W dziejach muzyki zawsze zdumiewał mnie fakt, że niektórzy kompozytorzy umierają dla publiczności na przeciąg dwóch, trzech wieków^ aby potem nagle zmartwychwstać — w wielkiej chwale — dla całego świata. Tak było z Monte-verdim, zupełnie zapomnianym przez lat trzysta, i z Maklerem we Francji... Antonio Vivaldi był pogrzebany przez z górą trzy stulecia, a muzykolodzy odmawiali mu wszelkich walorów... Moje spotkanie z „Montezumą" Vivaldiego było moim spotkaniem z pierwszą wielką operą o tematyce amerykańskiej. „Montezuma", co wielokrotnie podkreśla librecista Ahise Giu-sti, opiera się na kronice Antonia de Solisa. Przed paru laty oglądałem tę operę', skłoniło mnie to do napisania „Koncertu barokowego". Pierwszy rozdział rozgrywa się w Meksyku, drugi w Hawanie, trzeci w Madrycie, czwarty w Wenecji podczas próby generalnej „MonteZumy". Akcja zaczyna się w roku 1709, kończy w roku 1955 w weneckim teatrze San? Angelo. z wywiadu
udzielonego przez Alejo Carpentiera meksykańskiemu pismu „Diorama"
Rozdział I Trąbcie na nowiu w trąbę... Psalm 80
Z
e srebra cienkie noże, delikatne widelce; ze srebra talerze, gdzie srebrne drzewo wyrzeźbione na wklęsłym dnie zbierało soki pieczeni; ze srebra patery na owoce z trzech okrągłych tacek uwieńczonych srebrnym granatem; ze srebra dzbany na wino, wykute przez srebrników; ze srebra półmiski na ryby z nadętym srebrnym pargusem na warstwie alg; ze srebra solniczki, dziadki do orzechów, ze srebra puchary, łyżeczki zdobne inicjałami... Wszystko to przynoszono i układano systematycznie, powoli, bacząc, by srebro nie stykało się ze srebrem w głuchych półmrokach drewnianych skrzyń, sepetów, kufrów z mocnymi zamkami, czekających w pogotowiu pod czujnym okiem Pana Domu, który, jeszcze w szlafroku, tylko od czasu do czasu pozwalał srebru zadźwięczeć, kiedy siusiał mistrzowsko, celnym, obfitym i grzmiącym strumieniem, do srebrnego nocnika z wyrytym na dnie złośliwie przymrużonym srebrnym okiem, po chwili oślepionym pianą, która od tylu refleksów srebra sama w końcu zdawała się posrebrzana. „Tutaj to, co zostaje — mówił Pan — a tam to, co jedzie z nami". Pośród rzeczy zabieranych w podróż także trochę srebra — jakieś drobne naczynia, komplet kieliszków i oczywiście nocnik ze srebrnym okiem — ale głównie jedwabne koszule i kalesony, jedwabne pończochy, jedwabie chińskie, por-
celany japońskie (filiżanki do śniadania, które — kto wie? — zje się może w jakiejś miłej kompanii) oraz szale z Manilli, przewiezione przez rozległe morza Wschodu. Francisąuillo z twarzą przewiązaną niczym tobołek bielizny niebieską chustką, która przy lewym, spuchniętym policzku przytrzymywała liść o właściwościach leczniczych przeciw bólowi zębów, naśladując Pana i siusiając równocześnie z nim, w takt, tylko nie do srebrnego nocnika, lecz do glinianego dzbanka, także krążył między dziedzińcem a galerią, między przedsionkiem i salonami, powtarzając za nim jak chór w kościele: ,,Tutaj to, co zostaje; tam to, co jedzie z nami". I tak sprawnie rozmieszczone zostały o zachodzie słońca srebra i porcelany, chińszczyzna i japońszczyzna, szale i jedwabie, spakowane tam, gdzie najlepiej mogły drzemać pośród trocin albo ruszyć w daleką podróż, że Pan — jeszcze w szlafroku i szlaf-mycy, choć wypadało mu przywdziać okazalsze szaty, aczkolwiek dziś nie oczekiwano już oficjalnych wizyt pożegnalnych — widząc zamknięte wszystkie kufry, skrzynie, sepety i tłumoki zaprosił swego sługę na lampkę wina. Potem, spacerując powoli, oddał się kontemplacji spakowanych rzeczy, mebli przyobleczonych w pokrowce, obrazów pozostawionych na ścianach frontem do pokoju. Tu portret siostrzenicy, mniszki w białym habicie i z dłu-
10
gim różańcem — choć o zbyt może płomiennym spojrzeniu — obsypanej kwiatami i przybranej w klejnoty w dzień jej zaślubin z Bogiem. Naprzeciwko, w czarnej czworokątnej ramie, portret właściciela domu, o tak mistrzowsko kaligraficznym rysunku, jak gdyby artysta wykonał go jednym pociągnięciem — zaplątanym w sobie samym, zamkniętym w wolutach, rozwijającym się następnie, by z powrotem się zwinąć — nie odrywając szerokiego pióra od płótna. Ale najznakomitszy obraz był tam, w sali balów i przyjęć, jak również ceremonialnych podwieczorków z czekoladą i atole; obraz ten za pośrednictwem pewnego malarza europejskiego, który przypadkiem znalazł się w Ćoyoacan, opowiadał historię największego wydarzenia w dziejach kraju. Montezuma pół rzymski, pół aztecki, coś jakby Cezar przybrany w pióra quetzala, ukazywał się tam na tronie w stylu mieszanym, pontyfikalno-indiańskim, pod baldachimem podtrzymywanym przez dwie halabardy, a obok stał niezdecydowany Cuauhtemoc, z twarzą młodego Telemaka i trochę po azjatycku skośnymi oczyma. Przed nim Hernan Cortes w aksamitnej czapeczce, z mieczem u pasa, stawiał arogancki but na pierwszym stopniu schodków wiodących do tronu władcy, uwieczniony w dramatycznej postawie konkwistadora. Za nim Brat Bartolome de Olmedo
11
w niezbyt przyjaznej postawie, w habicie mercedariusza, trzymał w górze krucyfiks, podczas gdy dońa Marina w sandałach i yuca-tańskim huipil, z rozpostartymi w pojednawczym geście ramionami, zdawała się tłumaczyć władcy Tenochtitlanu to, co mówił Hiszpan. Wszystko w oleju, straszliwie zagęszczonym według gustu włoskiego sprzed wielu lat (teraz, kiedy sklepienie kopuły ze swymi upadkami Tytanów otwierało się tam na jasność prawdziwego nieba i artyści używali palet nasyconych słońcem), a w głębi widać było drzwi z kurtyną, zza której wyglądały głowy ciekawych Indian, spragnionych wcisnąć się do wielkiego teatru zdarzeń, jak gdyby wziętych z jakiejś relacji podróżniczej do kraju Tatarów... Dalej, w małym salonie prowadzącym do buduaru, ukazywały się trzy postacie pędzla sławnej malarki weneckiej — Rosalba pittora — której dzieła, w rozproszonych barwach szarych, różowych, bladego błękitu, zieleni morskiej, głosiły piękność kobiet, tym piękniejszych, im bardziej były oddalone. „Trzy piękne wenecjanki" zwał się pastel Rosalby i Pan myślał, że owe wenecjanki nie są już tak dalekie, zważywszy, że wkrótce miał poznać kurtyzany (pieniędzy mu na to nie brakowało) wysławiane w pismach pewnych znakomitych podróżników i że wkrótce on także spróbuje tej frywolnej zabawy
12
w astrolabium, którą, jak mu opowiadano, wielu tam uprawiało. Zabawa polegała na krążeniu w barce po wąskich kanałach, z zasłoną dyskretnie uchyloną tak, by zaskoczyć w chwili nieuwagi piękne dziewczęta, które wiedziały, że są obserwowane, choć udawały, że nie wiedzą i, poprawiając dekolt, ukazywały czasem przelotnie^ lecz nie tak przelotnie, by nie można go było do .roli podziwiać, różany pączek piersi... Pan wrócił do wielkiego salonu, rzuciwszy okiem, podczas gdy pośpiesznie wychylał jeszcze jedną lampkę wina, na dystych Horacego, który kazał wyryć u góry drzwi, ze złośliwą intencją pod adresem starych zaprzyjaźnionych kupców — nie zapominając o notariuszu, inspektorze wag i miar oraz proboszczu, tłumaczu Laktancjusza, których, w braku ludzi wyższej kondycji i zasług, przyjmował, by grywać z nimi w karty i odkorkowywać butelki świeżo przybyłe z Europy.
Powiadają o starym Katonie, że winem krzepił ducha hart...
W korytarzu drzemiących ptaków dały się słyszeć przyciszone kroki wieczornego gościa. Przybywała spowita w szale/zbolała, zapłakana, odgrywając komedię w nadziei na dar pożegnalny: bogaty naszyjnik ze złota i srebra,
13
z kamieniami, które wydawały się niezłe na oko, choć, rzecz jasna, należało je nazajutrz zanieść do jubilera, żeby wiedzieć, ile naprawdę są warte, dopominając się wśród łkań i pocałunków o jakieś lepsze wino, bo to z tej karafki, z której teraz piją, choćby nawet i było hiszpańskie, miało osad i lepiej było nie wstrząsać karafką, znała się na tym, dobre do przepłukania żołądka, zdatne tylko do umycia sobie „tego", żeby już wszystko powiedzieć słowami, które ubarwiały jej ucieszny słownik — i tylko dlatego, że za głupi są, by się na tym poznać, popijali je pan i sługa, skądinąd pretendujący do wybredności smaku — zupełnie jakby cię urodzono w pałacu z majo-liki, ciebie, którą przerżnąłem tamtej nocy, kiedy jeszcze szorowałaś podwórza i łuskałaś kukurydzę, tej nocy, gdy umarła moja czysta i dobra małżonka, po przyjęciu olejów świętych i papieskiego błogosławieństwa. A gdy Francisco, wydoiwszy najgłębiej ukrytą w piwnicy baryłkę, dał jej, co było trzeba dla uciszenia gadaniny i rozgrzania ducha, nocna zjawa obnażyła biust i najbezczelniej w świecie skrzyżowała nogi, podczas gdy ręka Pana błądziła wśród koronek w poszukiwaniu opiewanego w Boskiej Komedii ciepła segrete cose. Famulus, aby dostosować się do nastroju, wziął swą lutnię z Paracho i zaczął śpiewać jutrznię króla Dawida, po czym przeszedł do
14
innych pieśni, gdzie była mowa o pięknych niewdzięcznicach, skargach porzuconego na zdradę tej, którą tak kochałem, a która odeszła, by więcej nie wrócić, a ja konam z bólu, umieram z miłości, aż wreszcie Pan, znudzony tymi starociami, usadziwszy nocną zjawę na kolanach, zażądał czegoś bardziej nowoczesnego, z tych rzeczy, jakich teraz uczono w szkole, gdzie niemało go kosztowało opłacanie lekcji. I w rozległościach domu z tezontle, pod sklepieniami zdobnymi w różowe aniołki, pośród skrzyń — tych, co miały zostać, i tych przeznaczonych do podróży — wypełnionych naczyniami ze srebra, guzami i sprzączkami ze srebra, ostrogami, relikwiarzami ze srebra, dał się słyszeć głos sługi, z osobliwym akcentem mieszkańców nizin, we włoskiej piosence, bardzo dostosowanej do okoliczności i wyuczonej w przeddzień pod kierunkiem mistrza:
Ah, dolente partita, Ah, dolente partita!...
Ale w tym momencie zadźwięczała kołatka głównych drzwi. Głos śpiewaka zawisł w powietrzu, kiedy Pan z ręką na tłumiku uciszył lutnię. „Idź, zobacz... Tylko nie wpuszczaj nikogo, bo dość mam już tych pożegnań od trzech dni". Zaskrzypiały dalekie zawiasy, ktoś przepraszał w imieniu wszystkich, którzy
15
mu towarzyszyli. Słychać było czyjeś przyciszone „dziękuję bardzo", „nie budź go" i chór „dobrych nocy". Powrócił sługa ze zwiniętym w rolkę arkuszem papieru holenderskiego wyrobu, gdzie piękną kaligrafią wypisane były polecenia i prośby z ostatniej chwili, które przypominają się, dopiero gdy odjeżdżający jest już jedną nogą w strzemieniu, a które zgłaszali do podróżnika jego współbiesiadnicy i przyjaciele. O esencje bergamotowe, mandolinę inkrustowaną perłową masą, na modłę tych, jakie wyrabia się w Cremonie — dla swojej córki — tudzież o beczułeczkę nalewki wiśniowej z Zara prosił inspektor miar i wag. Dwie latarnie w stylu bolońskim do ozdoby zaprzęgu chciałby mieć Inigo, srebrnik — zapewne jako modele, które mogły się spodobać tutejszej klienteli. Egzemplarz „Bi-bliotheca Orientalis" Chaldejczyka Assemani (który był kustoszem Biblioteki Watykańskiej) pragnął otrzymać w upominku proboszcz, oprócz kilku monet rzymskich (oczywiście, jeżeli nie okażą się zbyt kosztowne) do swojej kolekcji numizmatycznej i, jeśli to tylko możliwe, laskę z polskiego bursztynu ze złocistą gałką (nie musi być ze szczerego złota) z tych, które wysyłano w dużych pokrowcach obitych karmazynowym aksamitem. Notariusza interesowała ciekawostka: talia kart w stylu tutaj nie znanym, zwanym minchiate i wymyślo-
16
...
gumisz