Zizek Slavoj - Kariera żywych trupów -Komputerowa iluzja demokracji -Ostatni ludzie to my.pdf - Zizek Slavoj - inacosiegapisz

Slavoj Žižek

Kariera żywych trupów 1

Szejk Chalid Mohammed zdominował czołówki gazet. Moralne oburzenie rozmiarem jego

zbrodni miesza się z wątpliwościami odnośnie tego, czy zeznania Mohammeda zasługują na wiarę. A

może zeznał więcej, niż naprawdę zrobił, bo pragnie przejść do historii jako wielki terrorystyczny

Mózg? Albo był gotów przyznać się do wszystkiego, byle przestali go podtapiać i poddawać innym

„kwalifikowanym technikom przesłuchania”?

Mniejszą uwagę wzbudza fakt, że tortury zostały zaakceptowane jako norma. Ci, których fakt

ten martwi, z reguły słyszą taką oto z pozoru przekonującą odpowiedź: „O co to całe zamieszanie?

USA (pół)otwarcie przyznają się do czegoś, co same od dawna robią i co w innych krajach też się

dzieje jeśli już, to mamy dzisiaj mniej hipokryzji...”. Powinno się na to odpowiedzieć prostym

pytaniem: „Skoro wysokim urzędnikom amerykańskim tylko o to chodzi, to po co nam o tym mówią?

Dlaczego nadal nie uprawiają swego procederu w milczeniu, tak jak to do tej pory robili?”.

W komunikacji międzyludzkiej jednoznaczne stwierdzenie, że „wszyscy wiemy” o czymś,

nigdy nie jest neutralne. Zawsze rodzi pytanie: „Dlaczego mówisz mi to teraz otwarcie?”. Wyobraźmy

sobie męża i żonę, którzy milcząco uzgodnili, że mają prawo do dyskretnych romansów. Jeśli mąż

nagle powie żonie, że ma kochankę, to żona będzie miała powód wpaść w panikę: „Skoro to jest tylko

romans, dlaczego mi o tym mówisz? To musi być coś więcej!”. W środowisku akademickim

obowiązuje zwyczaj, że jeśli czyjaś wypowiedź bądź wykład wyda nam się głupi i nudny, to mówimy

wykładowcy: „To było ciekawe”. Gdybyśmy powiedzieli mu wprost: „Twój wykład był głupi i

nudny”, miałby pełne prawo się zdziwić i zapytać: „Skoro wydał ci się nudny i głupi, to dlaczego nie

powiedziałeś, że był ciekawy?”.

Nasuwa się bowiem uzasadnione podejrzenie, że za otwartą krytyką kryje się coś więcej niż

tylko negatywna ocena wykładu, a mianowicie atak na osobę wykładowcy. To samo dotyczy

otwartego przyznania się do stosowania tortur. Kiedy wiceprezydent Dick Cheney powiedział w

listopadzie 2005 roku, że pokonanie terrorystów będzie wymagało „również działań podejmowanych

(...) jakby w cieniu”, a „wiele rzeczy trzeba robić po cichu, bez żadnej dyskusji”, należało go zapytać:

„Skoro chce pan po prostu w tajemnicy torturować niektóre osoby podejrzane o terroryzm, to

dlaczego mówi pan o tym publicznie?”.

Co się tutaj właściwie dzieje? Niektórzy przenikliwi obserwatorzy odnotowali osobliwy fakt,

że przy całym publicznym potępieniu bestialskich zbrodni Mohammeda bardzo niewiele słyszymy na

temat losu, jaki nasze społeczeństwa rezerwują dla najcięższych przestępców osądzanych i surowo

karanych. Można odnieść wrażenie, że charakter czynów Mohammeda (jak również sposób

potraktowania jego osoby przez władze amerykańskie) sprawia, iż nie możemy zrobić z nim tego, co

robimy na przykład z dzieciobójcami. Można odnieść wrażenie, że ponieważ wpisaliśmy terrorystów

do osławionej kategorii „nielegalnych bojowników”, walka z nimi musi się odbywać w „szarej

strefie” prawa, przy użyciu nielegalnych środków. Mamy więc przestępców „legalnych” i

„nielegalnych” tych, którzy podlegają procedurom prawnym (możliwość skorzystania z usług

adwokata itd.) oraz tych, którzy funkcjonują poza prawem. Mamy też już świadomość, że proces i

ukaranie Mohammeda są pozbawione znaczenia żaden sąd działający w ramach naszego systemu

prawnego nie poradzi sobie z nielegalnymi aresztami tymczasowymi, zeznaniami wymuszonymi przy

użyciu tortur itd.

Mniej więcej dwa lata temu w NBC odbyła się debata na temat losu więźniów Guantanamo, w

której padł między innymi taki oto kuriozalny argument za tym, że ich status jest dopuszczalny z

1 Źródło: „EUROPA” Numer 157/20070407, str. 12. Przełożył: Tomasz Bieroń.

1 / 9

Slavoj Žižek

etycznego i prawnego punktu widzenia: jeńcami są „ci, w których nie trafiły bomby” ponieważ byli

celem amerykańskiego bombardowania i przypadkiem je przeżyli i ponieważ bombardowanie

stanowiło element legalnej operacji wojskowej, nie można potępiać wzięcia ich do niewoli po

zakończeniu działań wojennych. Ich obecna sytuacja, jakkolwiek byśmy ją oceniali, jest lepsza niż

bycie martwym. Rozumowanie to zawiera w sobie pewne niezamierzone implikacje: prawie

dosłownie robi z więźniów żywe trupy, ludzi w jakimś sensie już martwych (stracili prawo do życia,

ponieważ byli celami legalnych bombardowań, które miały za zadanie ich zabić). Należą więc teraz

do gatunku, który Giorgio Agamben nazywa „homo sacer”: są ludźmi, których można bezkarnie

zabić, bo w świetle prawa ich życie już się nie liczy.

Więźniowie Guantanamo lokują się w przestrzeni „między dwoma śmierciami”, należą do

kategorii prawnie martwych (pozbawionych określonego statusu prawnego), ale biologicznie wciąż

żywych. Władze amerykańskie traktujące ich w ten sposób również znajdują się w pewnej pośredniej

przestrzeni prawnej, która stanowi odpowiednik homo sacer: chociaż reprezentują prawo, nie

obejmuje już ono i nie ogranicza ich działań funkcjonują w pustej przestrzeni, którą sankcjonuje

legalna władza, ale która nie jest zarazem poddana regułom prawa.

Co zatem odpowiemy na „realistyczny” kontrargument: wojna z terrorem rzeczywiście jest

brudna, zostaliśmy wrzuceni w sytuację, w której życie tysięcy ludzi zależy od informacji

wydobytych od więźniów? Alan Dershowitz mówi tak: „Nie jestem zwolennikiem tortur, ale skoro już

mają być, to niech to się dzieje za zgodą sądu”. W obliczu tej „szczerości” należy się trzymać

pozornej „hipokryzji”. Doskonale umiem sobie wyobrazić, że w wyjątkowej sytuacji, mając w rękach

przysłowiowego „więźnia, który wie” i którego zeznania mogą uratować tysiące istnień ludzkich,

zastosowałbym tortury ale nawet w takim przypadku (czy raczej właśnie w takim przypadku) jest

sprawą najwyższej wagi, bym nie wynosił tej desperackiej decyzji do rangi uniwersalnej zasady.

Stanąwszy przed tym dramatycznym wyborem, powinienem po prostu to zrobić. Tylko w ten sposób,

zakazując sobie wyniesienia tego, co zrobiłem, do rangi uniwersalnej zasady, zachowuję świadomość

naganności tortur.

Ci, którzy nie zalecają wprost stosowania tortur, ale uważają je za uprawniony temat do

dyskusji, w pewnym sensie są bardziej niebezpieczni niż ci, którzy jednoznacznie je popierają:

jednoznaczne poparcie tortur byłoby zbyt szokujące przynajmniej na razie i dlatego zostałoby

potępione, natomiast wprowadzenie tortur jako uprawnionego tematu do dyskusji pozwala nam brać

ten proceder pod uwagę z zachowaniem czystego sumienia „Oczywiście, że jestem przeciwko

torturom, ale co się złego stanie, jeśli po prostu o tym podyskutujemy!”. Legitymizacja tortur jako

przedmiotu debaty znacznie radykalniej zmienia kontekst ideologicznych założeń i opcji niż

jednoznaczne opowiedzenie się za tą metodą wymuszania zeznań: zmienia całe tło aksjologiczne, a

bez tej zmiany jednoznaczne popieranie tortur pozostaje idiosynkrazją. Moralność nigdy nie jest

wyłącznie sprawą indywidualnego sumienia. Jest zdrowa tylko wtedy, gdy podtrzymuje ją coś, co

Hegel nazywał „duchem obiektywnym” bądź „tkanką obyczajów”: zespół niepisanych zasad, które

stanowią tło każdego działania jednostki, mówiąc nam, co jest dopuszczalne, a co nie. Na przykład

znakiem postępu, który się dokonał w naszych społeczeństwach, jest fakt, że nie trzeba uzasadniać

nieakceptowalności gwałtu: dla każdego jest „dogmatycznie” oczywiste, że gwałt jest złem i wszyscy

czujemy, że nawet spieranie się o to byłoby przekroczeniem pewnej granicy. Gdyby ktoś zaczął

argumentować za dopuszczalnością gwałtu, automatycznie by się zdyskredytował, a jego poglądy

zostałyby uznane za niedorzeczne. To samo powinno dotyczyć tortur. Dlatego największymi ofiarami

publicznego przyznania się przez państwo do stosowania tortur jesteśmy my wszyscy, społeczeństwo,

które zostało o tym poinformowane. Większość z nas nadal będzie przeciwna torturom, ale wszyscy

2 / 9

Slavoj Žižek

mamy świadomość, że jakiś cenny element naszej zbiorowej tożsamości został bezpowrotnie

utracony. Na naszych oczach następuje proces demoralizacji: władza próbuje złamać nam etyczny

kręgosłup, osłabić i zniszczyć to, co jest być może największym osiągnięciem cywilizacji: wzrost

wrażliwości moralnej.

Najdobitniej pokazuje to pewien istotny szczegół związany z ujawnieniem zeznań

Mohammeda. Torturujący go funkcjonariusze sami poddali się podtapianiu i po zaledwie 1015

sekundach gotowi byli przyznać się do wszystkiego, natomiast Mohammed wzbudził ich niechętny

podziw, osiągając nienotowany w annałach wynik dwóch i pół minuty. Czy mamy świadomość, że

takie zagadnienia po raz ostatni były przedmiotem dyskursu publicznego w średniowieczu, kiedy

tortury wciąż stanowiły publiczny spektakl, honorowy sposób na sprawdzenie hartu ducha wziętego

do niewoli wroga, który zyskiwał sobie podziw tłumu, jeśli z godnością znosił ból? Czy ta

prymitywna etyka wojenna jest nam naprawdę potrzebna?

Innymi słowy, czy mamy świadomość, że osiągnęliśmy pewien punkt zwrotny? Kiedy w

piątym odcinku serialu „24 godziny” stało się oczywiste, że mózgiem terrorystycznego spisku jest nie

kto inny, jak tylko prezydent USA, wielu z nas zadało sobie pytanie, czy Jack Bauer zastosuje wobec

prezydenta („najpotężniejszego człowieka świata” i „przywódcy wolnego świata” by przytoczyć

tylko dwa spośród licznych przydomków z repertuaru dzisiejszego kultu jednostki) standardową

procedurę aplikowaną terrorystom niechcącym ujawnić tajemnicy, która mogłaby uratować życie

tysiącom istnień ludzkich. Czy będzie torturował prezydenta? Niestety, autorzy nie zaryzykowali tego

oczyszczającego kroku. Ale nasza wyobraźnia może pójść jeszcze dalej i wysunąć „nieśmiałą

propozycję” w stylu Jonathana Swifta, który ironicznie zasugerował zjadanie niemowląt dla

rozwiązania problemu głodu: może elementem procedury weryfikacji kandydatów na prezydenta

USA powinno być poddawanie ich publicznym torturom? Niech to będzie transmitowane na żywo

podtapianie na trawniku przed Białym Domem. Kandydaci na stanowisko przywódcy wolnego świata

muszą pobić rekord Mohammeda...

Komputerowa iluzja demokracji 2

Doroczny tytuł Człowieka Roku 2006 tygodnika „Time” nie został przyznany

Ahmadineżadowi, Chávezowi, Kim Dzong Ilowi czy innemu spośród najbardziej prawdopodobnych

kandydatów, lecz „tobie”, czyli każdemu z nas, kto korzysta z internetu lub tworzy zawarte w nim

treści. Na okładce pisma pojawiła się biała klawiatura z ekranem komputerowym w roli lustra, w

którym każdy z nas, czytelników, może zobaczyć swoje odbicie.

Za tym wyborem kryje się coś znacznie istotniejszego, niż się na pierwszy rzut oka wydaje.

Jest to wybór o charakterze par excellence ideologicznym: okładkowe przesłanie – w nowej

cyberdemokracji miliony ludzi mogą się bezpośrednio komunikować i organizować, z pominięciem

władzy państwowej – kamufluje cały szereg niepokojących luk i napięć. Pierwszy i najbardziej

oczywisty paradoks polega na tym, że każdy, kto patrzy na okładkę „Time'a”, nie widzi innych, z

którymi jakoby bezpośrednio się komunikuje, lecz lustrzane odbicie samego siebie. Nic dziwnego, że

jednym z głównych filozoficznych punktów odniesienia dla teoretyków cyberprzestrzeni jest myśl

Leibniza: czy poprzez zanurzenie w cyberprzestrzeni nie ulegamy redukcji postaci do Leibnizjańskiej

monady, która wprawdzie „nie ma okien” otwierających się na rzeczywistość zewnętrzną, ale odbija

w sobie cały wszechświat? Czy typowy dzisiejszy internauta, siedzący samotnie przed ekranem

2 Źródło: „EUROPA” Numer 149/20070210, str. 9. Przełożył: Tomasz Bieroń.

3 / 9

Slavoj Žižek

peceta, nie jest w coraz większym stopniu monadą pozbawioną okien na rzeczywistość i napotykającą

tylko wirtualne symulakry, ale jednocześnie bardziej niż kiedykolwiek wcześniej zanurzoną w

globalnej sieci, komunikującą się z całą planetą w czasie rzeczywistym? Najnowszym krzykiem mody

wśród seksualnych radykałów jest „masturbaton”, zbiorowa impreza charytatywna, podczas której

setki mężczyzn i kobiet własnoręcznie robią sobie dobrze. Masturbacja buduje kolektyw z jednostek,

które są gotowe podzielić się z innymi – czym? Solipsyzmem swojej głupiej przyjemności. Można

przyjąć, że masturbacja jest tą formą seksualności, która doskonale wpisuje się we współrzędne

cyberprzestrzeni. To jednak tylko część całej historii. Należy dodać, że owo „ty”, które rozpoznaje się

w ekranowym odbiciu, jest głęboko podzielone: nigdy nie jestem po prostu swoją ekranową personą.

Po pierwsze zaznacza się tu (w sposób dosyć oczywisty) nadmiar „mnie” jako „rzeczywistej”

fizycznej osoby w stosunku do mojej ekranowej persony: marksiści i inni krytycznie usposobieni

myśliciele lubią zwracać uwagę, że równość w cyberprzestrzeni jest zwodnicza – pomija różne

złożone czynniki materialne (moje zdrowie, moją pozycję społeczną, moją władzę lub jej brak itd.).

Inercja prawdziwego życia magicznie znika w pozbawionym tarcia świecie cyberprzestrzeni.

Na rynku można dzisiaj znaleźć całą gamę produktów pozbawionych swoich trucicielskich,

ale jednocześnie esencjonalnych właściwości: kawę bezkofeinową, śmietanę odtłuszczoną, piwo

bezalkoholowe... Rzeczywistość wirtualna uogólnia tę procedurę: dostarcza rzeczywistości

pozbawionej swej istoty – kawa bezkofeinowa pachnie i smakuje jak prawdziwa, ale nie jest

prawdziwa i na tej samej zasadzie moja ekranowa persona – owo „ja”, które tam widzę – zawsze jest

jaźnią już bezkofeinową.

Z drugiej strony występuje znacznie bardziej niepokojący przeciwstawny nadmiar: nadmiar

mojej ekranowej persony w stosunku do mojego „prawdziwego ja”. Nasza tożsamość społeczna,

osoba, za którą się uważamy w stosunkach społecznych, jest „maską”, wymaga tłumienia zakazanych

odruchów. W warunkach zabawy, kiedy przepisy regulujące nasze zachowania w „prawdziwym

życiu” ulegają tymczasowemu zawieszeniu, pozwalamy sobie na okazywanie tych tłumionych postaw.

Przypomnijmy przysłowiowego nieśmiałego impotenta, który podczas interaktywnej gry w

cyberprzestrzeni przybiera tożsamość sadystycznego mordercy i uwodziciela. Uznanie tej tożsamości

za wyimaginowany dodatek, chwilową ucieczkę od impotencji w prawdziwym życiu, jest

nadmiernym uproszczeniem. Człowiek ten wie, że interaktywna gra w cyberprzestrzeni to „tylko

zabawa”, w związku z czym może on pokazać swoje „prawdziwe ja”, robiąc rzeczy, na które nie

odważyłby się w realnym życiu – pod płaszczykiem fikcji artykułuje się prawdę o sobie. Sam fakt, że

postrzegam swój wirtualny wizerunek jako wyłącznie zabawę, pozwala mi zawiesić skrupuły, które w

prawdziwym życiu powstrzymują mnie przed realizacją mojej „ciemnej połowy” – moje

„elektroniczne id” dostaje tutaj skrzydeł. To samo dotyczy moich partnerów w komunikacji

internetowej – nigdy nie mogę być pewien, kim są: czy „rzeczywiście” są tacy, jak się opisują, czy za

ekranową personą w ogóle kryje się jakaś „prawdziwa” osoba, czy ekranowa persona jest maską dla

mnogości osób, czy jedna „prawdziwa” osoba posiada więcej ekranowych person i żongluje nimi, czy

też mam po prostu do czynienia z cyfrowym bytem, który nie reprezentuje żadnej „prawdziwej”

osoby? Moja internetowa relacja z Innym nigdy nie jest relacją twarzą w twarz, ale relacją

zapośredniczoną przez cyfrową maszynerię, której struktura jest strukturą labiryntu: „przeglądam”,

błądzę po nieskończonej przestrzeni, w której informacje krążą swobodnie bez określonego adresata,

podczas gdy Całość – ten kolosalny układ zespolonych „pomruków” – pozostaje dla mnie niemożliwa

do ogarnięcia.

Odwrotnością bezpośredniej demokracji cyberprzestrzeni jest ten chaotyczny i

nieprzenikniony ogrom komunikatów i pętli, którego nie potrafię ogarnąć nawet największym

4 / 9

Slavoj Žižek

wysiłkiem wyobraźni – Immanuel Kant nazwałby to internetową wzniosłością.

Mniej więcej 10 lat temu pojawiła się znakomita reklama piwa. Pierwsza część opowiada

fabułę znanej baśni: dziewczyna idzie wzdłuż strumienia, widzi żabę, delikatnie bierze ją na kolana,

całuje i żaba zamienia się w pięknego młodzieńca. Ale na tym nie koniec: młody człowiek spogląda

na dziewczynę pożądliwie, przyciąga ją do siebie, całuje – a ona zamienia się w butelkę piwa, którą

młodzieniec triumfalnym gestem chwyta w dłoń... Dziewczyna marzy o żabie, która naprawdę jest

chłopakiem, a chłopak o dziewczynie, która naprawdę jest butelką piwa: miłość i uczucie dziewczyny

(symbolizowane przez pocałunek) mogą zamienić żabę w pięknego mężczyznę, a miłość i uczucie

mężczyzny mogą zredukować kobietę do „częściowego obiektu”, jak to nazywa psychoanaliza, czyli

„tego w tobie, co każe mi cię pożądać”.

Rzeczywistą męskodamską parę prześladuje zatem dziwny obraz żaby obejmującej butelkę

piwa. Sztuka nowoczesna chwyta właśnie to widmo, które kryje się pod spodem: można sobie bez

problemu wyobrazić obraz Magritte'a, na którym żaba obejmuje butelkę piwa, zatytułowany

„Mężczyzna i kobieta” albo „Idealna para”. (Skojarzenie ze „Zgniłym osłem” pędzla innego

sławnego surrealisty jest w pełni uprawnione). Zagrożenie płynące z internetowych zabaw znajduje

tutaj swój wyraz w najbardziej elementarnym wymiarze: kiedy mężczyzna i kobieta wchodzą ze sobą

w interakcje w cyberprzestrzeni, może ich prześladować widmo żaby obejmującej butelkę piwa.

Ponieważ żadne z nich nie uświadamia sobie tego, rozdźwięk między tym, czym „ty” naprawdę jesteś

i czym wydajesz się być w cyfrowej przestrzeni, może prowadzić do przemocy i zbrodni.

Ostatni ludzie to my 3

W opowieści hollywoodzkiej bogate tło historyczne to jedynie dodatek do tego, o czym

naprawdę jest film – do podróży inicjacyjnej bohatera lub pary bohaterów. W „Czerwonych”

rewolucja październikowa służy za tło dla pojednania kochanków w namiętnym akcie seksualnym. W

„Dniu zagłady” gigantyczna fala, która zalewa całe wschodnie wybrzeże USA, jest tłem dla

kazirodczego związku córki z ojcem; w „Wojnie światów” inwazja kosmitów daje Tomowi Cruise'owi

szansę na odnalezienie się w roli ojca. W „Ludzkich dzieciach” Alfonsa Cuarona jest jednak inaczej –

tutaj tło odgrywa główną rolę. W typowym hollywoodzkim filmie fantastycznonaukowym przyszły

świat może być pełen nieznanych przedmiotów i wynalazków, ale nawet cyborgi zachowują się

dokładnie tak samo jak my, a raczej jak nasi przodkowie w starych hollywoodzkich melodramatach i

filmach akcji. W „Ludzkich dzieciach” nie ma nowych gadżetów, Londyn wygląda dokładnie tak

samo jak teraz; Cuaron wydobył jedynie jego ukryty potencjał poetycki i społeczny – szarość i

rozkład zaśmieconych przedmieść czy wszechobecność wideonadzoru. Film przypomina nam, że ze

wszystkich dziwnych rzeczy, które umiemy sobie wyobrazić, najbardziej zwichrowana jest sama

rzeczywistość. Hegel zauważył dawno temu, że portret jakiejś osoby jest do niej bardziej podobny niż

ona sama. „Ludzkie dzieci” to film SF o naszej teraźniejszości.

Jest rok 2027, rodzaj ludzki stał się bezpłodny – najmłodszy mieszkaniec Ziemi, urodzony

przed 18 laty, został właśnie zabity w Buenos Aires. W Wielkiej Brytanii od lat obowiązuje stan

wyjątkowy, oddziały antyterrorystyczne ścigają nielegalnych imigrantów, władza państwowa zarządza

kurczącą się ludnością, która wegetuje w warunkach jałowego hedonizmu. Czy te dwa elementy,

hedonizm plus nowe formy społecznego apartheidu i kontroli opartej na strachu, nie stanowią cech

definiujących dzisiejsze społeczeństwa? I w tym miejscu pojawia się przebłysk geniuszu Cuarona,

3 Źródło: „EUROPA”, nr 144/20070106, str. 5. Przełożył: Tomasz Bieroń.

5 / 9

Zizek Slavoj - Kariera żywych trupów -Komputerowa iluzja demokracji -Ostatni ludzie to my.pdf

Plik z chomika:

Inne pliki z tego folderu:

Inne foldery tego chomika: