwo w politycznej walce. Pan jest radykalnym lewicowcem – i jednocześnie zawzięcie

atakuje multikulturalizm.

Dla wielu dawnych lewaków multikulturalizm jest rzeczywiście ersatzem polityki na rzecz

ludu – skoro nie wiemy nawet, czy proletariat jeszcze istnieje, to porozmawiajmy o prześladowaniu

różnych mniejszości. Dziś praca fizyczna – a nie seks – jest coraz wyraźniej postrzegana jako coś

obscenicznego, co musi być ukrywane przed publicznością. Ciężka praca fizyczna kojarzy się nam ze

zbrodniczym spiskiem. W filmach z Bondem jest zawsze taka scena: czarny charakter oprowadza

agenta 007 po swojej fabryce, z dumą pokazując wszystkie urządzenia. A potem Bond wysadza to

wszystko w powietrze – dzięki czemu możemy na zawsze zapomnieć o proletariacie. I powrócić do

miejsca, które kochamy najbardziej – do konsumerystycznego raju...

To wszystko jest niezwykle charakterystyczne dla – jak to nazywa Jacques Ranci`ere –

postpolityki. Wszelkie konflikty mają zostać ukryte.

To dość powszechne rozpoznanie: żyjemy w postpolitycznym świecie. Pan je uważa za

kłamstwo?

Żyjemy w świecie, który fałszywie przedstawia się jako postpolityczny, aby pewne

podstawowe decyzje społeczne nie były już dyskutowane. To rodzaj samosprawdzającej się

przepowiedni: kiedy mówimy, że żyjemy w postpolitycznym świecie, wszystko staje się postpolityką.

Przyjrzyjmy się ostatnim 23 dekadom naszej historii. Ja tu nie dostrzegam żadnej postpolityki.

Gospodarka uległa gruntownej przemianie wraz z globalizacją, ubezpieczenia społeczne są

postrzegane w całkowicie inny sposób, społeczna rola państwa także się zmieniła. Nastąpiło wielkie

zerwanie – i nie mieliśmy na to żadnego wpływu. Nikt z nas nie głosował w tej sprawie. To sprawia,

że powinniśmy sobie przynajmniej zadać pewne pytania: „Co dziś naprawdę oznacza demokracja? I

w jaki sposób ona funkcjonuje?”. Kiedyś zastanawiano się, jaka będzie przyszłość świata –

kapitalistyczna czy socjalistyczna? A może faszystowska? Tego już nie ma.

Jaki z tego wszystkiego wniosek? Że między multikulturalizmem a globalnym

2 / 7

Slavoj Žižek – wywiad

kapitalizmem nie ma żadnego istotnego konfliktu. Lub – ujmując to w języku stalinowskim,

który pan tak lubi – multikulturalizm jest obiektywnym sprzymierzeńcem kapitalizmu.

To jest zupełnie jasne. Dzisiejszy kapitalizm rozwija się dzięki różnicom, a nie dzięki

uniformizacji społeczeństwa opartego na jakimś jednym kulturowym, patriarchalnym wzorcu.

Kapitalizm, aby się nieustannie odradzać, aby sprostać wymaganiom społeczeństwa konsumpcyjnego

i dotrzymać kroku szalonej dynamice rynku, nie może obyć się bez multikulturalizmu. Ten ostatni

jest nie tylko obiektywnym sprzymierzeńcem, ale wręcz główną ideologią zglobalizowanego

kapitalizmu. Moi przyjaciele lewacy kompletnie to przegapili. Chodzi o stworzenie świata, w którym

każdy, nawet najbardziej szczególny styl życia może się rozwinąć w całej swej pełni.

Takie przekonanie wyraził już przed laty Peter Sloterdijk – twierdził, że dynamika

dzisiejszego społeczeństwa opiera się na nieustannym wymyślaniu samego siebie od początku i

testowaniu kolejnych wersji „ja” we wszystkich możliwych warunkach.

Sloterdijk to wielki filozof, któremu bardzo dużo zawdzięczam, choć jest moim politycznym

wrogiem. Fakt, że w Niemczech nie traktuje się go dziś poważnie, stanowi jeden z dowodów na to, że

Duch, który niegdyś tak kochał ten kraj, dziś go opuścił. Wróćmy jednak do tego, co pan mówił.

Doświadczenie przemiany samego siebie niegdyś było uważane za traumatyczne – dziś ma dowodzić

wolności. Tak to brzmi w języku kultury. A teraz to samo wyraźmy w języku ekonomii. Jak wiadomo,

jednym z największych problemów dzisiejszego świata jest to, że wielu ludzi musi nieustannie

zmieniać pracę. Oczywiście takie doświadczenie jest traumatyzujące – nikt nie lubi być niepewny

własnego jutra. Tymczasem mówi się nam: „Jakie to wspaniałe, możesz się wymyślać od nowa co

kilka lat”. To jest to, o czym mówiłem: kulturalizuje się problemy ekonomiczne, aby wejść w obszar

postpolityki.

Spójrzmy na Hiszpanię. Zapatero wkłada niespożytą energię w to, by zalegalizować

małżeństwa homoseksualne, zagwarantować prawa rodzicielskie gejom. Przecież on to wszystko robi

tylko dlatego, by nie zajmować się ekonomią! Dla mnie takie postępowanie nie ma nic wspólnego z

prawdziwą polityką.

Tak więc problem polega na tym, że wszystko sprowadza się dziś do wojen kulturowych...

Dokładnie. W tym sensie jest coś prawdziwego w „Zderzeniu cywilizacji” Huntingtona, tyle

że nie w sensie, o którym on myślał. Odbyłem niedawno debatę z Fukuyamą. Powiedziałem mu: „Czy

pan nie widzi, że między panem a Huntingtonem tak naprawdę nie ma żadnej sprzeczności. Wojny

kulturowe są jedyną polityką na końcu historii. Jedyne problemy, którymi się dziś interesujemy, to

problemy kultury”. Porzuciliśmy poszukiwanie uniwersalnej prawdy. I zamiast tego mamy tylko różne

narracje na temat tego, kim jesteśmy, historyjki, które opowiadamy o nas samych. Sprzeciwiam się

temu całkowicie. Jestem starym uniwersalistycznym goszystą i jedyne problemy, które mnie

interesują, to te, które mają wymiar uniwersalny. Nie zgadzam się na sytuację, w której wielość

opowieści jest ostatecznym horyzontem etycznym. Nie wystarczy, by jakaś grupa powiedziała:

„Chcemy, aby reszta społeczeństwa usłyszała naszą historię”. Nie, opowieść tej grupy powinna

stanowić oznakę tego, co z dzisiejszym społeczeństwem jest naprawdę nie tak.

Stwierdził pan jednoznacznie, że multikulturalizm stanowi doskonały sposób na

utrzymanie status quo – liberalny kapitalizm doskonale sobie z nim radzi, w gruncie rzeczy to

on, a nie lewica, wypracował ideologię multikulturalną. Zadam w takim razie naiwne pytanie:

3 / 7

Slavoj Žižek – wywiad

co mogłoby liberalnemu kapitalizmowi zagrozić? Co jest dla niego śmiertelnym

niebezpieczeństwem? I czy rzeczywiście sądzi pan, że liberalny kapitalizm czeka rychły koniec?

Przecież każdy, kto pana czyta z odrobiną uwagi, widzi, że nie wierzy pan w to, że rewolucja stoi

u bram...

Moim problemem nie jest bliski koniec kapitalizmu liberalnego. Bądźmy poważni. Trzeba

sobie powiedzieć jedno: jeżeli przyglądamy się zachodniej części Europy, jest rzeczą absolutnie

oczywistą, że jeszcze nigdy w całej historii ludzkości tak wielka część populacji nie żyła w takim

bogactwie. Nie chodzi o to, by dzisiaj walczyć z kapitalizmem liberalnym. Mnie interesuje to, czym

stanie się kapitalizm za 20 lat – i chcę walczyć właśnie z tym, czym on się stanie. Bo przecież bardzo

wyraźnie widać narodziny nowego społeczeństwa, nowego apartheidu. Ta tendencja jest niezwykle

wyraźna w Stanach...

Faktycznie, jest coraz więcej analiz, które pokazują, że społeczeństwo amerykańskie

staje się coraz mniej egalitarne. Cofa się do stanu sprzed kilkudziesięciu lat, z wczesnych lat 60.

W Ameryce ta tendencja jest najwyraźniejsza, ale coś podobnego widzimy właściwie we

wszystkich krajach Zachodu. Wszędzie są z grubsza mówiąc trzy grupy. Po pierwsze tzw. klasa

symboliczna, do której należą dziś dziennikarze, menedżerowie, wykładowcy uniwersyteccy itd.

Należy do niej jakieś 20 proc. społeczeństwa. Potem jest dawna klasa średnia, żyjąca w ciągłym

zagrożeniu, coraz bardziej nacjonalistyczna. I wreszcie klasa wykluczonych, niemająca dostępu do

niczego. Otóż pomiędzy tymi klasami nie ma dziś żadnych kontaktów, one się rozwijają w zupełnie

innych kierunkach, stają się zupełnie innymi społeczeństwami. Przedstawiciele amerykańskiej klasy

symbolicznej czytają mniej więcej te same książki co ja, dogadujemy się bez problemu. A kto jest

ulubionym autorem amerykańskiej klasy średniej? Otóż jest nim Tim LaHaye, który pisze

chrześcijańskofundamentalistyczne thrillery polityczne – sprzedał ich już ponad 60 milionów

egzemplarzy. Dla niego Antychryst to nie są Arabowie. Oni są tylko marionetkami prawdziwego

Antychrysta czyli Europy, która ich wynajęła. Do zamachów 11 września doszło dlatego, że Unia

Europejska chciała zrujnować Nowy Jork, aby przenieść siedzibę ONZ do Brukseli. Ktoś powie: „To

jakaś niewiarygodna głupota. Po co się tym zajmować?”. Ale tu właśnie o to chodzi – kulturą

amerykańskiej klasy średniej staje się niewiarygodna głupota. Dla mnie to wszystko zwiastuje jedno:

zbliżamy się do momentu rozkładu narodów, bo poszczególne klasy niewiele już łączy. Zamiast tego

będziemy mieli nowy apartheid.

Prawdę mówiąc myślałem, że to się panu bardzo spodoba. Jako autorowi, który

nieustannie podkreśla obrzydzenie wszelkimi formami uczuć narodowych, a o kulturach

lokalnych pisze: „Nienawidzę ich!”.

OK, jestem stuprocentowym antynacjonalistą. I doskonale wiem, że dla wszystkich goszystów

patriotyzm jest synonimem protofaszyzmu. Jednak muszę przyznać, że to zniknięcie ducha

patriotycznego ma także złą stronę. Nawet moi jakobińscy przyjaciele we Francji – tacy jak Badiou –

przyznają, że bez pewnej dozy patriotyzmu demokracja nie może funkcjonować. Bo patriotyzm daje

nam poczucie przynależności do pewnej grupy. Nowy apartheid to wszystko niszczy. Oczywiście

można założyć, że potencjalnym rozwiązaniem byłoby społeczeństwo zarządzane przez ekspertów,

gdzie są grupy reprezentujące różne style życia, które eksperci mają za zadanie koordynować.

Po jednej stronie mamy władzę technokratów, po drugiej małe konflikty kultur. Jestem

pewien, że to jest droga ku katastrofie. Takie społeczeństwo nie miałoby żadnego wymiaru

uniwersalnego, żadnej przestrzeni wspólnej debaty. Czytałem niedawno Hannah Arendt, z którą

4 / 7

Slavoj Žižek – wywiad

raczej niewiele mnie łączy. Ją zafascynowało to, że w czasie wojny w Wietnamie doszło do

prawdziwej debaty publicznej. Oczywiście można cynicznie zauważyć: „Wiadomo, dlaczego

przeciwnicy wojny w Wietnamie wygrali. Ponieważ młodzi ludzie nie mieli najmniejszej ochoty się

narażać”. Ale przecież – i tu Arendt miała rację – debata na temat Wietnamu nie dotyczyła wyłącznie

Wietnamu. Co innego było w niej najważniejsze: zadawano w niej pytanie o to, w jaki sposób można

zmienić nasze społeczeństwo. Dziś niczego takiego nie ma.

Mamy przecież ogólnoświatową debatę na temat wojny w Iraku. Tu nie chodzi tylko o

kwestie militarne czy stosunek do polityki amerykańskiej. Niemal każdy uważa, że powinien

mieć jakiś stosunek do tej wojny – ona stała się jednym ze stałych elementów naszej definicji

samych siebie...

To jest nawet dość dobre. Tyle że brak w tym rzeczy podstawowej. Bo przecież nie chodzi tu o

to, czy Amerykanie popełnili jakieś błędy w Iraku, tylko o to, czy lewica ma jakąś wizję. Ja nie mam

żadnych wątpliwości co do militarnych i politycznych skutków okupacji Iraku. Tutaj wielkim

zwycięzcą okazał się Iran. Jako witz zaproponowałem, że trzeba sobie wyobrazić stalinowskiego

prokuratora w dzisiejszej Ameryce, który rozkaże aresztować Busha i torturować go, aby Bush

nareszcie przyznał, że jest irańskim agentem i wszystko zrobił na rozkaz Teheranu. Ale to nie jest

problem lewicy. Problem lewicy to: „Jaka jest alternatywa?”.

Wielu goszystów nienawidzi mnie, kiedy mówię: „Nie ulegajmy łatwemu

antyamerykanizmowi!”. Dlaczego? Ponieważ pułapka antyamerykanizmu sprowadza się do tego, że

całe zło projektuje się na Amerykę, a przecież globalny kapitalizm jest naprawdę międzynarodowy.

Nie ma żadnego sensu mówić, że on jest kontrolowany przez USA. Kapitalizm stracił swój związek z

państwem narodowym. Wkroczyliśmy w nowy etap kolonializmu. Kiedyś państwa kolonialne

podporządkowywały sobie inne państwa. Dziś istnieją tylko kolonie. Władzą kolonizującą są dziś

wielkie firmy międzynarodowe. Dlatego każdy z nas – bez względu na kraj zamieszkania – jest dziś

obywatelem bananowej republiki.

Jest pan dziś przeciwnikiem wszelkiego działania. Nieustannie podkreśla pan, że gdy ma

pan wybór między zrobieniem czegoś a nierobieniem niczego, zawsze wybierze to drugie. Być

może więc to do pana, a nie do Busha należałoby wysłać stalinowskiego prokuratora z

zarzutem: „obiektywny sojusznik kapitalizmu”?

Nienawidzę retoryki, która mówi: „Zróbmy coś, już dość tego gadania”. Nie i nie. Przecież to

właśnie wielcy liberalni kapitaliści jak Bill Gates twierdzą: „To, co się dzieje, jest straszne, musimy

coś zrobić”. Zarabiają miliardy, a potem zrzucają okruchy z pańskiego stołu. A po drugie – kiedy

wreszcie znajdziemy właściwe słowa, nie sposób już postępować tak jak dotychczas. Trzeba dziś

zmienić słowa Marksa i mówić: „Zmieniliśmy już świat tak bardzo, że nadszedł czas, by go

zinterpretować”. Albo przyjmujemy, że liberalny kapitalizm jest ostateczną granicą tego, co da się

zrobić. Albo jesteśmy zdania, że powinniśmy zrobić coś więcej. Otóż ja absolutnie uważam, że

powinniśmy zrobić coś więcej. Tyle że jeśli chodzi o konkretne działania, jestem wielkim pesymistą –

nie bardzo wiem, co należałoby zrobić. Jest taki stary dowcip. Pytają Marksa, Engelsa i Lenina, kogo

wolą: żonę czy kochankę. Marks odpowiada: „Żonę”. Engels: „Kochankę”. A Lenin mówi: „Obie”. I

wszyscy się dziwią: „Jak to, Lenin, przecież z ciebie jest taki asceta. Po co ci żona i kochanka?”. A on

wyjaśnia: „Jak to po co? Kochance będę mówił, że jestem u żony, a żonie, że u kochanki”. „No, ale co

będziesz robił w tym czasie?”. Lenin na to: „Jak to co? Uczył się”. Kiedy byłem w szkole, na

wszystkich ścianach wisiało przesłanie Lenina do młodych ludzi: „Uczitsia, uczitsia, uczitsia”. Dziś

5 / 7

Zizek Slavoj - Jeżeli Boga nie ma wszystko jest zakazane.pdf

Plik z chomika:

Inne pliki z tego folderu:

Inne foldery tego chomika: