POJĘCIE I DEFINICJE WYCHOWANIA
Etymologia pojęcia „wychowanie”
„Wychowanie istnieje prawdopodobnie tak dawno jak cywilizacja, i objawia się we wszystkich rasach i pod wszystkimi szerokościami geograficznymi. Jest to więc olbrzymia masa faktów stanowiąca część socjalnego wychowania człowieka” (Z. Mysłakowski, 1964).
„Wychowanie” nie jest określeniem neutralnym, ale obciążonym treścią historyczną, społeczną, filozoficzną i historyczną.
→ Analiza wychowania musi być odniesiona do jego treści, a więc nadawanych mu znaczeń.
„Wychowanie” w języku polskim – żywienie, utrzymywanie kogoś przez dostarczanie mu środków do życia: „dobrze kogoś chować” → wychowanie odnoszono też do zwierząt i roślin: wychowywać psa, wychować kwiat, chować świnię (przeciwnie niż u I. Kanta: wychowanie zastrzeżone tylko dla człowieka, który może stać się człowiekiem tylko przez wychowanie; jest tylko tym, co wychowanie z niego czyni).
Starożytna Grecja: rozróżnienie trefein – pieczy nad chłopcem (żywienie, karmienie, pielęgnacja) od pedagogii – zabiegów, czynności i umiejętności związanych z jego formowaniem umysłowym i moralnym. Sofiści, V/IV wieku p.n.e. – paideia: czynności związane z wykształceniem ucznia w zakresie gramatyki, retoryki i dialektyki (obywatel! życie – zadaniem, paideia – środkiem jego realizacji). Paideia – nie tylko wyposażenie człowieka w niezbędną wiedzę. To ruch: nie tyle z cienia jaskini do światła idei, ale ruch wewnętrzny człowieka, zwrot, przebudzenie duszy, troska o duszę).
Dopiero w XIX wieku – nadanie wychowaniu znaczenia e-dúcâre (łac.): wyciąganie, wydobywanie, wyprowadzanie ku górze. Pedagogika – stworzona przez J.F. Herbarta na początku XIX w. – do dziś nie wyeliminowała wieloznaczności pojęcia wychowania. Znaczenia zależne od przyjętej antropologii filozoficznej, aksjologii, ideologii, psychologicznej koncepcji człowieka.
G.E. Lessing (filozof oświeceniowy): wychowanie nie może dać człowiekowi nic, czego nie mógłby on mieć sam z siebie, jednak społeczeństwo nie mogłoby normalnie funkcjonować bez odpowiedniego przygotowania ludzi do pełnienia w nim określonych obowiązków.
Naturaliści (J.J. Rousseau, J. B. Basedow): wychowanie nie może kończyć się na etapie edukacji szkolnej, ale powinno wyposażać wychowanków w tyle środków, by w późniejszym życiu mogli stać się wychowawcami samych siebie, potrafili pracować nad otoczeniem i nie podlegali biernie jego wpływom. Basedow – pojecie „wychowalności”: możliwość wychowywania w ogóle, które ma różne stopnie – od niskiego do optymalnego.
Racjonalizm: odsunięcie na plan dalszy dociekania możliwości wychowania innych; w to miejsce éducationnisme – przesadnie absolutyzowana wiara w wychowanie. Proces pedagogizacji wytworem nowoczesnych społeczeństw, tak jak np. technicyzacja. Paradoksalne zadanie: w nowoczesnej organizacji kształtować przednowoczesne, całościowe formy życia – by zapewnić osobom nim objętym sukces w życiu społecznym, politycznym, kulturalnym i zawodowym. Pedagogizacja – zagrożenie rozciąganiem w nieskończoność przymusu wychowania człowieka (przeciwko – J. Locke: potrzeba powściągliwości: różnice indywidualne, więc wychodzić z rozpoznania temperamentu dziecka).
Współczesny spór o istotę wychowania: czy wychowawca intencjonalnie orientuje się w relacjach z wychowankiem na potrzeby, oczekiwania, interes i normy zewnętrzne, transcendentne, czy raczej uwzględnia przede wszystkim podmiot owych oddziaływań, zdobywanie przezeń tożsamości osobowej, urzeczywistnianie samego siebie.
W obu sytuacjach – wychowawca zmierza do wywołania trwałych zmian w osobowości, postawach, zachowaniach wychowanka (mniej czy bardziej świadomie i systematycznie, korzystając z presji, przymusu i urabiania, albo z wolności, wspierania, wyzwalania).
Wychowanie – przedsięwzięcie złożone: bardziej sztuka niż zaprogramowane z góry oddziaływanie; zwykle pojmowane jako:
a) proces – swoisty rodzaj oddziaływań wychowawczych starszego pokolenia na młodsze (może też obejmować dorosłych → z teorią wychowania powinni się zapoznać wszyscy pedagodzy; człowiek rozwija się nieustannie, dlatego „... wychowanie dziś odnosi się do całego życia ludzkiego, staje się wychowaniem całożyciowym” [S. Kunowski]; dużą rolę odgrywają w nim dezyderaty postępowania wychowawczego z osobami młodszymi, zwłaszcza wynikające z humanistycznej wizji i rozumienia wychowania); ujęcie częstsze – i to w wąskim rozumieniu – odnoszącym się do sfery emocjonalno-motywacyjnej wychowanków, mniej do intelektualnego ich rozwijania;
b) wynik tego rodzaju oddziaływań (wychowanie = wydobywanie na jaw tego, co chowane – umożliwienie zobaczenia tego, co skrywa natura ludzka, jej duchowego bogactwa: człowieczeństwa i osobowości; dzięki temu staje się ona osobą świadomie realizującą siebie).
Rodzaje wychowania:
a) w zależności od przedmiotu wychowania – sfery wyodrębnianej w osobowości wychowanka:
umysłowe, religijne, moralne, fizyczne, seksualne, estetyczne;
b) ze względu na wiek osoby wychowywanej:
- wychowanie dzieci, dorosłych, ludzi starszych;
c) uwzględniając podejście do wartości:
- normatywne i aksjologiczno-relatywistyczne;
d) ze względu na sposób kierowania procesem wychowania:
- dyrektywne, autorytarne i niedyrektywne, funkcjonalne;
Socjologia: społeczno-historyczny kontekst wychowania – najstarszego procesu społecznego istnienia człowieka, sprowadzającego się do oddziaływania pokolenia dorosłych na niedojrzałe do życia społecznego jednostki; dzięki niemu zachowane czy rekonstruowane są wartości i struktury bytu społecznego, środowiskowego; wychowanie – interwencja w procesy uspołecznienia i wdrożenia, zaadaptowania do pożądanego stanu kultury czy do uczestnictwa w społeczności.
Antropologia pedagogiczna: wychowanie jako fenomen ludzkiej egzystencji, zjawisko „dane człowiekowi” w jego potocznym „byciu w świecie”. „Fenomen wychowania jest zawsze „jakimś” doświadczeniem, a zarazem zrozumieniem, który upomina się i wymaga dalszych interpretacji” (K. Ablewicz). Rola – wspomaganie procesów ludzkiego dorastania i dojrzewania, umacnianie sposobów stawania się człowiekiem. W wychowaniu chodzi przede wszystkim o ruch dotyczący Ja, o kształtowanie jednostki – zwraca się ono do głębi istoty ludzkiej, aby ona sama stawała się sobą, by szukała i odnalazła siebie.
E. Weniger: z istoty rzeczy nie można przedstawić ogólnej definicji wychowania, a tym samym określić, jakie czynniki determinują ten proces.
F. Nietzsche: „ wszelkie pojęcia, w których usiłuje się semiotycznie zawrzeć cały proces, nie nadają się do definicji. Definiowalne jest tylko to, co nie ma swojej historii”.
Trudność zdefiniowania pojęcia wychowania: niełatwe oddzielenie jego istoty od poprzedzającej go socjalizacji – procesu częściowo pochłaniającego lub wręcz wykluczającego jego znaczenie.
Wychowanie współcześnie – różnie rozumiane. Zwykle utożsamiane z:
1) dyrektywnym (bezpośrednim) kierowaniem rozwojem wychowanków: wychowawca jest w pełni odpowiedzialny za ich rozwój i wie najlepiej czego potrzebują, w jakim dokładnie kierunku powinni podążać, co im zagraża i od czego ich chronić;
2) wspomaganiem wychowanków w ich osobistym (samodzielnym) kierowaniu własnym rozwojem: wychowawca poczuwa się do współodpowiedzialności za ich wychowanie (wtedy „wychowywać”: wyzwalać, dodawać odwagi, uwalniać od ubezwłasnowolnienia, sprzyjać naturalnemu rozwojowi, mobilizować aktywność itp.).
Używając słowa „wychowanie” – myślimy o:
a) działaniu wychowawczym (czynnościach wychowawców),
b) warunkach, okolicznościach i bodźcach (sytuacjach wychowawczych),
c) wyniku (wytworze wszystkich działań i warunków),
d) zachodzących zmianach (o całkowitym procesie rozwoju wychowawczego człowieka).
Złożoność treści, wieloznaczność – brak dotychczas jednolitej klasycznej definicji wychowania (wskazującej najbliższy rodzaj pojęciowy i różnice gatunkowe).
Główne grupy definicji (podział logicznie nieostry – dwie pierwsze grupy mogą obejmować tez definicje dwóch pozostałych grup):
prakseologiczne (najstarsze), podkreślające jako istotne dla wychowania przede wszystkim działania wychowawców, wpływanie na wychowanków i urabianie ich – pomimo różnicy celów dotyczą problemu metody: jak działać, by wychowywać; związek z socjologizmem, tj. społecznym działaniem dorosłych (T. Waitz – „wychowanie jest planowym oddziaływaniem na jeszcze dające się kształcić wewnętrzne życie innych”; O. Willmann – „wychowanie jest opiekuńczym, regulującym i kształcącym oddziaływaniem ludzi dojrzałych na rozwój dojrzewających, ażeby mogli mieć udział w dobrach, które są podstawą życia społecznego”; G. Kerchensteiner – „świadome urzeczywistnianie wartości w kimś jest wychowaniem innych”);
ewolucyjne – podkreślające nie celowe urabianie wychowanka przez wychowujące społeczeństwo, ale swobodny proces rozwojowy jednostki: wychowanie jako proces samorzutnego rozwoju w zakresie różnego rodzaju doświadczenia nabywanego przez wychowanka (np. J. Dewey – „wychowanie jest procesem wrastania jednostki w społeczną świadomość gatunku”; I. Doughton – „wychowanie jest procesem rozwoju, który zachodzi w indywidualnej jednostce jako rezultat jej działalności w środowisku i jej reakcji na to środowisko”; Bagley – „wychowanie jest procesem zdobywania przez jednostkę doświadczeń”); drogą do tych doświadczeń jest uczenie się → wychowanie utożsamiane z procesem uczenia się – definicje ewolucyjne: pajdocentryzm, głównym problemem – wyjaśnienie, na czym polega rozwój człowieka;
sytuacyjne – podkreślające znaczenie warunków i bodźców środowiska wychowawczego, przyczyniających się do rozwinięcia wychowanka: jako problem – jak organizować środowisko wychowujące; związek z ekologizmem, zwracanie uwagi na nieświadomie działające wpływy zajęć, odpoczynku, kina, czytelnictwa itp.
(O. Decroly – wychowanie jako „przygotowanie do życia przez życie”; P. Petersen – wychowanie jako pierwotna funkcja ducha, która jest przepojeniem i udoskonaleniem ludzkiej formy życia przez wspólnotę duchową rodziny, narodu, ludzkości; wychowanie jako „szkoła wspólnoty” – organizowanie przeżycia wspólnotowego przez zabawę, pracę, rozmowę, wyrażanie, ekspresje twórczą, uroczystości itp. jako „sytuacje wychowawcze”);
adaptacyjne – dotyczące osiąganych skutków i wytworów działania wychowawczego, utożsamiające proces wychowania z jego wynikiem, którym ma być dobre przystosowanie się wychowanka do społeczeństwa; związek z aksjologizmem socjologicznym; proces wychowania – kształtowaniem się charakteru lub osobowości wychowanka, jego wykształcenia lub światopoglądu; najczęściej chodzi jednak o najdalszy, ostateczny wynik wychowawczy – przystosowanie wychowanka do środowiska biologicznego lub społecznego (np. E. Durkheim – „Wychowanie jest oddziaływaniem pokoleń dorosłych na te, które jeszcze nie dojrzały do życia społecznego. Zmierza ono do wywołania i rozwinięcia w dziecku pewnej liczby stanów fizycznych, umysłowych i moralnych, jakich domagają się od niego i społeczeństwo polityczne jako całość i środowisko specjalne, do którego jest ono szczególnie przeznaczone”).
B. Śliwerski – inne podejście do klasyfikacji definicji wychowania:
« jako jednostronne oddziaływanie wychowawcy na wychowanka:
świadomie organizowana działalność społeczna, oparta na „stosunku wychowawczym miedzy wychowankiem a wychowawcą, której celem jest wywołanie zamierzonych zmian w osobowości wychowanka”;
formowanie, kształtowanie, zmienianie czyjejś osobowości, spowodowanie czy wyzwalanie w niej pożądanych zmian;
wyzwalanie „człowieka spod ucisku wszelkiej nieimmanentnej dla niego transcedencji”;
« jako swoisty rodzaj relacji dwustronnej, w toku którego dochodzi do zwrotnego oddziaływania osób na siebie:
praca z człowiekiem i nad człowiekiem przy jego aktywnym współudziale, jako osobą, która znajduje się w stanie dojrzewania i rozwoju;
„szczególna relacja międzyludzka, w której podmiotem i zarazem przedmiotem czynów wychowujących jest osoba”;
„szczególny przypadek wzajemnego kontaktu osób, dzięki któremu każda z nich powoli się zmienia”;
« jako proces zachodzący w środowisku życia człowieka – w wymiarze zjawisk psychospołecznych, dziejowych i kulturowych:
życie, czyli proces „zależności wzajemnej pomiędzy jednostką a środowiskiem fizycznym i społecznym, którego funkcją jest najlepsze dostosowanie jednostki do tego środowiska, przez stopniowe wzbogacanie jego doświadczenia”;
proces „wrastania jednostki w społeczną świadomość gatunku”;
proces, czyli ciąg „zmian prowadzących do nowego stanu fizycznego i psychicznego człowieka”, uważanego przynajmniej czasowo za nowy i zakończony.
1
sias