społeczny kontekst niepełnosprawności.pdf
(
175 KB
)
Pobierz
QPrint
SEMINARE
24
*
2007
*
s. 339Î353
L
IDIA
M
ARSZAýEK
SPOýECZNY KONTEKST NIEPEýNOSPRAWNOĺCI
1. WPROWADZENIE
Wspþczesny spoþeczny model niepeþnosprawnoĻci odchodzi od tradycyjnego
rozumienia niepeþnosprawnoĻci jako osobistego problemu pojedynczego czþowie-
ka. Nie zaprzeczajĢc koniecznoĻci indywidualnego i podmiotowego traktowania
kaŇdej niepeþnosprawnej osoby i podejmowania dziaþaı rehabilitacyjnych, wspie-
rajĢcych jĢ w likwidowaniu skutkw uszkodzenia i dĢŇenia do jak najpeþniejszego
wykorzystania jej Ňyciowych moŇliwoĻci, osadza te dziaþania w realiach otocze-
nia spoþecznego, w ktrej przyszþo osobie niepeþnosprawnej Ňyę i funkcjonowaę.
NiepeþnosprawnoĻę traktowana jest wiħc obecnie w dwch wymiarach Î indywi-
dualnym i spoþecznym, jako problem dotykajĢcy szerokie wsplnoty ludzi, przy
czym zdecydowanie silniejszy akcent kþadzie siħ na wymiar spoþeczny, w ktrym
podkreĻla siħ rwnoĻę praw osb niepeþnosprawnych do satysfakcjonujĢcego Ňy-
cia w spoþeczeıstwie.
NiepodwaŇalny jest fakt, Ňe ludzie niepeþnosprawni doĻwiadczajĢ w swoim
Ňyciu rozmaitych utrudnieı i ograniczeı, spowodowanych wþasnĢ dysfunkcjĢ.
Wiele z tych utrudnieı ma swoje Ņrdþa w traktowaniu jeszcze do niedawna tych
osb jako marginesu spoþeczeıstwa i stwarzaniu im moŇliwoĻci Ňycia i funkcjo-
nowania jedynie w wydzielonych fizycznie i architektonicznie strefach, obejmu-
jĢcych gþwnie instytucje opieki zdrowotnej i spoþecznej oraz szkolnictwa spe-
cjalnego. Rzadko brano pod uwagħ moŇliwoĻę podjħcia przez osoby niepeþno-
sprawne normalnego, peþnego Ňycia w spoþeczeıstwie i Ļwiecie ludzi sprawnych,
stĢd przy konstruowaniu tego Ļwiata rzadkoĻciĢ byþo uwzglħdnianie potrzeb ludzi
niepeþnosprawnych. Te osoby niepeþnosprawne, ktre podejmowaþy dojrzaþe,
normalne Ňycie, zdane byþy zazwyczaj na siebie i pomoc osb najbliŇszych.
Zmiany w kierunku znoszenia barier architektonicznych i komunikacyjnych po-
stħpujĢ dziĻ bardzo powoli, lecz systematycznie i obejmujĢ swoim zasiħgiem co-
raz szerszy zakres nowo tworzonej i przebudowywanej infrastruktury Î od urzħ-
340
LIDIA MARSZAýEK
dw i instytucji publicznych, poprzez placwki oĻwiatowe aŇ do placwek han-
dlowych czy kulturalnych.
Jednak zarwno same osoby niepeþnosprawne, jak rwnieŇ badacze, zajmu-
jĢcy siħ tĢ problematykĢ podkreĻlajĢ, iŇ przyczynĢ dotykajĢcych ludzi niepeþno-
sprawnych utrudnieı i ograniczeı jest nie sam fakt fizycznego uszkodzenia, lecz
reakcje otoczenia spoþecznego na niepeþnosprawnoĻę. Postrzegane odchylenia od
normy, obejmujĢce ograniczenia sprawnoĻci, dysfunkcje i defekty wywoþujĢ
okreĻlone reakcje spoþeczne, ktre wyraŇajĢ siħ poprzez tworzenie stereotypw na
temat osb niepeþnosprawnych i powstawanie negatywnych postaw, bħdĢcych
podstawĢ uruchamiania procesu reakcji spoþecznej na niepeþnosprawnoĻę.
2. POSTAWY ĺRODOWISKA SPOýECZNEGO WOBEC NIEPEýNOSPRAWNYCH
IstniejĢ rŇne podejĻcia do pojħcia postawy w literaturze przedmiotu. Jednym
z nich jest rozumienie tego pojħcia w aspekcie emocjonalnym, nawiĢzujĢce do
koncepcji postawy w znaczeniu socjologicznym. I tak na przykþad dla S. Miki
1
postawa to ápewien wzglħdnie staþy stosunek emocjonalny lub oceniajĢcy do
przedmiotu, bĢdŅ dyspozycja do wystħpowania takiego stosunkuÑ. Psychologowie
okreĻlajĢ postawħ jako wzr nastawienia psychicznego, ktry przygotowuje do
okreĻlonego dziaþania
2
.
Postawy spoþeczne sĢ bardzo zþoŇone. MajĢ one trzy aspekty Î poznawczy,
emocjonalny i motywacyjny. Skþadnik intelektualny polega na porwnywaniu
jednostki z przyjħtymi standardami, wzorcami i dokonywaniu wartoĻciujĢcej oce-
ny. Skþadnik emocjonalny ma znak dodatni lub ujemny, þĢczy siħ z przyjemnymi
lub przykrymi doznaniami. Skþadnik motywacyjny ukierunkowuje zachowanie
áodÑ lub ádoÑ przedmiotu postawy.
Przyjmuje siħ, Ňe postawy mogĢ byę przychylne, nieprzychylne lub neutral-
ne, albo teŇ poĻrednie Î niezdecydowane. MogĢ teŇ wystħpowaę postawy ambi-
walentne, dwuwartoĻciowe, ktre sĢ jednoczeĻnie pozytywne i negatywne
3
.
Postawy wobec niepeþnosprawnoĻci wspþokreĻla wiedza o jego przyczy-
nach, istocie i konsekwencjach, a takŇe znaczenie przypisywane takim warto-
Ļciom, jak: zdrowie, harmonia ciaþa, sprawnoĻę umysþowa, piħkno fizyczne, itp.
4
.
H. Larkowa
5
wymienia dwie skrajne postawy spoþeczne wobec osb niepeþno-
sprawnych: pozytywnĢ, akceptujĢcĢ, oraz negatywnĢ, odtrĢcajĢcĢ. Autorka zwra-
1
S. Mika, Wstħp do psychologii spoþecznej, PWN, Warszawa 1972, s. 65.
2
G.W. Allport, Personality, Constable, London 1949
2
, s. 245.
3
H. Larkowa, Postawy spoþeczne wobec osb z odchyleniami od normy, w: Pedagogika rewa-
lidacyjna, A. Hulek (red.), PWN, Warszawa 1988, s.479.
4
Por. M. Chodkowska, Kobieta niepeþnosprawna. Socjopedagogiczne problemy postaw, UMCS,
Lublin 1993
5
Por. H. Larkowa, dz.cyt., s. 479.
SPOýECZNY KONTEKST NIEPEýNOSPRAWNOĺCI
341
ca rwnieŇ uwagħ na fakt, Ňe publicznie wyraŇane postawy sĢ na ogþ pozytywne,
poniewaŇ w naszej kulturze negatywny stosunek do niepeþnosprawnych uwaŇany
jest za pogwaþcenie przyjħtych norm wspþŇycia spoþecznego i oglnie potħpiany,
jednak gþħbsze, prywatne, niezwerbalizowane postawy sĢ nieprzychylne lub wro-
gie. I. Katz, R.G. Hess i J. Wackenhut w swojej teorii ambiwalencji postaw miħ-
dzygrupowych stwierdzajĢ, Ňe na stosunek do grup napiħtnowanych (np. niepeþ-
nosprawnych) skþadajĢ siħ jednoczeĻnie awersja i wspþczucie
6
.
Postawy wobec osb niepeþnosprawnych obserwowane sĢ we wszystkich ro-
dzajach Ļrodowisk, w ktrych osoby takie ŇyjĢ Î w Ļrodowisku rodzinnym, sĢ-
siedzkim, rwieĻniczym, Ļrodowisku pracy czy przypadkowych stycznoĻci. Oso-
by niepeþnosprawne najczħĻciej podajĢ przykþady zachowaı otoczenia, bħdĢce
wyrazem postaw negatywnych Î ok. 75% osb
7
.
Wyniki wielu badaı dowodzĢ, Ňe nie tyle rodzaj uszkodzenia, ile widocznoĻę
uszkodzonego ciaþa, cechy osobowoĻci niepeþnosprawnej jednostki, a takŇe sto-
pieı jej znajomoĻci odgrywajĢ waŇnĢ rolħ w powstawaniu okreĻlonych postaw
wobec niepeþnosprawnych. W przypadku widocznego, znacznego naruszenia ty-
powego wyglĢdu ciaþa czþowieka reakcje innych ludzi na to odchylenie od stan-
dardu, majĢ wartoĻę negatywnĢ. WpþywajĢ na unikanie widoku naruszonego cia-
þa, co za tym idzie Î unikania samej osoby.
Postawy wobec osb niepeþnosprawnych majĢ swoje Ņrdþa takŇe w innej
tendencji, przejawiajĢcej siħ w narzucaniu osobom niepeþnosprawnym okreĻlo-
nych sposobw zachowania siħ, nie pozostawiajĢc im prawa wyboru
8
. Oczekuje
siħ od nich uznania i internalizacji powszechnego w danej kulturze stylu Ňycia i
wyznaczajĢcych go wartoĻci, stwarzajĢc jednoczeĻnie bariery, utrudniajĢce ich
realizacjħ
9
. Spoþeczeıstwo uzurpuje sobie prawo do stanowienia o osobach, ktre
uwaŇa siħ za sþabe i gorsze, przypisywania im toŇsamoĻci i wymuszania statusu
spoþecznego.
A. Hulek wyraŇa przekonanie, Ňe: áNie stwierdza siħ (poza skrajnymi przy-
padkami) korelacji miħdzy rodzajem i stopniem upoĻledzenia a
Î cechami osobowoĻciowymi ludzi niepeþnosprawnych,
Î zdolnoĻciĢ ich adaptacji w rŇnych sytuacjach Ňyciowych,
Î zdolnoĻciĢ do pracy (oczywiĻcie po odpowiednim przygotowaniu i we wþa-
Ļciwych warunkachÑ
10
.
6
Por. I. Katz, R.G. Hess, J. Wackenhut, Racial ambiwalence, value duality and behaviour, w:
Prejudice, discrimination and racism, J.F. Doridio, S.L. Gaertner (red.), Academic Press, New York
1986.
7
Por. M. Chodkowska, dz.cyt.
8
Por. H. Larkowa, dz.cyt., s. 21.
9
Por. K. Bþeszyıska, NiepeþnosprawnoĻę a struktura identyfikacji spoþecznych, Wydawnictwo
Akademickie ņak, Warszawa 2001, s. 101.
10
A. Hulek, Czþowiek niepeþnosprawny we wspþczesnym Ļwiecie, w: Czþowiek niepeþno-
sprawny w spoþeczeıstwie, A. Hulek (red.), PZWL, Warszawa 1986, s. 10.
342
LIDIA MARSZAýEK
Jednak osoby niepeþnosprawne ŇyjĢ i rozwijajĢ siħ w specyficznych warun-
kach. OdmiennoĻę wyglĢdu i sposobu funkcjonowania sprawia, Ňe sĢ postrzegane
jako rŇniĢce siħ od typowych przedstawicieli zbiorowoĻci. Postrzegane odchyle-
nia od normy, obejmujĢce ograniczenia sprawnoĻci, dysfunkcje i defekty wywo-
þujĢ okreĻlone reakcje spoþeczne, wyraŇajĢce siħ poprzez postawy, powstawanie
stereotypw i stygmatyzowanie osb majĢcych okreĻlonĢ cechħ niezgodnĢ z normĢ.
Reakcje spoþeczne na niepeþnosprawnoĻę znajdujĢ swoje odbicie w niekt-
rych teoriach socjologicznych. Z powodu niemoŇnoĻci peþnienia pewnych rl
spoþecznych, osoby niepeþnosprawne zaczħto traktowaę jako dewiantw, a samĢ
niepeþnosprawnoĻę jako formħ dewiacji spoþecznej
11
.
3. TEORIA NAZNACZANIA SPOýECZNEGO
W naukach spoþecznych pojħciem dewiacji okreĻla siħ zwykle zachowanie,
ktre spotyka siħ z negatywnĢ lub pozytywnĢ ocenĢ, potħpieniem lub aprobatĢ i
osĢdem spoþecznym, decydujĢcym o tym, czy dane zachowanie jest dewiacyjne.
WiħkszoĻę koncepcji, dotyczĢcych dewiacji przyjmuje nastħpujĢce zaþoŇenia:
1. Zachowania dewiacyjne sĢ faktem, tradycyjne zaĻ kategorie dewiantw sĢ
oczywiste i nie wymagajĢ uzasadnieı.
2. Reakcja spoþeczna jest czymĻ naturalnym i caþkowicie zrozumiaþym wobec
faktu dewiacji.
3. Analiz wymagajĢ jedynie przyczyny dewiacji, ktre mogĢ byę indywidu-
alne lub spoþeczne.
4. Status dewianta jest osiĢgniħty, a nie przypisany.
5. Istota dewiacji tkwi w naturze czynu i stosunku dewianta do obowiĢzujĢ-
cych norm
12
.
KoncepcjĢ, ktra caþkowicie zerwaþa ze strukturalno-funkcyjnym kierunkiem
pojmowania dewiacji jest teoria naznaczania spoþecznego (labeling theory). Pre-
kursor tego kierunku, E. Lemert
13
, twierdzi, Ňe dewiacja jest wynikiem reakcji
spoþecznej, ktra rwnieŇ okreĻla czħstotliwoĻę wystħpowania i charakter dewia-
cji. Niektre ze zrŇnicowaı, ktrym podlegajĢ ludzie powodujĢ reakcjħ spo-
þecznĢ w postaci karania, degradacji i izolacji jednostek lub grup, okreĻlanych
jako áinneÑ. DewiacjĢ jest wiħc zachowanie lub rola negatywnie oceniona przez
otoczenie, dewiantem zaĻ jednostka, ktra zostaþa tak nazwana. Dla teorii nazna-
czania dewiacja spowodowana jest przez kontrolħ spoþecznĢ, ktra determinuje
11
Por. A. Ostrowska, Socjologia kalectwa i rehabilitacji. Wybrane problemy, Krakw 1976.
12
Por M. ýoĻ, Teorie spoþeczeıstwa a koncepcje dewiacji, w: Zagadnienia patologii spoþecz-
nej, A. Podgrecki (red.), PWN, Warszawa 1976.
13
E. Lemert, Social Pathology. A Systematic Approach to the Theory of Sociopathic Behavior,
McGraw Î Hill, New York 1951.
SPOýECZNY KONTEKST NIEPEýNOSPRAWNOĺCI
343
zachowania ludzi, pozbawiajĢc ich prawa do stanowienia o wþasnym losie. Status
dewianta w rozumieniu tej teorii nie jest wiħc osiĢgniħty, lecz przypisany.
Cechy áinnoĻciÑ przysþugujĢ zarwno zachowaniom, jak i wþaĻciwoĻciom
psychicznym i fizycznym. E. Lemert nazywa to dewiacjĢ pierwotnĢ. Gdy cechy te
spotkajĢ siħ z karzĢcĢ, degradujĢcĢ i izolujĢcĢ reakcjĢ spoþecznĢ, zachodzi miħdzy
dewiantem a piħtnujĢcym go spoþeczeıstwem kolejny þaıcuch interakcji, prowa-
dzĢcy do dewiacji wtrnej. W ten sposb po dewiacji pierwotnej i spoþecznym
ukaraniu nastħpujĢ kolejne zachowania dewiacyjne, poþĢczone z odczuwaniem
negatywnych emocji przez dewianta. Prowadzi to do zastosowania silniejszych
kar i odrzucenia, po czym nastħpuje formalna akcja przeciwko dewiantowi. Ten
ostatni wzmacnia swoje zachowania, traktujĢc je juŇ jako samoobronħ przed piħt-
nujĢcymi. Ostatnim zaĻ etapem tego procesu jest akceptacja statusu spoþecznego
dewianta i podjħcie przez niego wysiþkw w celu przystosowania siħ do nowej
roli spoþecznej. Zjawisko przystosowania siħ do nowej roli E. Lemert nazywa
dewiacjĢ wtrnĢ.
Dewiacja pierwotna nie wiĢŇe siħ z powstawaniem zmian w postawach wo-
bec siebie i rolach spoþecznych, natomiast dewiacja wtrna powoduje zorganizo-
wanie Ňycia i toŇsamoĻci dewianta oraz jego samookreĻlenie wokþ osi, ktrĢ jest
fakt dewiacji. Nastħpuje wwczas hipertrofia toŇsamoĻci, czyli fiksacja na wy-
branym, sztywnym statusie.
H. Becker, kontynuator prac E. Lemerta, sformuþowaþ o wiele ĻmielszĢ tezħ Î
o ile E. Lemert uznawaþ istnienie dewiacji pierwotnej bez reakcji spoþecznej, o
tyle H. Becker rozwinĢþ koncepcjħ dewiacji opartej wyþĢcznie na reakcji spoþecz-
nej, jako jej jedynej przyczynie. Autor pisze w swojej pracy: áDewiant jest tym,
do ktrego ta etykieta zostaþa z powodzeniem przylepiona. Dewiacja jest to za-
chowanie, ktre ludzie tak nazwaliÑ
14
. Argumentacjħ tħ opiera H. Becker na spo-
strzeŇeniu, Ňe nie kaŇdy, kto narusza normy, zostaje naznaczony jako dewiant,
zaleŇy to od splotu rozmaitych okolicznoĻci, w tym sytuacji spoþecznej jednostki.
Autor podaje rwnieŇ czynniki, od ktrych zaleŇy reakcja naznaczania: widocz-
noĻę dewiacji, sytuacja spoþeczna jednostki i pozycja w porwnaniu z otoczeniem
spoþecznym, poziom tolerancji Ļrodowiska oraz dostħpnoĻę w kulturze alterna-
tywnych form spoþecznych reakcji na dewiacjħ, innych niŇ naznaczanie.
J. Kitsuse
15
, ktry rozwinĢþ teoriħ H. Beckera, uwaŇa dewiacjħ za proces, w
ktrym spoþeczeıstwo interpretuje zachowanie jako dewiacyjne, nastħpnie defi-
niuje osobħ przejawiajĢcĢ to zachowanie jako dewianta, aby w koıcu poddaę jĢ
postħpowaniu wþaĻciwemu tego rodzaju dewiacji. CiħŇar winy w powstawaniu
dewiacji przerzucony jest na spoþeczeıstwo, ktre reaguje negatywnie i stygma-
tyzujĢco na okreĻlone cechy lub zachowania jednostek.
14
H. Becker, Outsiders: Studies in the Sociology of Deviance, New York 1963, s. 9.
15
J. Kitsuse, Societal Reaction to deviant Behavior: Problems of Theory and method, w: The
Other Side, H. Becker (red.), New York 1964.
Plik z chomika:
maarteczka15
Inne pliki z tego folderu:
socjo 28-11.docx
(14 KB)
socjo exam.docx
(16 KB)
socjo patologie.pptx
(78 KB)
socjo wymagania.pdf
(975 KB)
Socjologia.docx
(26 KB)
Inne foldery tego chomika:
anatomia
angielski
bilogia medyczna
biochemia
biofizyka
Zgłoś jeśli
naruszono regulamin