Teoria języka
2007/2008
koordynator przedmiotu: Prof. dr hab. Jolanta Antas
KURS zakończony jest obowiązkowym EGZAMINEM
Zagadnienia poruszane na wykładzie:
1. Języki świata - ich ekspansja i zanik.
2. Cele badawcze i dorobek poznawczy językoznawstwa typologicznego oraz klasyfikacje typologiczne:
2.1. w płaszczyźnie fonetycznej [systemy bogate i ubogie – prawo Ziffa];
2.2. typologie składniowe: a) ze względu na stopień zwartości grup syntaktyczno–morfologicznych [języki izolujące, aglutynujące, fleksyjne, alternujące]; b) ze względu na szyk wyrazów w obrębie członów syntaktycznych [języki pozycyjne, przypadkowe i inkorporujące];
2.3. cechy recesywne i ekspansywne języków.
3. Starożytny spór o nazwę: zasada physei i thesei; analogiści i anomaliści; spory o genezę języka [koncepcje glottogoniczne]; spór naturalistów i konwencjonalistów; stanowisko Arystotelesa i jego podział wyrazów.
4. Starożytne językoznawstwo hinduskie: Panini i Patańjali.
5. Szkoła Port Royal i zagadnienie uniwersaliów języka [semantyki uniwersalne – Leibniz i Wierzbicka].
6. Lipska szkoła młodogramatyczna jako przejaw paradygmatu indukcjonistycznego i rozwoju językoznawstwa historyczno–porównawczego [Brugmann, Verner, Leskin, Paul i inni.]
7. Psychologizm Wilhelma van Humboldta i Wilhelma Wundta.
8. Szkoła kazańska: Jan Ignacy Niecisław Baudoin de Courtenay oraz Mikolaj Kruszewski.
9. Ferdynand de Saussure i jego Cours de linguistique generale [1916]:
9.1. podział na langue i parole [Por. do podziałów: ergon – energeia; performance – competence; massage – code];
9.2. koncepcja znaku: signifie – signifiant; arbitralny – proporcjonalny; signification – valuer; [trójkąt semiotyczny Ogdena i Richardsa; trapez Greimasa i Pottiera];
9.3. relacje syntagmatyczne i asocjacyjne (paradygmatyczne);
9.4. diachronia i synchronia.
10. Cztery aksjomaty językowe Karla Bühlera z Die Sprachtheorie [1934] oraz Bühlerowska analiza systemu językowego (płaszczyzna deiktyczna/płaszczyzna symboliczna) oraz rozwój tej koncepcji w szkole londyńskiej
11. Peirce’a teoria znaku: symbole, ikony i indeksy; peirce’owskie pojęcie SEMIOZIS.
12. Emila Benveniste`a teoria systemów semantycznych i semiotycznych; o dwuklasowości języka [poziomy i jednostki ].
13. Semiotyka, semantyka a pragmatyka: miejsce języka w systemach znakowych (od Peirce`a i Morrisa po Leecha i radykalną semantykę Wierzbickiej)
14. Amerykańska szkoła strukturalna – dystrybucjonizm i behawioryzm Leonarda Bloomfielda [Yale] kontra funkcjonalizmowi Jakobsona [Harvard].
14.1. Pojęcia: transformacji i zdań jądrowych w teorii Zelliga Harrisa.
14.2. Filozoficzne i psychologiczne konsekwencje modelu języka w ujęciu Noama Chomskiego:
14.2.1. językowa kompetencja (language competence), a językowe wykonanie (performance);
14.2.2. pojęcie native speakera, twórczy charakter języka
14.2.3. mentalizm (natywizm), a fizykalizm,
14.2.4. zadania gramatyki i pojęcie idealnego native speakera.
14.3. Wersja gramatyki transformacyjno–generatywnej Chomskiego wg Aspects ofTheory of Syntax [1965]:
14.3.1. rozróżnienie między strukturą powierzchniową (surface structure) i strukturą głęboką (deep structure);
14.3.2. pojęcie komponentu semantycznego i nowa wersja transformacyjna;
14.3.3. uniwersalia materialne i formalne wg Noama Chomskiego i następców.
15. Charlesa Fillmore’a koncepcja przypadków głębokich (case grammar)
16. Amerykańska szkoła lingwistyki antropologicznej:
16.1. szkoła Franza Boasa;
16.2. koncepcja relatywizmu językowego Sapira–Whorfa.
17. Relatywizm językowy a uniwersalizm semantyczny czyli problem uniwersaliów semantycznych a kwestia słów warunkowanych kulturowo
18. Filozoficzne podstawy, psychologiczne korzenie i podstawowe założenia językoznawstwa kognitywnego:
18.1. Berlina & Key’a koncepcja nazw kolorów (studium z semantyki kognitywnej kontra Whorfa koncepcji relatywizmu językowemu);
18.2. Eleonory Rosch pojęcie prototypu semantycznego i zjawisko kategoryzacji wg kognitywistów.
18.3. Georga Lakoffa koncepcja metaforyzacji języka naturalnego;
18.4. Ronalda Langackera „gramatyka przestrzeni” [ space grammar ]
18.5. zagadnienie konceptualizacji i Lakoffowskie „Tezy o znaczeniu”.
18.6. pojęcie schematu wyobrażeniowego i model „dynamiki sił” wg Johnsona i Talmy`ego
18.7. kierunki rozwojowe językoznawstwa kognitywnego w świecie i w Polsce.
19. Teoria modalności: modalność: aletyczna, epistemiczna i deontyczna
20. Zagadnienia pragmatyki mowy
20.1. teoria aktów mowy wg Johna Langshawa Austina i jego How to do things with words [1962]
20.2. pojęcie aktu mowy i warunków jego fortunności;
20.3. koncepcja czasowników performatywnych;
20.4. teoria illokucji i perlokucji.
20.5. Johna Searle’a –reguły regulatywne i konstytutywne oraz warunki fortunności aktów mowy
20.6. typologie aktów mowy: od propozycji Austina, przez Searle’a do kognitywnego podziału aktów mowy
20.7. zasada KOOPERACJI i maksymy konwersacyjne wg Paula Grice’a.
20.8. zjawisko implikatury i presupozycji. Typologie i podziały
21. Teoria relewancji Sperbera i Wilson. Nowe modele komunikacyjne.
22. Kognitywne rozumienie tradycyjnych pojęć i zagadnień językowych: granic języka, jednostek mowy i środków komunikowania.
22.1. rewizja wcześniejszych koncepcji znaku językowego: od arbitralności do motywacji
22.2. antropocentryczna perspektywa językowej płaszczyzny wyrażania – zasady kognitywne
22.3. nowe spojrzenie na teorię komunikacji: na zagadnienie intencjonalności i środków jej wyrażania
22.4. nowe spojrzenie na funkcje mowy i sposoby ich wyrażania
Ramowy program ćwiczeń do zajęć z Teorii języka
1. Hipotezy powstawania mowy. Koncepcje i założenia
2. Płaszczyzny i jednostki języka. Metodologiczne punkty widzenia
3. Dziedzictwo myśli strukturalnej
3.1. Zasadnicze założenia myśli strukturalistycznej Ferdynanda de Saussure`a:
3.1.1. podział na langue i parole
3.1.2. koncepcja znaku: signifie – signifiant; arbitralny – proporcjonalny; signification – valuer;
3.1.3. relacje syntagmatyczne i asocjacyjne (paradygmatyczne);
3.1.4. diachronia i synchronia.
4. Europejskie szkoły strukturalistyczne:
4.1. Szkoła praska – jej wkład w dorobek językoznawstwa i najważniejsze osiągnięcia
4.2. Szkoła londyńska – od Bronisława Malinowskiego do J. R. Firtha i jego uczniów: M.A. K. Halliday, R. Gutwiński.
4.3. szkoła genewska [Bally] – zjawisko aktualizacji i ekspresji językowej
4.4. szkoła kopenhaska [Louis Hjemslev] czyli koncepcja tzw. glossematyki.
4.5. polski strukturalizm Jerzego Kuryłowicza i porównania jego koncepcji z koncepcją semantycznych przypadków głębokich Charlesa Fillmora.
5. Roman Jakobson i jego funkcjonalizm, problem metajęzyka w ujęciu Jakobsona oraz zagadnienie dwu aspektów języka: oś podobieństwa i oś przyległości (jako rozwinięcie desaussurowskiego podziału na oś syntagmatyczną i asocjacyjną (paradygmatyczną)
6. Karla Bühlera pojęcie płaszczyzny deiktycznej, zagadnienie anforyczności (anafora i katafora) i ostensji referencjalnej aktu mowy
7. Rewolucja generatywistyczna:
7.1. trzy wersje gramatyk Noama Chomskiego wg jego Syntactic Structures [1957]:a) gramatyki skończenie stanowe; b) gramatyka struktur frazowych; c) gramatyki transformacyjne.
7.2. współcześnie proponowane modele generatywne: gramatyki beztransformacyjne i tzw. minimalistyczny program Chomskiego oraz gramatyka rządu, wiązania i bariery.
7.3. semantyka generatywna:
7.3.1. analiza składnikowa [Katza i Fodora koncepcja „macierzy cech”];
7.3.2. koncepcje słownikowe Katza, Fodora i Postala z roku 1966.
8. Antropologiczna perspektywa spojrzenia na język – językoznawstwo kognitywne
8.1. pojęcie tzw. „kategorii radialnej” i tzw. „schematów wyobrażeniowych”
8.2. metafory konceptualne oraz miejsce i znaczenie prototypu i metafory w języku i językoznawstwie kognitywnym;
8.3. pojęcia domeny kognitywnej (domena źródłowa i domena docelowa) a zjawisko profilowania;
...
aleksandraoliwia