Okupacja niemiecka - rekonstrukcja zbrodni - „Nasz Dziennik”, 8 2008.pdf
(
590 KB
)
Pobierz
IPN
VIII
Nasz Dziennik
Piàtek, 29 sierpnia 2008
DODATEK HISTORYCZNY IPN 8/2008 (15)
Dodatek historyczny IPN
8/2008 (15)
Okupacja
niemiecka
– rekonstrukcja zbrodni
Micha∏ Kurkiewicz, IPN Centrala
Akcja N, czyli:
ria∏ów propagandowych. Komendant g∏ówny AK „Grot” raportowa∏
16 VII 1942 r. do Londynu: „ogó∏em w pracy »N« – z wy∏àczeniem Szarych
Szeregów – bierze udzia∏ 948 osób”.
Akcj´ N organizowa∏ referat N (powo∏any jeszcze w 1940 r. przez gene-
ra∏a Stefana Roweckiego „Grota”), który w paêdzierniku 1941 r. przekszta∏-
cono w Samodzielny Podwydzia∏ N Biura Informacji i Propagandy Komen-
dy G∏ównej ZWZ-AK. Apogeum akcji „enowej” przypad∏o na rok 1943, wio-
snà 1944 r. akcj´ zawieszono, zarówno z powodu „wsyp”, jak i innych prio-
rytetów – zacz´to antykomunistyczny „Antyk” ze wzgl´du na coraz bardziej
widoczne zagro˝enie ze wschodu. Zarówno Podwydzia∏em N, jak i Podwy-
dzia∏em Antyk kierowa∏ Tadeusz ˚enczykowski (1907-1997). Po wojnie emi-
grant, w latach 1954-1975 pracownik, a nawet wicedyrektor sekcji polskiej
Radia Wolna Europa, cz∏onek Rady Powierników Polskiej Fundacji Kultural-
nej w Londynie i wspó∏pracownik tamtejszych pism polonijnych oraz histo-
ryk, zdecydowanie antykomunistyczny. Z tej racji w PRL-owskiej historio-
grafii, a zw∏aszcza w obiegu popularnym, jego udzia∏u w Akcji N starano si´
nie eksponowaç.
Jak robiliÊmy
Niemców w konia
Dokoƒczenie ze s. VII
Miesi´cznie w ramach Akcji N rozprowadzano 20-30 tysi´cy najrozmait-
szych druków (gazet, periodyków czy ulotek). ¸àcznie w latach 1942-1944
wydano ponad milion (!) egzemplarzy najrozmaitszych wydawnictw i mate-
SYLWETKI NIEZ¸OMNYCH
Dwunastu ˝o∏nierzy NSZ
z powiatu kolskiego w Wielkopolsce straconych
przez Niemców
wiatu kolskiego. Na prze∏omie 1942 i 1943 r.
nastàpi∏y na terenie Okr´gu brzemienne
w skutki dla konspiracji narodowej tarcia or-
ganizacyjne, zwiàzane ze sprawà scalenia
NOW i AK. Komendant Okr´gu Kwiatkowski
zgodnie z dyrektywami Zarzàdu G∏ównego
SN zg∏osi∏ podporzàdkowanie poznaƒskich
struktur scaleniu z AK. Tej decyzji nie uzna∏a
cz´Êç podleg∏ych mu oficerów, uwa˝ajàc jà
za zdrad´ „idei narodowej”, a podporzàdko-
wanie si´ czynnikom sanacyjnym skupionym
w Armii Krajowej za zaprzepaszczenie dorob-
ku konspiracyjnego NOW. SecesjoniÊci unie-
mo˝liwili Kwiatkowskiemu kontakt z podle-
g∏ymi mu ˝o∏nierzami NOW. Doprowadzi∏o to
do serii dzia∏aƒ, które os∏abi∏y struktury kon-
spiracyjne. Komendant Okr´gu oficjalnym rozkazem wykluczy∏ niepokornych
podw∏adnych, równoczeÊnie próbowa∏ si∏à uzyskaç informacje o strukturach
w terenie, organizujàc na niektórych z nich zamachy. SecesjoniÊci tymczasem
utworzyli Okr´g X NSZ. W marcu 1943 r. Kwiatkowski wyruszy∏ na teren powia-
tu kolskiego, aby bezpoÊrednio przejàç siatk´ organizacyjnà pod swojà ko-
mend´. Podczas wizyty u jednego z konspiratorów w Krzewacie spotka∏ tam
∏àcznika NSZ Boles∏awa Woszczyƒskiego. Kwiatkowski po awanturze wyrzuci∏
∏àcznika z mieszkania ju˝ po godzinie policyjnej. Wkrótce uj´∏a go policja, pod-
czas rewizji znaleziono gazetki konspiracyjne. Rozpocz´∏o si´ brutalne Êledz-
two. Policja niemiecka aresztowa∏a w marcu i kwietniu 37 osób. Chcàc zaha-
mowaç fal´ represji, na posterunek policji zg∏osi∏ si´ dobrowolnie komendant
powiatowy NSZ Stefan Grzàdziela. W wyniku Êledztwa prowadzonego w Koni-
nie jeden z aresztowanych zginà∏ w Êledztwie, dwóch natomiast zwolniono
z braku dowodów. Pozosta∏e osoby po zakoƒczeniu Êledztwa 2 czerwca 1943
r. przewieziono do wi´zieƒ znajdujàcych si´ na terenie III Rzeszy. Przewo˝ono
ich etapami z Konina przez Poznaƒ, Berlin, Lipsk do Zwickau, gdzie do 7 grud-
nia oczekiwali na rozpraw´. Wyrokiem Wy˝szego Sàdu Krajowego
z 26 listopada 1943 r. na sesji wyjazdowej w Dreênie na kar´ Êmierci skazano
12 ˝o∏nierzy NSZ. Byli to: Antoni Chwia∏kowski, Antoni Cyru∏owski, Kazimierz
Fejcho, Jan Gàgorek, Stefan Grzàdziela, Józef Grzymski, Marian Jelicz, Stefan
Nawrocki, Roch Smus, Waldemar Romuald Szemiot, Stanis∏aw Weso∏owski,
Boles∏aw Woszczyƒski, pozostali zostali skazani na pobyt w zaostrzonych obo-
zach karnych. „DziÊ, to jest w Êrod´, 12 stycznia 1944 r., zostan´ stracony – pi-
sa∏ w ostatnim liÊcie Szemiot – jest popo∏udnie, pozosta∏o mi kilka godzin ˝y-
cia. Wieczorem b´dzie egzekucja. Lecz si´ nie l´kam Êmierci, id´ odwa˝nie
na stracenie”. PoÊród 106 Polaków zgilotynowanych w okresie okupacji hitle-
rowskiej w wi´zieniu w Dreênie 31 by∏o cz∏onkami wielkopolskiego SN.
Rafa∏ Sierchu∏a, IPN Poznaƒ
Monika Bielak, IPN Warszawa
Program
dokumentacyjny
„Straty osobowe
i ofiary represji
pod okupacjà
niemieckà”
Aresztowania cz∏onków konspiracyjnych struktur NSZ w powiecie kol-
skim dokonane wiosnà 1943 r. przez policj´ niemieckà by∏y najwi´kszà
dekonspiracjà struktur podziemia narodowego na terenie Wielkopolski
Wschodniej w czasie II wojny Êwiatowej.
Dzia∏ajàce przed wojnà struktury Stronnictwa Narodowego w powiecie kolskim
wchodzi∏y w sk∏ad Zarzàdu Okr´gowego SN w Kaliszu. Dynamicznie rozwijajà-
cy si´ ruch endecki na tym terenie w przededniu wybuchu II wojny Êwiatowej
liczy∏ na terenie powiatu kolskiego 1700 cz∏onków skupionych w 56 placów-
kach terenowych. Prezesem Zarzàdu Powiatowego SN w Kole by∏ Mieczys∏aw
Rutkowski, sekretarzem Jan Sikorski, kierownikiem organizacyjnym Karol No-
wicki, kierownikiem Sekcji M∏odych SN by∏ Stefan Grzàdziela. Po kl´sce kam-
panii 1939 r. ju˝ w paêdzierniku 1939 r. rozpocz´to tworzenie konspiracyjnych
struktur podziemnych. Inicjatorami dzia∏aƒ konspiracyjnych byli dzia∏acze SN
z Kalisza. Dzia∏alnoÊç Organizacji JednoÊci Narodowej (bo takà nazw´ przyj´-
to dla organizacji) obj´∏a swoim zasi´giem tereny Wielkopolski Wschodniej.
Nawiàzano kontakty z Zarzàdem G∏ównym podziemnego SN w Warszawie, jak
równie˝ z podobnà konspiracyjnà podziemnà strukturà SN z Poznania – Naro-
dowà Organizacjà Bojowà. Obie te struktury zosta∏y jednak zinfiltrowane przez
niemieckà agentur´ i rozbite w 1941 roku. Ocala∏e ogniwa scali∏ i uporzàdko-
wa∏ emisariusz Zarzàdu G∏ównego SN, a póêniej komendant Okr´gu Poznaƒ-
skiego NOW, ppor. rez. Marian Kwiatkowski „Konrad”. On te˝ nada∏ organiza-
cji typowo wojskowy charakter. Pierwszym komendantem NOW na terenia po-
wiatu Ko∏o zosta∏ przedwojenny adwokat, por. rez. W∏adys∏aw Rutkowski „Wi-
told”, po nim funkcj´ t´ objà∏ Stefan Grzàdziela „Teodor”, kierownikiem wydzia-
∏u organizacyjnego zosta∏ znajàcy doskonale teren powiatu Antoni Rusin „Bo-
gumi∏” (on te˝ prowadzi∏ werbunek do nowej organizacji). „Nieraz by∏o g∏odno
lub spa∏o si´ w polu – wspomina Rusin – postanowione zosta∏o, ˝e musz´ po-
s∏ugiwaç si´ pseudonimem, gdy˝ dowody osobiste, którymi si´ legitymowa-
∏em, by∏y fa∏szywe (...) a dowodów mia∏em trzy”.
Funkcj´ inspektora ds. wojskowych pe∏ni∏ Stefan Kosobudzki „S´k”. W lip-
cu 1942 r., wed∏ug danych Komendy Okr´gu, powiat liczy∏ 392 ˝o∏nierzy, w tym
2 oficerów, zorganizowanych w 6 plutonów, 1 dru˝yn´ i 2 sekcje. W tym czasie
w∏àczono do struktur NOW w Kole dzia∏ajàcy w K∏odawie konspiracyjny Zwià-
zek Podoficerów „Grom” kierowany w tym czasie przez Józefa Grzymskiego,
w okresie mi´dzywojennym sekretarza magistratu w K∏odawie. Dzia∏alnoÊç
konspiracyjna koncentrowa∏a si´ na zdobywaniu dokumentów niemieckich dla
celów legalizacyjnych, kolportowaniu prasy podziemnej, nas∏uchach radio-
wych i kontakcie organizacyjnym z cz∏onkami NOW rozsianymi na terenie po-
Stefan Grzàdziela
Ciepielów 1939 r. – polscy jeƒcy zamordowani przez Niemców
Chocia˝ od zakoƒczenia II wojny Êwiatowej up∏yn´∏y 64 lata, problem ca-
∏oÊciowego oszacowania strat wÊród obywateli polskich pod obiema oku-
pacjami pozostaje nierozwiàzany. Wydawaç by si´ mog∏o, ˝e kwestia ta,
tak wa˝na dla ca∏ego spo∏eczeƒstwa, zosta∏a przez badaczy rzetelnie
opracowana ju˝ kilkadziesiàt lat temu, jednak rzeczywistoÊç przedstawia
si´ zupe∏nie inaczej. Nie znaczy to oczywiÊcie, ˝e w∏adza komunistyczna,
która nasta∏a w Polsce po zakoƒczeniu wojny, zaniedba∏a oszacowanie
strat, wr´cz przeciwnie: z zapa∏em zabrano si´ do zliczania ofiar, jednak
badania obarczone ci´˝arem ideologii nie gwarantowa∏y obiektywizmu.
Powojenny spis strat osobowych prowadzony by∏ w latach 1944-
1946, a jego wyniki, opublikowane na poczàtku 1947 r., nie by∏y po-
dawane w wàtpliwoÊç w okresie istnienia Polski Ludowej. Przyj´ta
przez ówczesne w∏adze metodologia liczenia strat by∏a doÊç skompli-
kowana i oparta na kombinacji kryteriów etnicznego i terytorialne-
go. I tak: dla okreÊlenia strat biologicznych brano pod uwag´ tylko
obywateli Polski narodowoÊci polskiej i ˝ydowskiej, pomijajàc znacz-
nà grup´ pozosta∏ych mniejszoÊci narodowych zamieszkujàcych paƒ-
stwo polskie w chwili wybuchu wojny. Istnieje du˝e prawdopodobieƒ-
stwo, ˝e kierowano si´ ch´cià ukrycia w ogólnym bilansie wojny licz-
by obywateli polskich straconych za sprawà ZSRS.
W wyniku wspomnianych badaƒ zespo∏y obliczeniowe oszacowa∏y
straty demograficzne Polski na 6,028 mln, co równa∏o si´ stracie 22 proc.
„ogó∏u ludnoÊci”. W zestawieniu przyj´to nast´pujàce kategorie osób
zmar∏ych: zgony w wyniku bezpoÊrednich dzia∏aƒ wojennych oraz
wskutek „terroru okupanta”, ofiary pacyfikacji, egzekucji i obozów za-
g∏ady, epidemii i wycieƒczenia organizmu oraz odniesionych ran i tru-
dów pracy niewolniczej.
Po odzyskaniu niepodleg∏oÊci w 1989 r. badania nad okupacjà niemieckà
zaniedbano, skupiajàc si´ – zresztà s∏usznie – na demaskowaniu rzeczy-
wistego oblicza Zwiàzku Sowieckiego. Niedawno nastàpi∏ powrót do stu-
diów nad politykà Niemców. Podj´to fundamentalnà kwesti´ statystyki
ofiar II wojny Êwiatowej. Próbuje si´, pe∏niej ni˝ za PRL, rozpoznaç zbrod-
nie pope∏nione na Polakach, program niszczenia inteligencji, ca∏y kom-
pleks ludobójczych dzia∏aƒ, których fina∏em by∏ proces norymberski. DziÊ
przywo∏ujemy te˝ tragedi´ Huty Pieniackiej na Kresach, gdzie dosz∏o
do zbrodni niemiecko-ukraiƒskiej; podobnie jak inne pope∏nione na Pola-
kach przez nacjonalistów ukraiƒskich wcià˝ czeka ona na osàdzenie.
Dokoƒczenie na s. II
II
Nasz Dziennik
Piàtek, 29 sierpnia 2008
DODATEK HISTORYCZNY IPN 8/2008 (15)
DODATEK HISTORYCZNY IPN 8/2008 (15)
Piàtek, 29 sierpnia 2008
Nasz Dziennik
VII
Monika Bielak, IPN Warszawa
Program
dokumentacyjny
„Straty osobowe
i ofiary represji
pod okupacjà
niemieckà”
Micha∏ Kurkiewicz, IPN Centrala
Akcja N, czyli:
Jak robiliÊmy Niemców w konia
Paƒstwo Podziemne nie mog∏o oczywiÊcie pobiç Trzeciej
Rzeszy militarnie, za to w wojnie psychologicznej, jak
choçby w celnej satyrze, Polacy mieli spore sukcesy.
Strza∏em w dziesiàtk´ by∏o – niebezpodstawne zresztà
– straszenie niemieckich ˝o∏nierzy „s∏omianym wdowieƒ-
stwem” ich ˝on i narzeczonych. To w∏aÊnie by∏a Akcja N.
Niemieccy ˝o∏nierze nad cia∏ami zamordowanych Polaków (1943 r.)
Pierwszym zwiastunem sporych mo˝liwoÊci Armii Krajowej
by∏a „podróbka” niemieckiego pisma satyrycznego „Erika”.
Jeden z jej redaktorów Stanis∏aw Smoleƒski wspomina∏
po latach, ˝e najpierw przejrza∏ kilka numerów prawdziwej
„Eriki”: „˚aden cymes. Humor gruboskórny, karykatury
przesadzone, niezmienny schemat: ohydny bolszewik, nik-
czemny Anglik, chytry Amerykanin”. Potem – jako ˝e popu-
larny humor nie mo˝e byç abstrakcyjny – redaktorzy musie-
li nieco „przerobiç” par´ prawdziwych niemieckich dowci-
pów. Efekt by∏ wyÊmienity: wst´pniak mia∏ tytu∏ „Heil Hitler
und Sohn!” (Niech ˝yje Hitler i syn), w pe∏nym karykatur pi-
Êmie przeplata∏y si´ makabra z groteskà i pornografià.
„Z jednej strony tràcajà si´ kielichami w ojczystej knajpie
dwaj opaÊli Parteigenosse (cz∏onkowie NSDAP), wspominajàc o ci´˝kim zada-
niu, jakie im powierzy∏ Fuehrer w kraju. Pendant do tego stanowi makabryczny
obraz rozk∏adajàcego si´ na polu trupa niemieckiego ˝o∏nierza, nad którym pro-
wadzà rozmow´ dwa kruki, pocieszajàce si´ nadziejà na obfite ˝arcie, gdy Hi-
tler rozpocznie zapowiedzianà ofensyw´ wiosennà. […] Jeden z rysunków
przedstawia niewiast´, pod której ∏ó˝kiem kryje si´ dzia∏acz NSDAP; w chwili
gdy w sypialni zjawia si´ mà˝ przyby∏y na urlop z frontu, kobieta t∏umaczy za-
skoczonemu ma∏˝onkowi, ˝e obecny w sypialni SA Obersturmbannfuehrer
wciela jedynie w ˝ycie has∏o Hitlera, który wezwa∏ pozosta∏ych w kraju m´˝-
czyzn do wyr´czania ˝o∏nierzy walczàcych na froncie […]. WÊród tytu∏ów no-
wych ksià˝ek „Erika” reklamuje dzie∏o Hitlera: „Pierwsze trzy lata mojej wojny
b∏yskawicznej” i zapowiada, ˝e nast´pne cz´Êci b´dà publikowane przez Eher-
-Verlag (wydawc´ „Mein Kampf” i innych ksià˝ek hitlerowskich przywódców)”.
Poniewa˝ t´ polskà „Erik´” czytano i w Niemczech, i na froncie, wi´c przysz∏a
pora na bardziej systematycznà dzia∏alnoÊç wydawniczà. Jej przejawem by∏o
m.in. Êwietnie wydawane i redagowane pismo „Der Klabautermann” (tytu∏ ozna-
cza ducha okr´towego, pojawiajàcego si´ na tonàcym statku i zwiastujàcego ˝e-
glarzom szybkà i niechybnà Êmierç). Trzeba przyznaç, ˝e wàtek niewiernoÊci
ma∏˝eƒskiej milionów Niemek eksploatowano w nim bezlitoÊnie. Zupe∏nie zresz-
tà s∏usznie, bo chyba ka˝dy ˝onaty niemiecki ˝o∏nierz chcia∏by przyjechaç z fron-
tu na choçby krótki urlop po przeczytaniu w tym piÊmie „Rozmowy z babcià”:
„Powiedz, babciu, co za szcz´Êciara z tej Ani! My z naszymi francuskimi
lub w∏oskimi jeƒcami mamy tylko zwyk∏e dzieci, podczas gdy ona ze swoim
Senegalczykiem urodzi∏a prawdziwe czarne dziecko. Przecie˝ to cudowne
i oryginalne!”.
„Ale˝ na litoÊç boskà, dzieci, co powiedzà wasi m´˝owie, gdy wreszcie
wrócà z frontu?”.
„Jaka ty, babciu, jesteÊ staromodna. Po pierwsze, nie jest pewne, czy
w ogóle wrócà, a poza tym przecie˝ partia wyda∏a zarzàdzenie zabraniajàce
Dokoƒczenie ze s. I
W sprawozdaniu koƒcowym Biura Odszkodowaƒ Wojennych do liczby 6,028
mln doliczono te˝ w przypisie szacunkowà liczb´ strat w przyroÊcie natural-
nym, obliczonà na 1,215 mln potencjalnych obywateli
1
.
W ciàgu nast´pnych dziesi´cioleci próby dok∏adnego oszacowania strat
wojennych, a co za tym idzie zweryfikowania oficjalnych ustaleƒ z 1947 r. ogra-
nicza∏y si´ do studiów regionalnych oraz obejmujàcych wybrane grupy zawo-
dowe (g∏ównie Êrodowiska literatów, publicystów i dziennikarzy, a tak˝e arty-
stów) – warto wspomnieç m.in. prace Marii Rutowskiej i Edwarda Serwaƒskie-
go z poczàtku lat 80. ubieg∏ego wieku. Nawet po prze∏omie 1989 r. nie podj´-
to powa˝nych, systemowych badaƒ majàcych na celu ca∏oÊciowe i rzetelne
udokumentowanie strat poniesionych przez spo∏eczeƒstwo polskie w latach
1939-1945. Dlatego w∏aÊnie dwie instytucje – Instytut Pami´ci Narodowej oraz
Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego – wystàpi∏y z inicjatywà prze-
prowadzenia gruntownych badaƒ dotyczàcych tej problematyki.
Inauguracja programu dokumentacyjnego „Straty osobowe i ofiary represji
pod okupacjà niemieckà” odby∏a si´ 1 wrzeÊnia 2006 roku. Program ma na ce-
lu imienne upami´tnienie mo˝liwie wszystkich represjonowanych obywateli pol-
skich b´dàcych ofiarami przeÊladowaƒ ze strony okupanta niemieckiego. Reali-
zacjà programu zajmuje si´ zespó∏ dokumentalistów Fundacji OÊrodka KARTA,
pozostajàcy pod merytorycznà opiekà Komisji Ekspertów, powo∏anej przez IPN.
Kluczowà rol´ w realizacji programu odgrywajà instytucje partnerskie wchodzà-
ce w sk∏ad Rady Programowej. Do udzia∏u w Radzie Programowej zaproszono
archiwa paƒstwowe, muzea martyrologiczne, fundacje oraz oÊrodki badawcze
zajmujàce si´ dziejami II wojny Êwiatowej. Kluczem doboru by∏a mo˝liwoÊç
wniesienia przez danà instytucj´ dotychczasowego dorobku w zakresie badaƒ
nad stratami wÊród obywateli polskich oraz ofiarami represji. W chwili obecnej
w sk∏ad Rady Programowej wchodzà przedstawiciele 31 instytucji.
Zasadniczym celem programu jest w pierwszej kolejnoÊci scalenie w jednà
imiennà baz´ komputerowà istniejàcych ju˝ baz danych, b´dàcych w∏asnoÊcià in-
stytucji wchodzàcych w sk∏ad Rady Programowej, przy jednoczesnej weryfikacji
znajdujàcych si´ w nich informacji oraz z zachowaniem praw autorskich i podaniem
proweniencji pozyskanej informacji. Innymi êród∏ami informacji dla rozbudowy ba-
zy centralnej programu sà papierowe bazy danych poszczególnych instytucji i urz´-
dów, literatura, informacje pochodzàce od osób represjonowanych oraz ich rodzin
(uzyskane za pomocà kwestionariusza). Zespó∏ dokumentalistów prowadzi te˝ pra-
ce majàce na celu rozpoznanie zasobów zagranicznych archiwów, g∏ównie nie-
mieckich i rosyjskich. Na osobnà uwag´ zas∏uguje równie˝ uruchomienie szerokiej
akcji pozyskiwania danych od osób represjonowanych, ich rodzin oraz Êrodowisk
kombatanckich. W tym celu zosta∏ opracowany kwestionariusz zawierajàcy szereg
istotnych pytaƒ pozwalajàcych sprecyzowaç kategori´ represji oraz okolicznoÊci
Êmierci osoby przeÊladowanej – mo˝na go pobraç ze strony internetowej progra-
mu (www.straty.pl) lub uzyskaç w siedzibie OÊrodka KARTA w Warszawie.
Metodologi´ prac oparto na prowadzonym przez OÊrodek KARTA od blisko
dwudziestu lat projekcie dokumentacyjnym „Indeks represjonowanych” (imien-
na dokumentacja osób represjonowanych pod okupacjà sowieckà). Jednak po-
mimo posiadania sprawdzonego wzorca nie sposób uniknàç problemów, z któ-
rymi na co dzieƒ spotykajà si´ realizatorzy programu. Bazy danych sukcesywnie
przekazywane OÊrodkowi KARTA przez instytucje partnerskie nie zawsze majà
postaç zdigitalizowanà – cz´sto zdarza si´, ˝e sà to kartoteki, których treÊç na-
le˝y dopiero wprowadziç do komputera. Z drugiej strony zdigitalizowana forma
bazy danych nie daje gwarancji natychmiastowej mo˝liwoÊci skorzystania z niej
dla potrzeb programu. Nale˝y wziàç pod uwag´ koniecznoÊç ujednolicenia tych
baz, powsta∏ych przecie˝ na potrzeby ró˝nych instytucji, w ró˝nych programach
komputerowych i zawierajàcych zró˝nicowane kategorie informacji.
W zwiàzku z koniecznoÊcià przestrzegania ustawy o ochronie danych oso-
bowych w toku prac nad projektem wyniknà∏ problem mo˝liwoÊci publikowa-
nia danych dotyczàcych osób ˝yjàcych, ze szczególnym uwzgl´dnieniem tzw.
danych sensytywnych (inaczej „wra˝liwych”, np. dotyczàcych pochodzenia,
wyznania, poglàdów politycznych). Ostatecznie uda∏o si´ wypracowaç projekt
kwestionariusza oraz obszar wykorzystania pozyskanych za jego poÊrednic-
twem informacji. Zbiór danych osobowych o nazwie „Straty osobowe i ofiary
represji pod okupacjà niemieckà” zosta∏ zarejestrowany w ogólnokrajowym,
jawnym rejestrze zbiorów danych osobowych, prowadzonym przez General-
nego Inspektora Ochrony Danych Osobowych w grudniu 2006 roku. Nale˝y
zaznaczyç, ˝e na potrzeby projektu zosta∏y utworzone dwie wersje bazy da-
nych: podstawowa i ogólnodost´pna. Udost´pnieniu na szerokà skal´ (inter-
net, publikacje) b´dzie podlegaç jedynie cz´Êç danych gromadzonych w zbio-
rze (imi´ i nazwisko, data i miejsce urodzenia/Êmierci, imiona rodziców, rodzaj,
miejsce i czas represji). Pozosta∏e dane b´dà wy∏àczone z powszechnego do-
st´pu i zabezpieczone przed nieautoryzowanym dost´pem za pomocà Êrod-
ków technicznych. W chwili obecnej realizator programu zebra∏ ok. 1 800 000
rekordów wchodzàcych do bazy podstawowej, natomiast w bazie udost´pnia-
nej znajduje si´ ok. 600 000 unikatowych rekordów osobowych.
Koniec I etapu realizacji projektu przypada na rok bie˝àcy. Zarówno inicja-
torzy, jak i realizator przewidujà kontynuacj´ prac w latach nast´pnych. Pomi-
mo wspomnianych trudnoÊci technicznych oraz metodologicznych, których
nie sposób uniknàç w trakcie prowadzenia powa˝nych badaƒ naukowych, in-
auguracj´ projektu „Straty osobowe...” nale˝y uznaç za du˝y post´p, zwa˝yw-
szy na fakt, i˝ dotychczasowe oceny strat osobowych opierajà si´ na niezwe-
ryfikowanych wyliczeniach z lat powojennych.
Zach´camy goràco do korzystania z serwisu internetowego programu znaj-
dujàcego si´ na stronie www.straty.pl zarówno w celu poszukiwania danych
o osobach zmar∏ych w czasie II wojny Êwiatowej, jak i w celu udzielania za po-
Êrednictwem kwestionariusza informacji na temat okolicznoÊci Êmierci cz∏on-
ków Paƒstwa rodzin. B´dziemy wdzi´czni za udzielonà pomoc, która przyczy-
ni si´ do wype∏nienia luki w zaniedbanych od kilkudziesi´ciu lat badaniach na-
ukowych dotyczàcych tak wa˝nej dla naszego spo∏eczeƒstwa kwestii.
1
„Ustaliç liczb´ zabitych na 6 milionów ludzi”. Dyrektywy Jakuba Bermana dla Biura Od-
szkodowaƒ Wojennych przy Prezydium Rady Ministrów, oprac. M. Gniazdowski, „Polski
Przeglàd Dyplomatyczny” 2008, nr 1, s. 99-113.
m´˝om wszelkich dochodzeƒ w przypadkach wàtpliwego ojcostwa. Widzisz
wi´c, babciu, ˝e nie musimy si´ wcale martwiç”.
Halina Auderska – inna wa˝na postaç z grona redaktorów pism i ulotek roz-
powszechnianych w armii hitlerowskiej w ramach Akcji N – przypomina spe-
cjalny „komunikat” lekarzy niemieckich wydany w czerwcu 1943 r. w Berlinie.
„Komunikat” g∏osi∏, ˝e wiele Niemek niepotrzebnie wmawia sobie ró˝ne cho-
roby, jak np. pseudocià˝´, ale te˝, ˝e pierwszym obowiàzkiem narodowego
socjalisty jest uznaç za w∏asne wszystkie dzieci urodzone przez jego ma∏˝on-
k´ w czasie wojny. A ponadto, ˝e za „wrogà propagand´” nale˝y uznaç twier-
dzenie, i˝ ich ojcami bywajà tak˝e jeƒcy wojenni lub robotnicy z krajów pod-
bitych oraz ˝e wszyscy W∏osi sà chorzy wenerycznie. Co wa˝ne – podkreÊla
Auderska – „»N« nie wymyÊla∏ tych niemoralnych zaleceƒ i rozkazów Hitlera
i Himmlera, tylko je wyolbrzymia∏ i upowszechnia∏”. Na dowód cytuje rozkaz
Reichsfuehrera SS Heinricha Himmlera z 28 X 1939 r., który zapowiada∏, ˝e
„o wszystkie dzieci urodzone podczas wojny, Êlubne i nieÊlubne, oraz o znaj-
dujàce si´ w trudnej sytuacji przysz∏e matki troszczyç si´ b´dzie SS”.
Jednym z g∏ównych celów Akcji N by∏o stworzenie wra˝enia, ˝e w Niem-
czech istnieje silna opozycja antyhitlerowska. (Mo˝na powiedzieç, ˝e uda-
∏o si´ to a˝ za dobrze, bo ca∏a ta propaganda by∏a drukowana w bezb∏´d-
nej, a zarazem w∏aÊciwej dla grona odbiorców niemczyênie. Efekt jest taki,
˝e nieraz nawet d∏ugo po wojnie zagraniczni historycy czy publicyÊci wià-
zali dzia∏ania Akcji N nie z Armià Krajowà, tylko z niemieckim, doÊç prze-
cie˝ rachitycznym ruchem oporu.) Dlatego drukowano ulotki i pisma dla
ró˝nych grup ludnoÊci niemieckiej i o ró˝nym profilu ideowym. Najwa˝niej-
sze z nich to: „Der Soldat” (˚o∏nierz) i „Der Frontkaempfer” (Bojownik Fron-
towy) – pisma dla wojska, sugerujàce istnienie mocnej opozycji w Wehr-
machcie, „lewicowe” miesi´czniki „Der Hammer” (M∏ot) i „Der Durbruch”
(Prze∏om), czy „Die Zukunft” (Przysz∏oÊç) – gazeta z dwuj´zycznym tytu∏em
dla polskich volksdeutschów.
Dokoƒczenie na s. VIII
DODATEK PRZYGOTOWUJE BIURO EDUKACJI PUBLICZNEJ IPN.
www.ipn.gov.pl
Redaktorzy:
dr Krzysztof Kaczmarski, krzysztof.kaczmarski@ipn.gov.pl (Rzeszów 017 860 60 25)
Romuald Niedzielko, romuald.niedzielko@ipn.gov.pl (Warszawa 022 431 83 73)
ADRES DO KORESPONDENCJI:
DODATEK IPN DO „Naszego Dziennika”
UL. TOWAROWA 28, 00-839 WARSZAWA
SPRZEDA˚ WYDAWNICTW IPN: TEL. (022) 581 88 72
VI
Nasz Dziennik
Piàtek, 29 sierpnia 2008
DODATEK HISTORYCZNY IPN 8/2008 (15)
DODATEK HISTORYCZNY IPN 8/2008 (15)
Piàtek, 29 sierpnia 2008
Nasz Dziennik
III
Ewa Siemaszko
„Mamusiu,
i moêdzierzy, wywo∏ujàc wÊród mieszkaƒców panik´ i próby ukrycia si´. Od po-
cisków i granatów zacz´∏y paliç si´ niektóre domy. Napastnicy z SS Galizien
i UPA razem wkroczyli do wsi, wywlekali ludzi z chat, podpalajàc zabudowania.
Ociàgajàcych si´ i uciekinierów rozstrzeliwano. Mizerna samoobrona przez
chwil´ próbowa∏a stawiç opór, ale od razu zosta∏a zd∏awiona. Ma∏à grupk´ po-
prowadzono na cmentarz i tam rozstrzelano. Natomiast pozosta∏ych, tj. prawie
ca∏à wieÊ, doprowadzano do kaplicy, po drodze bijàc, strzelajàc i poni˝ajàc.
„Masz swojà Polsk´!” – tak zrozumia∏ okrzyk upowca gospodarz Bernacki,
uderzony przez niego w twarz.
Gromadzonych w kaplicy sukcesywnie dzielono na grupki, które nast´pnie
prowadzono do chat, stodó∏ i szop, tam strzelano do ludzi i po zamkni´ciu bu-
dynków podpalano je, nie zwracajàc uwagi, czy ktoÊ jeszcze ˝yje. Do kaplicy
przyprowadzono kobiet´ majàcà rodziç wraz z akuszerkà Urszulà Kierepkowà,
która opiekowa∏a si´ nià od dnia poprzedniego. Gdy siedzàca na stopniach o∏-
tarza kobieta rodzi∏a, ukraiƒski esesowiec wyrwa∏ dziecko, rzuci∏ na posadzk´
i rozdepta∏, a protestujàcà akuszerk´ oraz matk´ dziecka rozstrzela∏. Szczegól-
nie okrutnie zosta∏ zamordowany dowódca placówki AK in˝. Wojciechowski.
Najpierw przed kaplicà pobito go, potem torturowano i w koƒcu oblano benzy-
nà i podpalono. Zgin´∏a te˝ jego rodzina – ˝ona ˚ydówka i jej córka oraz trzy
ukrywajàce si´ u niego ˚ydówki.
W tych okolicznoÊciach ci, którzy od razu zgin´li od kuli, mieli lekkà Êmierç,
bo nad cz´Êcià ofiar pastwiono si´, ci´to je d∏ugimi no˝ami i palono ˝ywcem.
JakaÊ kobieta z palàcymi si´ w∏osami i odzieniem wyskoczy∏a oknem i – pew-
nie ju˝ w stanie ob∏àkania – wskoczy∏a w p∏omienie z powrotem.
Niewielka liczba osób, przypuszczalnie kilkanaÊcie, rannych lub nietrafio-
nych, wydosta∏a si´ z palàcych zabudowaƒ i mimo ostrza∏u zdo∏a∏a uciec. Jak
opowiada∏ jeden ze Êwiadków w ten sposób ocalonych, wówczas 10-letni Toƒ-
cio Bernacki, Ukraiƒcy specjalnie pozostawili w palàcej si´ stodole dwoje oko-
∏o 5-letnich dzieci, które biega∏y w p∏omieniach poÊród zastrzelonych, krzy-
czàc: „Mamusiu, zabierz nas!”.
Od rana do godziny 14.00-15.00 rozlega∏y si´ po ca∏ej wsi krzyki bólu i roz-
paczy, j´ki palonych, ryki i wycie zwierzàt, huk ognia palonych zabudowaƒ
i strzelanina, a poÊród tego ziemskiego piek∏a uwijali si´ rabujàcy Ukraiƒcy
– esesowcy, upowcy i ludnoÊç z sàsiednich wsi. Zabierano inwentarz ˝ywy,
sprz´ty domowe, odzie˝, obuwie – wszystko, czego jeszcze nie ogarnà∏ ogieƒ.
W ciàgu 8 godzin Huta Pieniacka przesta∏a istnieç. Zamiast partyzantów so-
wieckich, których zwalczaç mia∏a SS Schützendivision-Galizien, zgin´∏o 700-
800 mieszkaƒców wsi – kobiet, dzieci, starców i m´˝czyzn bez broni. Ocala∏o
oko∏o 200 osób. Oprócz cz∏onków samoobrony i AK, którzy w przeddzieƒ
schronili si´ w lesie, oraz jednostek, którym uda∏o si´ wyrwaç oprawcom
i uciec, uratowa∏y si´ trzy wi´ksze grupy: w piwnicy szko∏y, w wie˝yczce i piw-
nicy kaplicy – te dwa budynki nie zosta∏y tego dnia podpalone. Lista ofiar ze-
stawiona po kilkudziesi´ciu latach od zag∏ady wsi obejmuje 400 nazwisk. Jest
na niej tylko jeden partyzant sowiecki, który leczy∏ si´ w Hucie z ran.
Ocalali schronili si´ w sàsiednich polskich wsiach: Hucie Werchobuskiej
i Majdanie Pieniackim. Byli wÊród nich ranni i poparzeni, do których Polski Ko-
mitet Opiekuƒczy (ekspozytura Rady G∏ównej Opiekuƒczej) ze Z∏oczowa wy-
s∏a∏ pomoc sanitarnà, ale wi´kszoÊç ci´˝ej poszkodowanych zosta∏a ju˝ odwie-
ziona do szpitala w Z∏oczowie.
2 marca 1944 r. do Huty Werchobuskiej przyby∏ ze Z∏oczowa ksiàdz Jan
Cieƒski z zezwoleniem od w∏adz niemieckich na pogrzebanie ofiar. Gdy odpra-
wia∏ w tamtejszej kaplicy Msz´ Êw., powsta∏ pop∏och, gdy˝ dano znaç o jadà-
cej w tym kierunku nast´pnej ekspedycji SS Galizien. Ludzie natychmiast ucie-
kli w las, zosta∏o kilka osób z ksi´dzem. Przy otaczaniu wsi zastrzelono trzech
opiesza∏ych uciekinierów. Niemiec, dowódca ekspedycji, przes∏ucha∏ obec-
nych i pozwoli∏ udaç si´ do Huty.
W Hucie przystàpiono do chowania zamordowanych. Pogrzebanie tak wiel-
kiej liczby ofiar wymaga∏o czasu, a ksiàdz musia∏ wracaç. Po jego wyjeêdzie
pochówki kontynuowano, urzàdzono co najmniej dwie wspólne mogi∏y, ale ze
wzgl´du na zagro˝enie kolejnym napadem prace te przerwano. Wkrótce po-
tem okoliczni Ukraiƒcy dokoƒczyli likwidacj´ wsi, palàc kaplic´, szko∏´ i kilka-
naÊcie domów na jej skraju, których wczeÊniej ogieƒ nie strawi∏.
Huta Werchobuska krótko by∏a schronieniem dla uchodêców z Huty. 22 mar-
ca 1944 r. kilkuset upowców zaatakowa∏o wieÊ. Wi´kszoÊci mieszkaƒców uda-
∏a si´ ucieczka. Zgin´∏o „tylko” 40 osób. WieÊ obrabowano, a domy spalono.
Dr Pawe∏ Kosiƒski, IPN Warszawa
AB – niemiecka akcja
przeciwko polskiej inteligencji
(maj – czerwiec 1940 r.)
zabierz nas!”
O ostatnich chwilach
Na poczàtku niemieckiego panowania w Generalnym Gubernatorstwie g∏ównym
problemem poch∏aniajàcym uwag´ okupantów by∏a koniecznoÊç zabezpieczenia
spokoju w czasie ofensywy Wehrmachtu na zachodzie Europy. Niemcy byli Êwiado-
mi, ˝e na terenie Polski ju˝ w pierwszych miesiàcach okupacji dosz∏o do zorganizo-
wania silnie rozga∏´zionego i stale rozrastajàcego si´ oporu. Wiedzieli te˝, ˝e polskie
podziemie otrzyma∏o od rzàdu na emigracji dyrektywy przeprowadzenia w okresie
nasilenia walk we Francji szeroko zakrojonej akcji dywersyjnej. Ze wzgl´du na „brak
policji i wojska w Generalnej Guberni”
1
Niemcy postanowili przeprowadziç brutalnà
akcj´ pacyfikacyjnà, która zawczasu uniemo˝liwi∏aby ewentualny zryw powstaƒczy.
Do przygotowania Nadzwyczajnej Akcji Pacyfikacyjnej (Ausserordentliche Befrie-
dungsaktion – stàd skrót AB) w∏adze policyjne przystàpi∏y na poczàtku 1940 roku.
Za∏o˝ono, ˝e rozpocznie si´ ona z chwilà nastania wiosny, „gdy tylko drogi b´dà si´
znów nadawa∏y do u˝ytku”
2
. Zmasowana akcja mia∏a polegaç na usuni´ciu przy-
wódców poszczególnych organizacji podziemnych i wprowadzeniu do nich konfi-
dentów gestapo. Taki sposób post´powania mia∏ nie tylko doraênie sparali˝owaç
ruch oporu, lecz jednoczeÊnie umo˝liwiç dalszà inwigilacj´ rozpracowanych organi-
zacji. Zwracano przy tym wielkà uwag´ na w∏aÊciwy termin przeprowadzenia akcji,
aby wywar∏a ona nale˝yte wra˝enie i odstraszy∏a innych potencjalnych zwolenników
ruchu oporu. W zamyÊle organizatorów AB mia∏a byç pierwszym ogniwem ca∏ego
∏aƒcucha dalszych posuni´ç. Niemcy zdawali sobie spraw´, ˝e „aresztowanie dzia-
∏aczy wcale nie likwiduje ruchu, lecz prowadzi do dalszych aresztowaƒ”
3
, a policja
b´dzie si´ „dopóty zmaga∏a z tym przeciwnikiem, dopóki w Generalnej Guberni b´-
dà istnia∏y elementy oporne w stosunku do w∏adz niemieckich”
4
.
Przyjmuje si´, ˝e ostatecznà decyzj´ w sprawie akcji specjalnej podj´to w Krako-
wie, 16 maja 1940 r., na Konferencji w sprawie zastosowania nadzwyczajnych Êrod-
ków w celu zd∏awienia ruchu oporu spo∏eczeƒstwa polskiego w GG. W zwiàzku
z tym wytyczono „plan kilku posuni´ç, po których mo˝na sobie obiecywaç, ˝e w ich
wyniku polski ruch oporu pozbawiony zostanie swych przywódców, autorytet Führe-
ra i Rzeszy w Generalnej Guberni nies∏ychanie wzroÊnie, spokój zaÊ w kraju b´dzie
bezwzgl´dnie utrzymany [...] 1. Z natychmiastowà mocà zleca si´ szefowi Sicherhe-
itspolizei bezpoÊrednià realizacj´ nadzwyczajnego programu pacyfikacyjnego. 2.
Przy wyborze metod realizacji tego programu nale˝y si´ stosowaç do omówionych
wytycznych. 3. Koniecznymi w tym celu akcjami o charakterze policyjnym, jak rów-
nie˝ wszystkimi innymi kierowaç b´dzie bezpoÊrednio szef Sicherheitspolizei. Akcje
samowolne sà absolutnie niedopuszczalne. Przy wszelkich posuni´ciach nale˝y
przede wszystkim pami´taç o utrzymaniu autorytetu Führera i Rzeszy”
5
. Zakoƒcze-
nie akcji prowizorycznie wyznaczono na 15 czerwca 1940 roku. W praktyce najwi´k-
sze nasilenie dzia∏aƒ eksterminacyjnych trwa∏o od maja do lipca 1940 roku. W ra-
mach akcji najwi´ksze egzekucje przeprowadzono w: JaÊle, Wincentynówku k. Ra-
domia, Blizinie k. Kielc, Firleju, Krakowie (Montelupich), Lublinie (Zamek), Nowym
Sàczu, Tarnowie, WiÊniczu, Cz´stochowie, Warszawie (Pawiak) i Palmirach.
Kràg osób odpowiedzialnych za AB jest stosunkowo szeroki i dotychczas nie zo-
sta∏ precyzyjnie okreÊlony. Z pewnoÊcià nale˝à do niego: generalny gubernator, mi-
nister Rzeszy Hans Frank, dowódca niemieckiej policji, SS-Reichsführer Heinrich
Himmler, wy˝szy dowódca SS i policji Wschód SS-Obergruppenführer Friedrich-Wil-
helm Krüger, dowódca policji i s∏u˝by bezpieczeƒstwa w GG, SS-Brigadeführer Bru-
no Streckenbach, a tak˝e podlegli im dowódcy SS i policji oraz dowódcy policji i s∏u˝-
by bezpieczeƒstwa w poszczególnych dystryktach. Poza tym pami´taç trzeba o nie-
zliczonej grupie dowódców ni˝szego szczebla oraz bezpoÊrednich wykonawców.
Sprawa odpowiedzialnoÊci za AB od poczàtku zaprzàta∏a uwag´ hitlerowskich
dygnitarzy w GG. Co wi´cej, rozró˝niali oni tzw. sprawstwo kierownicze i bezpoÊred-
nie oraz dostrzegali ogromny stres, jakiemu mieli byç poddani egzekutorzy-morder-
cy. Mówi∏ o tym Hans Frank: „Nie jesteÊmy mordercami, prosz´ Panów. Dla policjan-
tów i esesowców, którzy w zwiàzku z tym posuni´ciem zostanà w drodze urz´dowej
Polaków mordowanych
w Hucie Pieniackiej
Dokoƒczenie ze s. V
W tej sytuacji Polacy z okolicznych miejscowoÊci, gdzie byli w mniejszoÊci
w stosunku do Ukraiƒców, przenosili si´ do Huty Pieniackiej, liczàc, ˝e w razie
napadu du˝e skupisko polskie poradzi sobie z napastnikami. W chwili zag∏ady
wsi przebywa∏o w niej ok. 1000 Polaków.
W lutym 1944 r. do powiatu brodzkiego Niemcy skierowali cz´Êç kolabora-
cyjnej 14. SS Schützendivision-Galizien, w skrócie nazywanej dywizjà SS Gali-
zien, z∏o˝onej z Ukraiƒców, której zadaniem mia∏o byç t´pienie dywersyjnych
oddzia∏ów sowieckich. W ten sposób OUN-UPA, oprócz policji ukraiƒskiej, zy-
ska∏y znaczàcego sprzymierzeƒca w niszczeniu Polaków, który nie tylko doko-
nywa∏ rewizji u ludnoÊci polskiej w poszukiwaniu broni, ograniczajàc powa˝nie
mo˝liwoÊç jej obrony, ale dokonywa∏ zbrodniczych pacyfikacji wspólnie z na-
cjonalistami ukraiƒskimi.
W lutym 1944 r. w Hucie przez pewien czas przebywa∏ kilkusetosobowy de-
sant sowiecki, który tak˝e nawiedzi∏, zaopatrujàc si´ w ˝ywnoÊç drogà rekwizy-
cji, pobliski, równie˝ polski, Majdan Pieniacki. To nie usz∏o uwagi policji ukraiƒ-
skiej i cz∏onków OUN-UPA. Na drugi dzieƒ po odejÊciu Sowietów z Huty, tj. 23
lutego, do wsi zbli˝y∏ si´ niewielki pododdzia∏ SS Galizien. Dosz∏o do strzelani-
ny, poniewa˝ samoobrona nie chcia∏a wpuÊciç oddzia∏u do wsi, w przekonaniu,
˝e jest to bojówka UPA. Obrona by∏a tak skuteczna, ˝e Ukraiƒcy mieli kilku za-
bitych. Natomiast do Majdanu Pieniackiego po wycofaniu si´ desantu 24 lute-
go na skutek donosów ukraiƒskich przyby∏a policja niemiecka i aresztowa∏a
136 ludzi, których wywioz∏a do Brodów. Nie wiadomo, jaki by∏by ich los, gdyby
nie interwencja nadleÊniczego Niemca, który odpowiednio naÊwietli∏ sytuacj´.
W rezultacie siedmiu z aresztowanych ludzi wys∏ano na roboty do Rzeszy, zaÊ
pozosta∏ych wypuszczono.
Potyczki samoobrony Huty Pieniackiej z SS Galizien, w której zgin´li Ukraiƒ-
cy, nacjonaliÊci ukraiƒscy nie darowali. DonieÊli o pobycie oddzia∏u sowieckie-
go w∏adzom niemieckim. By∏ to powa˝ny argument, tote˝ Niemcy postanowili
wys∏aç do Huty ekspedycj´ karnà. O planowanej akcji zosta∏y poinformowane
– niewykluczone, ˝e za wiedzà i zgodà w∏adz niemieckich – „czynniki decyzyj-
ne” UPA, poniewa˝ na wyznaczony termin zosta∏y Êciàgni´te: oddzia∏ UPA
z Wo∏ynia oraz sotnia UPA „Siromanci” Dmytra Karpenki „Jastruba”, do których
w∏àczono jeszcze miejscowych cz∏onków OUN lub ch∏opskich bojówek, tzw.
wiejskich oddzia∏ów samoobrony (SKW).
27 lutego 1944 r. (niedziela) wywiad akowski przekaza∏ samoobronie w Hu-
cie, ˝e w okolicach Z∏oczowa jednostka Dywizji SS Galizien szykuje si´ do wy-
padu na Hut´. Towarzyszy∏y temu ostrze˝eniu ró˝ne sprzeczne komentarze,
a najwa˝niejszy, ˝e nic si´ nie stanie, jeÊli we wsi nie b´dzie uzbrojonych m´˝-
czyzn. Dlatego m∏odzi ludzie z bronià skryli si´ w lesie, we wsi pozosta∏a ma-
leƒka grupka samoobrony.
Tego˝ dnia w niedalekich Pieniakach, gdzie Ukraiƒcy stanowili wi´kszoÊç,
bojówka ukraiƒska porwa∏a i zamordowa∏a proboszcza ks. Józefa Pikot´.
28 lutego 1944 r. oko∏o godz. 6.00 rano 200-osobowy oddzia∏ SS Galizien
(kilku Niemców i Ukraiƒcy), prowadzony na miejsce przez kilku Ukraiƒców
z pobliskiej wsi, w tym starost´, otoczy∏ wieÊ. Nadciàgn´∏y bojówki UPA. Na sy-
gna∏ kolorowych rakiet wieÊ zosta∏a zewszàd ostrzelana z broni maszynowej
Cmentarz w Palmirach ko∏o Warszawy, gdzie znajdujà si´ groby
Polaków zamordowanych m.in. podczas akcji AB
lub s∏u˝bowej zmuszeni do wykonywania egzekucji, b´dzie to straszliwe brzemi´.
Podpisanie setek wyroków Êmierci nie jest rzeczà trudnà; zlecajàc jednak ich wyko-
nanie porzàdnym Niemcom, czyli uczciwym ˝o∏nierzom i naszym kolegom, zwala-
my tym samym na ich barki potworny ci´˝ar. Tote˝ jestem bardzo wdzi´czny towa-
rzyszowi partyjnemu [Friedrichowi] Siebertowi za wydanie rozporzàdzenia, w któ-
rym nakazuje on organom policyjnym, by mia∏y wzglàd na stan fizyczny ludzi zobo-
wiàzanych do wykonywania takich egzekucji. Chcia∏bym prosiç Panów, ˝eby stara-
li si´ bezwzgl´dnie zastosowaç do tego rozporzàdzenia, jeÊli to tylko jest mo˝liwe.
Lecz nie koniec na tym: ka˝dy dowódca policji i SS, na którym spoczywa ci´˝ki obo-
wiàzek wykonywania tych wyroków, musi mieç stuprocentowà pewnoÊç, ˝e tym sa-
mym wprowadza w ˝ycie werdykt narodu niemieckiego. Tote˝ uzgodni∏em z kolegà
Streckenbachem, ˝e sprawy zwiàzane z akcjà AB b´dà rozpatrywane w uproszczo-
nym trybie przez policyjne sàdy doraêne, gdy˝ w ˝adnym razie nie powinny one
sprawiaç wra˝enia aktów samowoli lub czegoÊ w tym rodzaju”
6
.
Aresztowani w ramach AB „z uwagi na swà dzia∏alnoÊç oraz postaw´”
7
podpada-
li pod obowiàzujàce w Generalnej Guberni przepisy o stosowaniu trybu doraênego.
Niemcy natychmiast przystàpili do wydawania zbiorowych wyroków Êmierci na tych
ludzi. Niemcy szacowali, ˝e ∏àcznie akcjà obj´li kràg 3500 najbardziej niebezpiecz-
nych pod wzgl´dem politycznym cz∏onków ruchu oporu i spodziewali si´, ˝e jest to
„75-procentowy wynik”
8
. Poza tym uj´to oko∏o 3000 przest´pców zawodowych, naj-
bardziej niebezpiecznych recydywistów, którzy „ze wzgl´du na swe cechy duchowe
i moralne”
9
byli „jedynie ci´˝arem dla otoczenia”
10
i „niepotrzebnie zajmowali miejsca
w wi´zieniach, które w najbli˝szym czasie b´dà tak potrzebne dla innych wi´êniów”
11
.
Ci przest´pcy zawodowi nie mieli podlegaç nawet zbiorowym wyrokom. Do ich zabi-
cia wystarcza∏o samo zarzàdzenie o nadzwyczajnej akcji pacyfikacyjnej.
1
Okupacja i ruch oporu w dzienniku Hansa Franka 1939-1945, Warszawa 1970 – Doku-
ment nr 31, s. 185.
2
Tam˝e, Dokument nr 22, s. 165.
3
Tam˝e, Dokument nr 34, s. 202.
4
Tam˝e, Dokument nr 34, s. 202.
5
Tam˝e, Dokument nr 31, s. 184-186.
6
Tam˝e, Dokument nr 34, s. 195-196.
7
Tam˝e, Dokument nr 34, s. 203.
8
Tam˝e, Dokument nr 34, s. 204.
9
Tam˝e, Dokument nr 34, s. 204.
10
Tam˝e, Dokument nr 34, s. 204.
11
Tam˝e, Dokument nr 34, s. 204.
IV
Nasz Dziennik
Piàtek, 29 sierpnia 2008
DODATEK HISTORYCZNY IPN 8/2008 (15)
DODATEK HISTORYCZNY IPN 8/2008 (15)
Piàtek, 29 sierpnia 2008
Nasz Dziennik
V
Dr Bogus∏aw Kopka, IPN Centrala
Droga do Norymbergi
Jesienià 1939 roku uciekli ca∏à rodzinà z okupowanego przez Sowietów Lwowa
do okupowanej przez Niemców Warszawy. Jej ojciec doktor Helman w Warszawie
zatrudni∏ si´ jako lekarz. Zosta∏ zamordowany przez Niemców. Ofiara Holokaustu?
Nic podobnego. Zosta∏ zabity podczas akcji eksterminacyjnej wymierzonej w pol-
skie elity, akcji, o której nic nie s∏ysza∏em, dopóki nie przeczyta∏em jej wspomnieƒ.
Doktor Helman zginà∏ nie jako ˚yd, ale jako Polak. Ona natomiast, zaopatrzona
w fa∏szywe dokumenty, znalaz∏a schronienie w katolickim zakonie. Tam si´ nawró-
ci∏a, sta∏a si´ zagorza∏à katoliczkà. D∏ugo, d∏ugo póêniej rodzina wyciàgn´∏a jà
z klasztoru i sprowadzi∏a do Izraela”
4
.
Nast´pnymi ofiarami byli ˚ydzi. Ich los okaza∏ si´ najbardziej tragiczny. Niemal ca-
∏a spo∏ecznoÊç ˝ydowska przedwojennej Polski zosta∏a zamordowana w komorach
gazowych oÊrodków natychmiastowej zag∏ady: Be∏˝ca, Sobiboru, Treblinki, Majdan-
ka (KL Lublin), w obozach SS w Trawnikach i Poniatowej. 22 lipca 1942 r. rozpocz´-
∏a si´ najwi´ksza akcja deportacyjna ludnoÊci ˝ydowskiej, tzw. Gross Aktion. W cià-
gu zaledwie dwóch miesi´cy (lipiec-wrzesieƒ) zamordowano w komorach gazowych
Treblinki ok. 250 tys. ˚ydów z warszawskiego getta. „Gross Aktion” by∏a cz´Êcià
„Reinhardt Aktion”, eksterminacji ludnoÊci ˝ydowskiej w Generalnym Gubernator-
stwie. Ca∏a operacja by∏a realizowana w ramach tzw. ostatecznego rozwiàzania kwe-
stii ˝ydowskiej (niem. Endlösung). Dowódcà operacji by∏ SS-Gruppenführer Odilo
Globocnik, szef SS i policji w dystrykcie lubelskim. „Reinhardt Aktion” poch∏on´∏a
ok. dwóch milionów istnieƒ ludzkich, wi´cej ni˝ najwi´ksza fabryka Êmierci, jakà by∏
Konzentrationslager Auschwitz-Birkenau. WÊród jej ofiar byli nie tylko ˚ydzi polscy,
lecz równie˝ deportowani do GG ˚ydzi niemieccy, austriaccy, czescy, s∏owaccy, ho-
lenderscy i francuscy.
W celu ukrycia zbrodniczego charakteru akcji wymierzonych przeciwko Pola-
kom i ˚ydom zabronione by∏o u˝ywanie przez aparat paƒstwowy i partyjny nazi-
stowskich Niemiec – czy to w rozmowach telefonicznych, czy w korespondencji
– wszelkich zwrotów, zdaƒ czy nawet pojedynczych s∏ów mogàcych jednoznacz-
nie kojarzyç si´ z ludobójstwem. Wa˝ne dokumenty dotyczàce tzw. spraw poli-
tycznych, do których zaliczano np. Sonderaktion Krakau, AB-Aktion, czy
Endlösung, opatrzone by∏y gryfem: Geheime Reichssache (tajne wagi paƒstwo-
wej). Co wi´cej, z chwilà, kiedy front wschodni zaczà∏ si´ nieuchronnie zbli˝aç
do historycznych granic Rzeszy, rozpocz´to realizacj´ nowej akcji, której celem
mia∏o byç likwidowanie Êladów dokonanych wczeÊniej masowych mordów. Aktion
1005, bo takim kryptonimem zosta∏a ona nazwana, kierowa∏ SS-Standartenführer
Paul Blobel, dowodzàcy wczeÊniej okrytym z∏à s∏awà Einsatzkommando 4a, które
uczestniczy∏o w masowych rozstrzeliwaniach ˚ydów w Babim Jarze ko∏o Kijowa,
gdzie z ràk niemieckich zgin´∏o oko∏o 70 tys. osób. W ramach „Operacji 1005” jed-
nostki specjalne (Sonderkommando 1005) mia∏y za zadanie ekshumowanie i spa-
lenie cia∏ pomordowanych, tak by Armia Czerwona nie mog∏a znaleêç Êladów
zbrodni. W póêniejszym okresie w obozach Êmierci wybudowano w tym celu kre-
matoria. Sonderkommanda 1005 sk∏ada∏y si´ z ˚ydów oraz wi´êniów innych na-
rodowoÊci, których likwidowano natychmiast po wykonaniu zadania.
Nie wszystkie Êlady zbrodni uda∏o si´ zatrzeç. W latach 1945-1948 odby∏y si´
w Norymberdze procesy czo∏owych niemieckich nazistowskich dygnitarzy, któ-
rym zarzucono pope∏nienie czterech rodzajów zbrodni: 1) pod˝eganie, planowa-
nie i przygotowanie wojny; 2) zbrodnie przeciwko pokojowi; 3) zbrodnie wojenne
i 4) zbrodnie przeciw ludzkoÊci. Jako materia∏ dowodowy pos∏u˝y∏y prokuratorom
Mi´dzynarodowego Trybuna∏u Wojskowego tony dokumentów wytworzonych
przez aparat urz´dniczy (m.in. i te opatrzone klauzulà Geheime Reichssache), re-
lacje ofiar i ich oprawców (np. komendanta obozu oÊwi´cimskiego Rudolfa
Hössa) oraz kroniki filmowe z utrwalonymi na taÊmie filmowej zdj´ciami przedsta-
wiajàcymi wstrzàsajàce obrazy z wyzwalanych przez aliantów niemieckich obo-
zów koncentracyjnych.
W przysz∏ym roku przypada 70. rocznica wybu-
chu II wojny Êwiatowej. Zapewne uka˝e si´ wtedy
wiele wspomnieƒ, wyborów dokumentów, opraco-
waƒ czy okolicznoÊciowych wydawnictw albumo-
wych. G∏oÊno b´dzie w mediach: telewizji, prasie
i na forach internetowych. Mi∏oÊnicy historii, zw∏asz-
cza tej „˝ywej”, b´dà mogli obejrzeç rekonstrukcje
znanych bitew z pierwszych tygodni kampanii obron-
nej Polski z 1939 roku. Mo˝e b´dziemy Êwiadkami
nowych odkryç w polskich i zagranicznych archi-
wach. Historycy i publicyÊci przeÊcigaç si´ b´dà
w formu∏owaniu przeró˝nych tez i hipotez, stawiane
b´dà pytania o sens i cele wojny.
Powiada si´: „˚adna wojna nast´pna nie jest po-
dobna do poprzedniej”. W przypadku wojny z lat
1939-1945 jest to zdanie wielce prawdziwe, zw∏asz-
cza jeÊli si´ porówna sytuacj´ Polski i Polaków
pod dwiema okupacjami niemieckimi z lat I i II wojny
Êwiatowej. W jednym z esejów Norman Davies napi-
sa∏: „Polityka niemiecka wobec Polski w latach 1939-
1945 by∏a zupe∏nie niepodobna do prowadzonej
w latach 1914-1918. Poniewa˝ naziÊci zamierzali za-
mieniç Polaków w naród niepiÊmiennych helotów, ich
plany rasowej budowy Lebensraum obejmowa∏y wy-
mordowanie nie tylko ˚ydów, lecz równie˝ polskiej
inteligencji, w tym kleru katolickiego. Na nowych te-
rytoriach Rzeszy, na przyk∏ad w ¸odzi i Kraju Warty oraz na Âlàsku, SS natych-
miast przeprowadzi∏o masowà czystk´ wÊród polskich ksi´˝y. Do samego Dachau
trafi∏o oko∏o trzech tysi´cy z nich. Wed∏ug amerykaƒskiego kapelana, który w dniu
wyzwolenia obozu w 1945 roku rozmawia∏ z garstkà tych, co prze˝yli, prosili oni
nie o chleb, lecz o brewiarze”
1
.
Z kolei polski pisarz Ferdynand Goetel, znajàcy z autopsji pierwszà okupacj´
niemieckà z czasów Wielkiej Wojny, tak wspomina∏ wejÊcie Niemców do Warsza-
wy na poczàtku paêdziernika 1939 r.: „Wojska niemieckie wesz∏y do Warszawy
wraz z jesiennym ch∏odem i mrokiem. Z dwu plag ta druga, atmosferyczna, by∏a
bardziej bodaj dotkliwa od pierwszej. Pozbawione okien mieszkania, dziury w mu-
rach i sufitach, chwiejne pod∏ogi, wypalone czy puste piwnice, nieczynna sieç ga-
zowa, wodociàgowa i elektryczna spowodowa∏y troski, powi´kszajàce zas´p bez-
radnej godziny. By∏y to jedyne dni, kiedy Warszawà ow∏adnà∏ smutek. BliskoÊç
umar∏ych, le˝àcych tu˝-tu˝ w nie uprzàtni´tych wcià˝ mogi∏kach ulicznych, po-
wi´ksza∏a przygn´bienie.
Wojska niemieckie, choç postawà Êwietne, wyposa˝one i wyçwiczone, z pozo-
ru dumne jak rzymskie legiony, wesz∏y do miasta podniecone i niespokojne, jak
gdyby wcià˝ jeszcze spodziewa∏y si´ z jego strony jakiejÊ niespodzianki, sprzecz-
nej z tym, co dyktowa∏ »der deutsche Wirklichkeitssinn« [niemieckie poczucie rze-
czywistoÊci]. »Zbrodniczym ob∏àkaƒcem« nazywa∏ przecie˝ Stefana Starzyƒskie-
go Führer, t∏umaczàc swym ˝o∏nierzom pod Warszawà, dlaczego muszà si´ dalej
biç, mimo ˝e wojna »faktycznie« skoƒczy∏a si´ 17 wrzeÊnia. Po˝ar Warszawy, wi-
dziany z okopów niemieckich, musia∏ wywo∏aç wra˝enie zupe∏nej zag∏ady. A tu
trzeba by∏o jeszcze dzieƒ czy dwa czekaç, nim pad∏ rozkaz wejÊcia do miasta
na wàtpliwy odpoczynek. Ludzi w mieÊcie by∏o jeszcze sporo, na ulicach sta∏y nie
uprzàtni´te barykady.
Doprawdy, kto widzia∏ ów wymarsz dokonany zresztà ukradkiem, bez zewn´trz-
nych manifestacji tryumfu, musia∏ stwierdziç ze zdziwieniem, ˝e bardziej wyl´knie-
ni byli wówczas Niemcy. Herrenvolk [naród panów] mia∏ oczy chwiejne, presti˝
swój ratowa∏ niepotrzebnym poÊpiechem i krzykiem. Warszawa bez sprzeciwu
schodzi∏a z drogi zwyci´zcom. Czy Niemcy odgadywali mo˝e, ˝e jednym z czyn-
ników spokoju ludnoÊci zdruzgotanego miasta by∏a pogarda, wcale nie zachwia-
na doznanà kl´skà i tym bardziej przeto niezrozumia∏a?
1
N. Davies, Europa mi´dzy Wschodem a Zachodem, Kraków 2007, s. 242.
2
F. Goetel, Czasy wojny, Gdaƒsk 1990, s. 15-19.
3
Por. T. ˚ukowska, Na skraju dwóch Êwiatów... Wspomnienia 1939-1953,
oprac. Z. i A.K. Kunert, Warszawa 2000.
4
Izrael woli zmar∏ych. Rozmowa Piotra Zychowicza z Icchakiem Laorem, „Rzeczpospolita”,
30 VI – 1 VII 2007, s. A12.
Niemieccy zbrodniarze na ∏awie oskar˝onych w Norymberdze
Ewa Siemaszko
„Mamusiu, zabierz nas!”
O ostatnich chwilach Polaków
mordowanych w Hucie Pieniackiej
Zdarzy∏o si´, ˝e w parterze domu przy ulicy Pierackiego, gdzie mieszka∏em, by∏
lokal jakiejÊ instytucji, opuszczony i pusty. Pewnej nocy zakwaterowa∏ si´ tam od-
dzia∏ saperów niemieckich. Wszed∏ do kwatery przez okna, wystawi∏ stra˝e i do-
piero wówczas nape∏nili dom pogró˝kami i ha∏asem. Wyr´czajàc wystraszonego
dozorc´, musia∏em u˝yç wiele perswazji, by wyt∏umaczyç dowódcy oddzia∏u, ˝e
˝o∏nierze niemieccy mogà tu spaç spokojnie, bo przecie˝ miasto si´ podda∏o i jest
niezdolne do walki”
2
.
Za ˝o∏nierzami Wehrmachtu podà˝a∏a ca∏a rzesza Niemców: przedsi´biorców,
urz´dników oraz „mundurowych”, s∏u˝àcych w formacjach SS, gestapo, policji po-
rzàdkowej (Orpo). „Do Polski ciàgn´∏a ich ch´ç panowania, robienia kariery, dora-
biania si´ i dekowania przed pójÊciem na front. Generalna Gubernia, szczególnie
Warszawa, otwiera∏a przed Niemcami niespodziewane mo˝liwoÊci. Z ma∏ych, naj-
cz´Êciej prowincjonalnych posad, znaleêli si´ nagle w podbitym kraju na kierowni-
czych stanowiskach, przyznajàcych im kompetencje i przywileje, o których w samej
Rzeszy nigdy nawet marzyç nie mogli. Przede wszystkim zacz´li u˝ywaç ˝ycia.
Na miejscu eleganckie mieszkania z cudzymi meblami, zabawa, alkohol, przyjació∏-
ki, a dla ˝on i rodzin w Reichu skrzynie i paczki tego, co na miejscu da∏o si´ »zor-
ganizowaç«. Odkryli niewysychajàce êród∏o prywatnych zarobków – najpierw zwy-
k∏y rabunek, potem ∏apówki. Tu w Warszawie byli kimÊ, ˝ycie bez hamulców sta∏o
otworem”
3
. Przytoczony fragment relacji Teodory ˚ukowskiej ps. „Milena”, agentki
polskiego wywiadu zatrudnionej w siedzibie gubernatora dystryktu warszawskiego
Ludwiga Fischera w pa∏acu Brühla, dobrze charakteryzuje powody, jakimi kierowa-
li si´ Niemcy z Rzeszy, wybierajàc „karier´” na Wschodzie. Na „Wschodzie” Gene-
ralne Gubernatorstwo by∏o bowiem traktowane i przedstawiane w oficjalnej propa-
gandzie nazistowskiej jako „Wschód”, czyli teren nieprzynale˝ny – wed∏ug rasi-
stowskich kryteriów – do cywilizacji Zachodu, teren cywilizacyjnej ekspansji.
Pierwszymi ofiarami zorganizowanej machiny niemieckiego terroru byli Polacy.
W ramach tzw. nadzwyczajnej akcji pacyfikacyjnej, w skrócie AB-Aktion, wymor-
dowano w 1940 r. blisko 7000 osób. Znakomità wi´kszoÊç ofiar tej akcji stanowi∏
kwiat polskiej inteligencji: nauczyciele, prawnicy, lekarze, politycy, dzia∏acze spo-
∏eczni, znani sportowcy i duchowni. W jednym z wywiadów wybitny ˝ydowski pi-
sarz Icchak Laor (rocznik 1948) opowiedzia∏ polskiemu dziennikarzowi niezwyk∏à
histori´: „Matka m´˝a mojej siostry by∏a polskà ˚ydówkà. Pochodzi∏a ze Lwowa.
Nie niknie pami´ç pokoleƒ. 28 lutego 2008 r. grupa potomków i pojedynczych
ju˝ dawnych mieszkaƒców Kresów Wschodnich przyby∏a z pielgrzymkà
na Ukrain´ do miejsca, w którym przed 64 laty znajdowa∏a si´ du˝a polska
wieÊ Huta Pieniacka. Obecnie to pustkowie. Rada Pami´ci Walk i M´czeƒstwa
w 2005 r. postawi∏a tam pomnik w ho∏dzie zamordowanym mieszkaƒcom.
WieÊ zosta∏a za∏o˝ona – jak g∏osi∏a miejscowa tradycja – przez króla Ja-
na III Sobieskiego, a wi´c podczas II wojny Êwiatowej liczy∏a ju˝ 250 lat.
W okresie mi´dzywojennym nale˝a∏a do powiatu brodzkiego w województwie
tarnopolskim. W 1931 r. wieÊ mia∏a 172 zagrody i 760 mieszkaƒców, wy∏àcznie
Polaków (˝y∏a tam tylko jedna rodzina ukraiƒska i kilka mieszanych), ale pod-
czas wojny z ró˝nych powodów uby∏o miejscowej ludnoÊci, poniewa˝ spis do-
konany w 1943 r. wykaza∏ 478 sta∏ych mieszkaƒców. We wsi ukrywani byli ˚y-
dzi, a jej po∏o˝enie w Êrodku du˝ego kompleksu leÊnego sprzyja∏o „wizytom”
sowieckich partyzantów.
Okolica ta sàsiadowa∏a z Wo∏yniem, gdzie przez ca∏y 1943 r. Organizacja
Ukraiƒskich Nacjonalistów i Ukraiƒska Armia Powstaƒcza wraz z wciàganym
przez te organizacje ludem ukraiƒskim dokonywa∏y zbrodni ludobójstwa
na Polakach. „Rzezie wo∏yƒskie” w drugiej po∏owie 1943 r. zacz´∏y rozprze-
strzeniaç si´ na województwa le˝àce na po∏udnie od Wo∏ynia, w tym tarnopol-
skie. Z graniczàcych powiatów wo∏yƒskich – dubieƒskiego i krzemienieckiego
– nap∏ywali polscy uchodêcy. Wielu Wo∏yniaków znalaz∏o schronienie w Hucie
Pieniackiej, a wÊród nich zbiegli ze s∏u˝by tzw. polscy policjanci, zwerbowani
przez Niemców w 1943 r. w okresach nasilonych napadów ukraiƒskich na pol-
skie miejscowoÊci.
Obawa przed napadami nacjonalistów ukraiƒskich, którzy zresztà od po-
czàtku okupacji niemieckiej, rozpocz´tej we wschodnich województwach
w czerwcu 1941 r., objawiali wobec Polaków wrogoÊç, zmobilizowa∏a miesz-
kaƒców Huty do zorganizowania samoobrony. Na terenie wsi dzia∏a∏a te˝ gru-
pa konspiracyjna AK, której dowódcà by∏ in˝. Kazimierz Wojciechowski.
NacjonaliÊci ukraiƒscy z OUN i UPA od d∏u˝szego czasu przymierzali si´
do zlikwidowania oÊrodka polskoÊci, jakim by∏a Huta. Od grudnia 1943 r.
do koƒca lutego 1944 r. trzykrotnie napadali na wieÊ, ale za ka˝dym razem
zdo∏a∏a si´ obroniç.
W koƒcu 1943 r. z ràk nacjonalistów ukraiƒskich gin´∏y w okolicy pojedyn-
cze osoby. Wzmo˝enie zbrodniczych aktów OUN-UPA wymierzonych w Pola-
ków nastàpi∏o w poczàtkach 1944 roku. Miejscowe bojówki by∏y wspomagane
przez przychodzàce z Wo∏ynia bandy UPA. Wokó∏ Huty gin´li Polacy. I tak: 17
stycznia na przysió∏ku Zalesie wsi Czernica, silnego oÊrodka banderowskiego,
zamordowano 7 osób, 2 lutego – 6 osób na przysió∏ku tej wsi Chudziƒskie, 6
lutego w Czernicy zgin´∏y 4 osoby; równie˝ w lutym (dok∏adna data nieustalo-
na) na przysió∏ku Bakaje zosta∏o powieszonych 2 Ukraiƒców sprzyjajàcych Po-
lakom. 13 lutego znaczne si∏y UPA zaatakowa∏y polskà wieÊ Hucisko Brodzkie,
mordujàc – mimo desperackiej obrony miejscowej samoobrony i pododdzia∏u
partyzanckiego AK – 55 osób.
Dokoƒczenie na s. VI
Plik z chomika:
Ferdek1956
Inne pliki z tego folderu:
Artyści w pętli PRL - „Rzeczpospolita”, 5.09.2008.pdf
(8295 KB)
Brygada Świętokrzyska NSZ - „Niezależna Gazeta Polska”, 1 sierpnia 2008.pdf
(1092 KB)
Budowanie kościołów w PRL - „Gość Niedzielny”, 10.08.2008.pdf
(3155 KB)
Czas deportacji i przesiedleń - „Nasz Dziennik”, 5 2008.pdf
(387 KB)
Czerwona Zielona Góra 1945-1981 - Niezależna Gazeta Polska, 4 stycznia 2008.pdf
(839 KB)
Inne foldery tego chomika:
2006
2007
2009
2010
2012
Zgłoś jeśli
naruszono regulamin