I. PODSTAWY METODOLOGII
A. Projektowanie eksperymentów
1. Określenie problemu badawczego zakończone postawieniem poprawnej hipotezy (hipotez) badawczych
PROBLEM BADAWCZY
- od niego rozpoczyna się badanie naukowe
- dotyczy relacji zachodzących między zmiennymi
1. Czy dana zmienna X1 rzeczywiście wpływa na Y (X1 jako przyczyna Y)
2. Jak dana zmienna X1 wpływa na Y (określenie postaci związku łączącego Y z X1 )
- związek liniowy
- związek krzywoliniowy
CECHY dobrze sformułowanego problemu badawczego:
- Pytanie lub zbiór pytań, na które odpowiedzi ma dostarczyć badanie
- Powinien sam w sobie zawierać wskazówki, co do swego rozwiązania (inaczej byłby to
pseudoproblem)
- Duża rola intuicji badawczej
- Powinien być rozstrzygalny (praktycznie)
PYTANIA ROZSTRZYGNIĘCIA I PYTANIA DOPEŁNIENIA
1. Pytania rozstrzygnięcia (większość problemów badawczych)
- zaczynają się od „czy”
- można odpowiedzieć „tak” lub „nie”
- po „czy” zdanie oznajmujące
- najczęściej formułowane są dwuczłonowe (choć istnieją pytania o różnej liczbie
członów)
- ujawniają swoje alternatywy
2. Pytania dopełnienia
- nie ujawniają alternatyw
- podają ogólny schemat odpowiedzi (funkcja zdaniowa)
- po podstawieniu odpowiednich wartości w miejsce zmiennej (zmiennych)
otrzymuje się każdorazowo nowe zdanie (prawdziwe lub fałszywe)
- zaczyna się pytaniem ogólnym „jak”, „od kiedy” itp.
UWAGI:
- należy unikać zbyt szerokiego stawiania problemu badawczego (utrudnianie rozwiązania)
- jasne zdefiniowanie pojęć wyst. w problemie – można odwołać się do już istniejących
definicji wyst. w literaturze przedmiotu
- należy zawsze odnieść się do literatury przedmiotu, by uniknąć błędów i nie badać
zbadanego już problemu
KLASYFIKACJA PYTAŃ N. BELNAPA
1. Czynniki determinujące typ pytania
- zbiór alternatyw (sposób prezentowania alternatyw)
- żądanie wyboru
- żądanie roszczenia zupełności (krańcowe pytania: żądanie roszcz. zupeł.
maksymalne lub minimalne)
· minimalne – 1 alternatywa
· maksymalne – wymienienie wszystkich prawdziwych alternatyw ze zbioru
2. Pytania typu „czy” i „który”
- formułując jakiekolwiek pytanie zakładamy jakieś twierdzenie (założenie pytania – w
każdym pytaniu tylko jedno, mówiące, że prawdziwa jest co najmniej 1 odpowiedź
bezpośrednia na nie)
- 6 typów pytań
PYTANIA
CZY KTÓRY
1. O jednej alternatywie 1. O jednej alternatywie
(żądanie odpowiedzi wskazującej 1 alternatywę - maksymalne roszczenie
prawdziwą) zupełności
- maksymalne roszczenie zupełności - żądanie 1 prawdziwej altern.
- żądanie 1 odp. (alternatywy) - odpowiedz ma postać dwuczło-
- odpowiedz ma postać koniunkcji nową (1 człon: wybór 1
alternatywy, 2 człon: stwierdzenie prawdziwości tej alternatywy)
2. O pełnej liczbie alternatyw 2. O pełnej liczbie alternatyw
- prezentowanie alternatyw jw. - prezentowanie alternatyw
- żądanie wyboru wszystkich prawdziwych (wymienienie wszystkich
alternatyw prawdziwych alternatyw)
- odp. – koniunkcja (Każde zdanie - żądanie wyboru wszystkich
stwierdzeniem lub zaprzeczeniem kolejnej prawdziwych alternatyw
alternatywy) - odp. dwuczłonowa (1 człon:
koniunkcja wszystkich
prawdziwych alternatyw,
2 człon: stwierdzenie, iż
wszystkie wymienione
alternatywy są prawdziwe)
3. O nierozłącznej liczbie alternatyw 3. O nierozłącznej liczbie alternatyw
- minimalne roszczenie zupełności - minimalne roszczenie zupełności
- żądanie wyboru: 1 z prawdziwych - żądanie wyboru 1 z prawdziwych
alternatyw w odpowiedzi alternatyw
- sposób prezentowania
alternatyw: podanie 1, nie
wykluczając prawdziwości
innych, niewymienionych
3. 3 rodzaje wad pytań
a) wady związane ze sposobem prezentowania przez pytanie alternatyw
b) wady związane z zawartym w pytaniu żądaniem wyboru
c) wady związane z żądaniem roszczenia zupełności
KLASYFIKACJA PROBLEMÓW BADAWCZYCH
1. Problemy dotyczące wartości zmiennych (pytania o przekrojowe lub dynamiczne własności
przedmiotów lub o zdarzenia i procesy, jakim te przedmioty podlegają)
- „jaką wartość przejmie dana zmienna zależna Y, gdy zmienna niezależna X
przyjmuje pewną wyróżnioną wartość m”
2. Problemy dotyczące zależności między zmiennymi
a) problemy istotnościowe)istotność zmiennych niezależnych dla innej zmiennej
zależnej)
- jakie zmienne niezależne są istotne dla zmiennej Y
- które ze zmiennych niezależnych są bardziej, a które mniej istotne dla zmiennej
zależnej Y
- czy zmienne niezależne wpływają na dana zmienną zależną, każda niezależnie od
pozostałych, czy też wchodzą ze sobą w interakcja
b) Problemy dotyczące „kształtu” zależności Y od określonej zmiennej niezależnej dla
niej istotnej
- „Jaka jest zależność zmiennej Y od zmiennej niezależnej X”
HIPOTEZA – odpowiedź na pytanie badawcze
CECHY dobrze postawionej (sformułowanej) hipotezy:
- stwierdzenie musi być sprawdzalne (empirycznie)
- muszą być powiązane związkami wynikanie ze zdaniami obserwacyjnymi
- hipotezy ad hoc – zdolne wyjaśniać tylko te fakty, do wyjaśnienia, których zostały
sformułowane (nie przewidują nowych faktów) – inaczej h. doraźna lub metodologicznie
wadliwych
- musi być adekwatną odpowiedzią na problem
- musi być najprostszą odpowiedzią na problem, im bardziej prosta przyjmie postać, tym
łatwiej będzie ja sprawdzić
- musi być tak sformułowana, by łatwo ją było przyjąć lub odrzucić
- nie powinna przyjmować postaci szerokiej generalizacji
- intersubiektywna kontrolowalność – możliwość odrzucenia hipotez innych
naukowców
- powinna być zawsze sformułowana w postaci twierdzącej
KLASYFIKACJA HIPOTEZ BADAWCZYCH
I. Hipotezy dot. wartości zmiennych (jeśli X przyjmuje wartość m, to Y przyjmuje wartość n)
II. Hipotezy dot. zależności między zmiennymi
1. H. istotnościowe (twierdzenia postaci)
a) X1, ...Xn są istotne dla Y
b) zmienne z O(Py) uporządkowane są – wg. relacji bycia bardziej istotna dla Y niż
... lub „X1 jest bardziej istotna dla Y niż X2 )
c) X1, ...Xn wpływają na zmienną zal. Y wchodząc ze sobą w interakcje
d) X1, ...Xn wpływają na zmienną zal. Y nie wchodząc ze sobą w interakcje
2. H dotyczące „kształtu” zależności Y od X
Zmienną zal. Y łączy związek funkcyjny ze z. niezależna X w postaci Y=f(X)
f – określony „kształt” funkcji (f. liniowa, nieliniowa)
2. Określenie składu, liczebności i sposobu dobierania próby
PRÓBA – dowolny podzespół pobrany z populacji
Każda statystyka oblicza na podstawie pomiarów pochodzących z próby (estymator), odpowiadającej im wartości populacyjnej (parametru populacji)
W większości populacji parametry są nieznane i muszą w pewien sposób zostać oszacowane na podstawie danych pochodzących z próby
Większość zadań, jakimi zajmuję się statystyka polega w praktyce na wykorzystaniu statystyk z próby jako estymatorów parametrów populacji, w szczególności zaś na określeniu wielkości błędu, którymi estymatory te są obciążone.
Zestaw metod statystycznych służących do formułowania twierdze na temat parametrów populacji na podstawie statystyk z próby, nazywa się STATYSTYKĄ PRÓBY; a procesy logiczne, na których metody te się opierają określa się mianem wnioskowania statystycznego, które jest ścisła postacią wnioskowania indukcyjnego.
Istnieją 2 różne sposoby doboru próby:
2. Badacz może sam, lub odwołując się do opinii eksperta, wybrać określone osoby do grupy badawczej – dobór celowy (nieprobabilistyczny); jego popularną odmianą zwłaszcza wśród socjologów jest dobór kwotowy, a także najgorszy – dobór całkowicie przypadkowy
3. może skompletować próbę na podstawie zgłoszeń ochotników
4. może pobrać próbę z populacji w sposób losowy
Jedynie losowy dobór jednostek gwarantuje uzyskanie próby reprezentatywnej. jedynie na niej przeprowadzone badanie empiryczne będzie cechowała wysoka trafność zewnętrzna.
Istnieją jednak takie sytuacje, w których z konieczności musimy stosować dobór celowy osób (w psychologii klinicznej – badania na niewielkich grupach chorych psychicznie). Jednak trzeba być bardzo ostrożnym w formułowaniu wniosków, które miałyby wykraczać poza tę grupę.
Odnoszenie się do opinii eksperta też nie rozwiązuje problemu (diagnozy dalekie są od jednoznaczności i precyzji). Podobnie próba złożona z ochotników jest stronnicza gdyż w pewnym stopniu jest tendencyjna, choćby z uwagi tego, że dobrowolnie wyraziła zgodę na udział w badaniu.
Może najbardziej godna zaufania jest – z nielosowych sposobów budowy próby – ta, która została utworzona techniką doboru kwotowego.
PRÓBA KWOTOWA:
Jest najbardziej rozpowszechniona wśród badaczy opinii publicznej oraz wśród psychometrów. Aby się nią posługiwać należy znać procentowe rozkłady interesujących nas zmiennych, by potem można je było odtworzyć w próbie. Badacz nie wyciąga do próby konkretnej wylosowanej osoby, ale jakąś osobę, która spełnia określone kryteria przynależności do próby. Ale uzyskane wyniki badawcze mogą być obciążone błędem, którego wielkości nie da się tak precyzyjnie jak w przypadku prób losowych ustalić.
PRÓBA LOSOWA:
Jest to taka próba, w której każdy element populacji może się znaleźć z jednakowym prawdopodobieństwem (def. statystyczna). Sprzyja uzyskiwaniu prób reprezentatywnych, umożliwia też wnioskowanie o populacji na gruncie probabilistycznym.
Statystycy dzielą populacje na:
b) skończone – populacja generalna (zbiorowość statystyczna) utożsamiana ze zbiorem pewnych rzeczywistych elementów różniących się wartością badanej cechy – w badaniach psychologicznych, socjologicznych, pedagogicznych
c) nieskończone – zbiór nieskończony możliwych powtórzeń pewnego eksperymentu, w którym obserwuje się wartości pewnych zmiennych. W tym sensie populacja ma status hipotetyczny.
Istnieją 4 podstawowe podziały schematów losowania próby:
1. losowanie niezależne – losowanie zależne
Losowanie zależne (bezzwrotne, bez zwracania) – raz wylosowany element z populacji nie
jest do niej zwracany; częściej w populacjach skończonych
Losowanie niezależne (zwrotne, ze zwracaniem) – każdy wylosowany z populacji element
jest do niej zwracany; w populacjach nieskończonych
2. losowanie indywidualne – losowanie grupowe
...
Psychole