Berkeley Traktat.pdf

George Berkeley

Traktat o zasadach

ludzkiego poznania

w którym poddano badaniu główne

przyczyny błędów i trudności w różnych

dziedzinach wiedzy oraz podstawy

sceptycyzmu, ateizmu i niewiary

Przełożył

Janusz Salamon SJ

Posłowie napisał

Sebastian Tomasz Kołodziejczyk

Tytuł oryginału:

A Treatise Concerning the Principles of Humań Knowledge,

wherein the chief causes of the error and difficulty in the Sciences with

the ground of Scepcism, Atheism, and Irreligion are inquired into.

Przedmowa

To, co tutaj prezentuję, po długim i sumiennym dociekaniu stało się dla

mnie oczywiście prawdziwe. Toteż wydało mi się pożytecznym, aby poznali

je zwłaszcza ci, którzy są skażeni sceptycyzmem albo domagają się dowodu

istnienia i niematerialności Boga czy przyrodzonej nieśmiertelności duszy.

Nie przesądzając sam o skuteczności moich wywodów, zadowolę się tym, że

czytelnik zechce je bezstronnie rozważyć. Nie zależy mi bowiem na popular

ności tego, co tutaj napisałem, o ile nie byłoby zgodne z prawdą. Aby jednak

prawda nie ucierpiała, pozwalam sobie prosić czytelnika, aby zawiesił swój

sąd, dopóki przynajmniej raz nie przeczyta całości z taką uwagą i namysłem,

na jaki niniejszy przedmiot zdaje się zasługiwać. Są bowiem w tej pracy

fragmenty, które same w sobie, wyjęte z kontekstu, są (w sposób nieuniknio

ny) niezwykle podatne na całkiem opaczne zrozumienie i zdają się prowa

dzić do zupełnie niedorzecznych wniosków, które jednak z nich nie wynika

ją, jak się okaże po przeczytaniu całości. Choćby jednak ktoś przeczytał

całość, ale uczynił to pobieżnie, jest wielce prawdopodobnym, że błędnie

zrozumie to, co chciałem przekazać. Tym niemniej pozwalam sobie żywić

nadzieję, że myślącemu czytelnikowi moje wywody będę się jawiły jako ja

sne i oczywiste. Sądzę, że z tego, iż niektóre z moich poglądów mogą się

wydać nowe i nadzwyczajne, nie mam obowiązku się usprawiedliwiać. Tego

bowiem, kto jakąś prawdę, którą można udowodnić, odrzucałby tylko z tego

powodu, że jest to prawda dopiero co odkryta i przeczy ludzkim przesądom,

z pewnością należałoby uznać za mało zaznajomionego z naturą nauki. Tyle

uznałem za słuszne zaznaczyć w tej przedmowie, aby jeśli to możliwe zapo

biec pośpiesznym sądom tego rodzaju ludzi, którzy są nazbyt skłonni potę

pić jakiś pogląd, nim go właściwie zrozumieją.

Wstęp

1. Jako że filozofia nie jest niczym innym, jak tylko zgłębianiem mądro

ści i prawdy, można by słusznie oczekiwać, że ci, którzy poświęcili jej szcze

gólnie wiele czasu i trudu, powinni zażywać w większym stopniu pokoju

umysłu, cieszyć się większą jasnością i oczywistością poznania i rzadziej

być trapionymi wątpliwościami i trudnościami niż inni ludzie. Tymczasem,

jak widzimy, rzecz ma się tak, że to nieoświecone masy ludzkie, które poru

szają się po utartych i niewyszukanych ścieżkach zdrowego rozsądku, pod

dając się nakazom natury, funkcjonują z łatwością i bez przeszkód. Nic

z tego, co znajome, nie wydaje im się niewytłumaczalne czy trudne do zrozu

mienia. Nie uskarżają się na jakikolwiek brak oczywistości poznania zmy

słowego i w najmniejszym stopniu nie grozi im popadniecie w sceptycyzm.

A jednak, gdy tylko pozostawimy na chwilę zmysły i instynkt, aby podążyć

za światłem jakiejś wyższej zasady, rozumować, rozmyślać i zastanawiać się

nad naturą rzeczy, zaraz pojawiają się w naszych umysłach tysięczne wątpli

wości, dotyczące tego, co przedtem wydawało się nam w pełni zrozumiałe.

Wszędzie zaczynamy dostrzegać przesądy i omyłki zmysłów. Kiedy zaś usi

łujemy je przezwyciężyć, uciekając się do rozumu, niepostrzeżenie popada

my w dziwaczne paradoksy, trudności i sprzeczności, które mnożą się i po

grążają nas z każdym krokiem. Aż w końcu, przebrnąwszy przez manowce

naszych dociekań, odkrywamy, że znaleźliśmy się tam, gdzie byliśmy na

początku, albo, co gorsza, pogrążyliśmy się w godnym pożałowania scepty

cyzmie.

2. Za przyczynę tego stanu rzeczy uważa się zazwyczaj tajemniczość

samej rzeczywistości lub naturalną słabość i niedoskonałość naszego rozu

mu. Mówi się, że możliwości naszych władz umysłowych są ograniczone

i że Natura przeznaczyła je do podtrzymywania życia i czynienia go łatwiej

szym, nie zaś do wnikania w wewnętrzną istotę i strukturę rzeczy. Sugeruje

się też, że nie należy się dziwić, że kiedy skończony umysł człowieka zaczy

na traktować o rzeczach przynależących do sfery nieskończoności, wówczas

wikła się w absurdy i sprzeczności i niepodobna, aby sam mógł się od nich

kiedykolwiek uwolnić; należy wszakże do natury nieskończoności, że nie

może jej pojąć to, co jest skończone.

3. Być może jednak postępujemy w sposób nazbyt stronniczy, kiedy źró

deł błędu upatrujemy w naszych władzach umysłowych, nie zaś w ich niepo

prawnym użyciu. Trudno przypuszczać, aby poprawne wnioskowanie wy

chodzące od prawdziwych przesłanek miało kiedykolwiek prowadzić do

wniosków, które są niespójne albo nie do utrzymania. Należałoby raczej są

dzić, że Bóg potraktował ludzi bardziej szczodrze, niż by miał uczynić, ob

darzając ich przemożnym pragnieniem wiedzy, a jednocześnie czyniąc ją dla

nich nieosiągalną. Pozostawałoby to w niezgodzie z zawsze łaskawym spo

sobem działania Bożej Opatrzności, która stosownie do pragnień, jakie za

szczepiła w swych stworzeniach, zazwyczaj wyposaża je w środki, które,

przy właściwym ich użyciu, prowadzą do zaspokojenia tych pragnień. Osta

tecznie jestem skłonny mniemać, że zdecydowaną większość, o ile nie wszyst

kie z tych trudności, które dotychczas zajmowały filozofów i zagradzały dro

gę do wiedzy, zawdzięczamy sobie samym. Wpierw wznieciliśmy tumany

kurzu, a teraz uskarżamy się, że nie widzimy.

4. Moim celem jest zatem próba odkrycia tych zasad, które są przyczyną

pojawienia się w kilku dziedzinach filozofii tych wszystkich wątpliwości

i niepewności, tych niedorzeczności i sprzeczności i to w takim natężeniu, że

nawet najwięksi mędrcy uznali naszą ignorancję za nieuleczalną, przekona

ni, że jest ona konsekwencją naturalnej tępoty i ograniczoności naszych władz

umysłowych. Z pewnością jest rzeczą godną naszego trudu, aby podjąć się

ścisłego przebadania pierwszych zasad ludzkiego poznania, roztrząsając je

i analizując na wszelkie sposoby. Zwłaszcza że istnieją powody, aby podej

rzewać, że owe przeszkody i trudności, które wprowadzają umysł w zakło

potanie, zagradzając mu drogę w jego dążeniu do prawdy, sanie tyle konse

kwencją rzekomej tajemniczości i zawiłości przedmiotów poznania czy też

naturalnej ułomności naszego rozumu, ale raczej rezultatem uporczywego

trzymania się fałszywych zasad, czego można było uniknąć.

5. Choć to przedsięwzięcie może zniechęcać stopniem swej trudności,

kiedy się zważy, jak wielu wybitnych i niepospolitych mężów podjęło się

przede mną podobnego zadania, pozwalam sobie żywić pewne nadzieje na

powodzenie. Albowiem ten, kto ma szerokie horyzonty, nie zawsze widzi

jasno i być może ktoś bardziej krótkowzroczny, zmuszony przyjrzeć się przed

miotowi swego badania z bliska i dokładnie, będzie zdolny dostrzec to, co

umknęło uwadze kogoś znacznie bystrzejszego.

6. Aby ułatwić czytelnikowi zrozumienie dalszych wywodów, warto, ty

tułem wstępu, powiedzieć co nieco o naturze języka i o możliwych naduży-

ciach w tej dziedzinie. Poruszenie tego tematu zmusza mnie jednak do przy

wołania w pewnym stopniu już teraz głównego przedmiotu moich rozważań

i zwrócenie uwagi na to, co, jak się zdaje, w głównej mierze przyczyniło się

do zagmatwania i skomplikowania badań naukowych, prowokując niezli

czone błędy i trudności we wszystkich niemal dziedzinach wiedzy. Chodzi tu

o przekonanie, że umysł ma władzę tworzenia abstrakcyjnych idei albo pojęć

rzeczy. Ten, komu pisma i dysputy filozofów nie są całkiem obce, z pewno

ścią przyzna, że wiele z nich dotyczy właśnie abstrakcyjnych idei. To przede

wszystkim one uchodzą za przedmiot takich dyscyplin, jak logika i metafizy

ka, i za przedmiot wszelkiej wiedzy dotyczącej najbardziej abstrakcyjnych

i najwyższych zasad. We wszystkich tych dziedzinach rzadko podejmuje się

jakiekolwiek zagadnienie, nie założywszy wpierw zarówno istnienia takich

idei w ludzkim umyśle, jak i tego, że umysł jest z nimi dobrze zaznajomiony.

7. Przyjmuje się powszechnie, że jakości, czy modi rzeczy, nigdy tak

naprawdę nie istnieją same przez się i w oderwaniu od wszystkich innych,

ale są jak gdyby zmieszane i zespolone ze sobą w tym samym przedmiocie.

Powiadają jednak, że umysł, będąc zdolnym do rozważania każdej jakości

z osobna, czyli w oderwaniu od innych jakości z nią złączonych, tworzy

sobie w ten sposób idee abstrakcyjne. Na przykład, gdy jakiś przedmiot jest

postrzegany przez wzrok jako rzecz rozciągła, barwna i pozostająca w ruchu,

wówczas umysł, rozkładając tę złożoną ideę na konstytuujące ją proste ele

menty i rozpatrując każdy z nich z osobna w oderwaniu od pozostałych, two

rzy abstrakcyjne idee rozciągłości, barwy i ruchu. Nie znaczy to, żeby barwa

czy ruch mogły istnieć bez rozciągłości, lecz jedynie że umysł jest zdolny

w procesie abstrakcji utworzyć sobie ideę barwy niezależnie od rozciągłości

oraz ideę ruchu niezależnie od zarówno koloru, jak i rozciągłości.

8. Dalej, zauważywszy, że w poszczególnych rzeczach rozciągłych, po

strzeganych przez zmysły, jest jakiś podobny i wspólny im wszystkim ele

ment, podczas gdy inne elementy są swoiste, jak ten lub inny kształt czy

wielkość, które odróżniają jedne rzeczy od drugich, umysł rozważa z osobna

i wyodrębnia to, co wspólne, tworząc na tej podstawie najbardziej abstrak

cyjną ideę rozciągłości. Idea ta nie jest ani linią, ani powierzchnią, ani bryłą,

nie ma też określonego kształtu ani wielkości, ale jest ideą całkowicie od

tego wszystkiego oderwaną. W podobny sposób, pozostawiając na boku to,

co w poszczególnych barwach postrzeganych przez zmysły odróżnia jedną

z nich od drugiej, a zachowując tylko to, co jest im wszystkim wspólne, umysł

tworzy abstrakcyjną ideę barwy, która nie jest ani czerwona, ani niebieska,

ani biała, ani żadnego innego koloru. Podobnie też, rozważając ruch w ode

rwaniu nie tylko od poruszającego się ciała, lecz również od toru, jakim to

ciało się porusza, i od wszystkich poszczególnych kierunków i prędkości,

tworzy się abstrakcyjną ideę ruchu, która w równym stopniu odnosi się do

każdego poszczególnego przypadku ruchu, jaki tylko może być postrzegany

przez zmysły.

9. I tak jak umysł tworzy sobie abstrakcyjne idee jakości czy modi, tak

też precyzując czy dokonując myślowej separacji, sięga abstrakcyjnych idei

bytów bardziej złożonych, posiadających kilka współistniejących ze sobą

własności. Na przykład, gdy umysł dostrzeże, że Piotr, Jakub i Jan są ogólnie

rzecz biorąc do siebie podobni pod względem wyglądu i innych własności,

wówczas ignorując to, co w złożonej idei Piotra, Jakuba czy jakiegokolwiek

innego konkretnego człowieka jest właściwe tylko każdemu z nich, pozosta

wia tylko to, co jest im wszystkim wspólne. W ten sposób umysł tworzy

oderwaną ideę, w której wszystkie poszczególne jednostki na równi uczest

niczą. Abstrahuje przy tym całkowicie od tych wszystkich okoliczności i róż

nic, które mogłyby z niej uczynić byt jednostkowy. W taki właśnie sposób,

jak się powiada, dochodzimy do abstrakcyjnej idei człowieka albo, jeśli kto

woli, idei człowieczeństwa lub natury ludzkiej. Co prawda, obejmuje ona

barwę, gdyż nie ma człowieka, który by nie miał jakiegoś koloru, niemniej

nie może to być ani barwa biała, ani czarna, ani żadna inna, ponieważ nie

istnieje taki kolor, który byłby właściwy wszystkim ludziom. Idea człowieka

obejmuje również wzrost, ale nie jest to ani wzrost wysoki, ani wzrost niski,

ani też średni, ale coś wyabstrahowanego z każdego z nich. To samo dotyczy

wszystkich innych cech. Dalej jeszcze, jako że istnieje wielka różnorodność

innych stworzeń posiadających niektóre, ale nie wszystkie własności składa

jące się na złożoną ideę człowieka, umysł, pozostawiając na boku te cechy,

które są właściwe ludziom, a zachowując tylko te, które są wspólne wszyst

kim istotom żywym, tworzy ideę zwierzęcia, która abstrahuje nie tylko od

wszystkich poszczególnych ludzi, ale również ptaków, ssaków, ryb i owa

dów. Elementami składowymi abstrakcyjnego pojęcia zwierzęcia są ciało,

życie, zmysły i samoczynny ruch. Ciało w powyższym rozumieniu nie ma

żadnej szczególnej postaci czy kształtu, jako że nie ma takiej postaci czy

kształtu, które byłyby wspólne wszystkim zwierzętom. Nie jest zatem pokry

te włosem, upierzeniem czy łuską itd., ani też nagie, gdyż włosy, pióra, łuski

i nagość są cechami, które odróżniają jedne zwierzęta od drugich i dlatego

wyłącza sieje z abstrakcyjnej idei zwierzęcia. Z tego samego powodu zdol

ność samoczynnego poruszania się nie musi odnosić się ani do chodzenia,

ani latania, ani pełzania, a jednak jest ruchem, choć trudno go pojąć.

10. Na pytanie, czy inni ludzie posiadają tę wspaniałą zdolność tworze

nia idei na drodze abstrakcji, oni sami najlepiej mogą odpowiedzieć. Jeśli

chodzi o mnie, to istotnie potrafię sobie wyobrazić czy przedstawić idee tych

poszczególnych rzeczy, które postrzegałem, oraz łączyć je i rozdzielać na

różne sposoby. Potrafię sobie wyobrazić człowieka o dwu głowach albo tors

ludzki złączony z ciałem konia. Mogę myśleć o ręce, oku, nosie jako wyab

strahowanych czy oddzielonych od reszty ciała. Wtedy jednak, jakąkolwiek

bym sobie rękę lub oko wyobraził, musiałyby mieć jakąś określoną postać

i barwę. Podobnie idea człowieka, którą sobie tworzę, musi być ideą czło

wieka białego, czarnego lub śniadego, prostego lub zgrabionego, wysokie

go, niskiego lub średniego wzrostu. Nie potrafię żadnym wysiłkiem myśli

pojąć opisanej wcześniej abstrakcyjnej idei. Równie niemożliwe jest dla mnie

utworzenie abstrakcyjnej idei ruchu, który byłby czymś odrębnym od poru

szającego się ciała i nie byłby ani szybki, ani wolny, nie przebiegał po linii

krzywej czy prostej. To samo można powiedzieć o wszelkich innych abstrak

cyjnych i ogólnych ideach. Mówiąc wprost, uznaję się za zdolnego do abs

trahowania w tym znaczeniu, że potrafię rozważyć poszczególne elementy

czy własności w oderwaniu od innych, które, chociaż w danym przedmiocie

są ze sobą złączone, to przecież mogłyby w rzeczywistości istnieć także bez

nich. Zaprzeczam jednak, jakobym potrafił odrywać w myśli jedną od dru

giej lub przedstawiać sobie oddzielnie te własności, które nie mogą istnieć

w takiej izolacji, albo bym był zdolny utworzyć ogólne pojęcie, abstrahując

od szczegółów w sposób wyżej opisany, a to są przecież dwa właściwe

i powszechnie akceptowane rozumienia abstrakcji. Istnieją podstawy, by są

dzić, że większość ludzi uzna, iż znajdują się w podobnym, co ja, położeniu.

Ogół ludzi, którzy są prości i niewykształceni, nigdy nie rości sobie pretensji

do posiadania pojęć abstrakcyjnych. Zresztą powiada się, że są one trudne

i nie dają się osiągnąć bez utrapień i pracy. Mamy zatem rozumne podstawy

do konkluzji, że jeśli takie pojęcia istnieją, to posiadają je jedynie uczeni.

11. Zajmę się teraz zbadaniem tego, co można przytoczyć na obronę owej

teorii abstrakcji, i spróbuję odkryć, co skłania filozofów do akceptacji poglą

du tak odległego, jak się zdaje, od zdrowego rozsądku. Niedawno zmarły,

słusznie ceniony filozof, udzielił temu poglądowi bezsprzecznie dużego

poparcia w przekonaniu, że posiadanie ogólnych abstrakcyjnych idei jest tym,

co najbardziej odróżnia człowieka od zwierzęcia, gdy chodzi o kwestię ro

zumności. „Posiadanie idei ogólnych - powiada on -jest właśnie tym, co

w doskonały sposób odróżnia człowieka od zwierzęcia i jest doskonałością,

jakiej władze umysłowe zwierząt w żadnym razie nie osiągają. Oczywiste

jest bowiem, że nie dostrzegamy u zwierząt żadnych przejawów używania

przez nie ogólnych znaków dla idei powszechnych, a na tej podstawie mamy

prawo przypuszczać, że nie posiadają one zdolności abstrahowania albo two

rzenia idei ogólnych, skoro nie używają wyrazów ani żadnych innych zna-

1 John Locke (Essay Concerning Humań Understanding, 1690).

Plik z chomika:

Inne pliki z tego folderu:

Inne foldery tego chomika: