Eckhart-Traktaty.pdf

MISTRZ ECKHART

TRAKTATY

Przelozyl i opracowal

Wieslaw Szymona OP

Tytuly oryginalów:

Deutsche Predigten und Traktate , C. Hanser Verlag, München

1959, s. 51-139, 443-448

Meister Eckharts Traktate (w wyd. Kohlhammera: Band V),

4. Vom Abgeschiedenheit , s. 377-468

Od tlumacza

Tom ten zawiera cztery dzielka Mistrza Eckharta. Trzy pierwsze (i legendy)

zostaly wziete z malego wydania jego dziel z 1959 roku (Josef Quint,

Deutsche Predigten und Traktate ), tekst ostatniego - z IV tomu serii

niemieckiej wydania Kohlhammera. Podstawe polskiego przekladu

stanowilo pochodzace od Josefa Quinta tlumaczenie na wspólczesny jezyk

niemiecki, dokonane ze staroniemieckiego oryginalu

( Spätmittelhochdeutsch ) ustalonego przezen na podstawie rekopisów.

Podobnie jak w pierwszym krytycznym wydaniu niemieckich dziel

Eckharta, pochodzacym od Franza Pfeiffera (Leipzig 1857), równiez u

Quinta te pisma sredniowiecznego mistrza otrzymaly wspólna nazwe

Traktatów . Termin "traktat" nie stanowi bowiem scisle okreslonego gatunku

pismiennictwa i nie jest dostatecznie jednoznaczny w tym wypadku. Miedzy

czterema dzielkami zachodza duze róznice, nie tylko tresciowe, ale równiez

formalne. Najbardziej jeszcze okreslenie to pasuje moze do pisma O

odosobnieniu , bo O czlowieku szlachetnym mozna by z powodzeniem

zaliczyc do kazan. Pouczenia duchowe powstaly z tak zwanych collationes ,

tj. polaczonych z dyskusja pogadanek i - mimo pisemnego ich zredagowania

przez autora, zachowaly w wielu miejscach wyrazne slady tej genezy.

Wreszcie Ksiega Boskich pocieszen , wprawdzie tresciowo zwarta dzieki

jednej przenikajacej ja intencji, jest bardzo zróznicowana w formie

literackiej poszczególnych czesci. Mimo tych róznic pozostawienie

wspólnego tytulu Traktaty wydaje sie uzasadnione ze wzgledu na jego

powszechne wystepowanie w literaturze eckhartianskiej. Na stronie

tytulowej znalazly sie jednak równiez tytuly poszczególnych pism (legendy

o Eckharcie potraktowano jako rodzaj aneksu).

Dzielace te cztery pisma róznice byly tez powodem zrezygnowania z

jednego wspólnego wstepu. Zamiast tego kazde z nich zostalo poprzedzone

osobnym wprowadzeniem, w którym omówiono przede wszystkim problem

ich autentycznosci oraz sytuacji, w jakiej powstaly, przedstawiono uklad

tresci, a takze wyjasniono niektóre punkty doktryny Mistrza z Hochheim. W

krajowych bibliotekach niewiele mozna znalezc literatury poswieconej

tematyce mistyki nadrenskiej, nie mówiac juz o monografiach. Trudno

zreszta, zeby bylo inaczej, skoro same dziela tych mistyków byly u nas

niemalze nieznane. Najwieksza pomoca okazaly sie tu opracowania J.

Quinta, K. Ruha i L. Cogneta - wybitnych znawców tej dziedziny. W

niemieckim wydaniu traktatów mozna znalezc wykazy najwazniejszych

tekstów paralelnych oraz wielu przytaczanych w tekscie "autorytetów", na

które Eckhart sie powolywal. Dane te zostaly tu czesciowo wykorzystane,

szczególnie przy redagowaniu przypisów.

W sumie jednak ani wstepy, ani przypisy nie mialy na celu pelniejszego

przedstawienia postaci samego Eckharta ani tez wyjasnienia jego doktryny.

Zakladamy tu znajomosc wydanych przez "W drodze" Kazan , a zwlaszcza

zamieszczonego w nich obszernego Wstepu. Jest tam miedzy innymi

zyciorys Eckharta, w którym szerzej sa opisane oba procesy wytoczone mu

przez Inkwizycje, w Kolonii i Awinionie, zakonczone potepieniem

kilkunastu zdan z jego dziel. Pare zdan pochodzi równiez z traktatów

niemieckich, na co w kazdym wypadku bedzie tutaj zwrócona uwaga, z

zalaczeniem odnosnych tekstów bulli Jana XXII In agro dominico . We

Wstepie do Kazan opisano tez zlozone, burzliwe nieraz, dzieje recepcji

dziela Eckharta, zwlaszcza w ostatnim póltora wieku. Wyjasniono równiez

niektóre trudniejsze pojecia mistyki nadrenskiej. Tam takze nalezy szukac

tekstu bulli papieskiej, jak i danych bibliograficznych.

Tematyka Traktatów Eckharta w wielu wypadkach jest taka sama jak w

Kazaniach . Odnosi sie to zwlaszcza do takich centralnych zagadnien, jak

zjednoczenie sie czlowieka z Bogiem dokonujace sie w glebi duszy oraz

umozliwiajace je "odosobnienie" ( Abgeschiedenheit ) czlowieka albo inaczej

"wyrzeczenie", uwalniajace go od niewlasciwego sto-sunkuvdo dóbr

doczesnych i stwarzajace w nim warunki do przebóstwiajacego dzialania

Bozego.

Wyjasnienia domaga sie tez cytowanie Pisma Swietego przez Eckharta.

Opiera sie on na Wulgacie, ale cytuje czesto z pamieci, niedoslownie,

oddajac zwykle tylko zasadnicza mysl danego ustepu.

Przy cytowaniu zastosowano tu numeracje wedlug Biblii Tysiaclecia.

Wieslaw Szymona OP

POUCZENIA DUCHOWE

Wstep

Jesli nie brac pod uwage zaginionego Komentarza do Sentencji Piotra

Lombarda, jest to pierwsze wiekszych rozmiarów dzielko Eckharta - w

kazdym razie pierwsze zredagowane w jezyku niemieckim. Napisal je, gdy

byl przeorem swego macierzystego konwentu, Erfurtu, a równoczesnie

wikariuszem klasztorów Turyngii. Jednoznacznie wskazuje na to

rozbudowany naglówek, w którym oprócz imienia Mistrza z Hochheim

wzmiankowane sa obie pelnione przez niego wtedy funkcje. Laczenia tych

dwóch urzedów w jednej osobie zakazala Kapitula Generalna w 1298 roku,

Pouczenia musialy zatem powstac przed ta data. Co do ich autentycznosci

historycy maja obecnie zupelna pewnosc. Dzieki odnalezionym 44

rekopisom, zostala ona lepiej potwierdzona niz któregokolwiek innego

dziela Eckharta

Tytul Die Reden der Unterweisung , poswiadczony nielicznymi tylko,

pózniejszej daty rekopisami, z pewnoscia nie pochodzi od samego autora.

Pierwotnie brzmial prawdopodobnie Reden - okreslenie, które moze

znaczyc: mowy, przemówienia, ale równiez - jako odpowiednik lacinskich

sermones - kazania lub konferencje. Na geneze i pierwotna forme Pouczen

naprowadza ich Sitz im Leben . Wspomniany naglówek mówi mianowicie, ze

Eckhart glosil je swoim "dzieciom" gromadzacym sie na kolacje. Zarówno

wyglaszana wtedy, przerywana moze pytaniami, konferencja, jak i

wywiazujaca sie po nich swobodna dyskusja mialy cel dydaktyczno-

wychowawczy - omówienie jakiegos zagadnienia dotyczacego zycia

wewnetrznego. Niemieckie Lehrgespräch jest u prawdopodobnie

odpowiednikiem lacinskiego collatio .

"Dzieci", to oczywiscie duchowi synowie Eckharta, moze w wiekszosci

mlodsi, a wiec nowicjusze i bracia studenci. Nie znaczy te jednak, ze

tematyka tych wieczorów dyskusyjnych ograniczala sie do spraw

klasztornych.

W redakcji pisemnej Pouczen nieliczne tylko, pozostale zwroty

przypominaja pierwotna forme rozmowy .

Redakcja ta byla z pewnoscia dzielem samego Eckharta, a jej celem

udostepnienie wygloszonych w klasztorze konferencji szerszym kregom

czytelników. Poswiadczaja to bardzo liczne rekopisy, które w

przeciwienstwie na przyklad do traktatu O odosobnieniu, nie przechowaly

sie razem z tekstami literatury mistycznej, lecz w zupelnie innych zbiorach,

a mianowicie wsród dziel przeznaczonych dla wszystkich dazacych do

poglebienia swego zycia religijnego.

Zatem Pouczenia nie sa duchowym przewodnikiem dla nowicjuszy i

kleryków zakonnych, choc dla nich byly najpierw przeznaczone. Podobnie

zreszta jak inne dziela Eckharta, Kazania zwlaszcza, niezaleznie od tego

jakiej grupie spolecznej byly gloszone, skierowane sa do wszystkich i

zawieraja ogólna chrzescijanska doktryne, w swej tematyce i wysuwanych

postulatach aktualna takze dla czlowieka XX wieku.

Mimo ze Eckhart byl juz czlowiekiem intelektualnie w pelni dojrzalym

(mial okolo 35 lat), w odróznieniu od pozostalych jego dziel niemieckich,

Pouczenia nie zawieraja niemal zupelnie tak dla niego charakterystycznego

pierwiastka metafizycznego. Pojawi sie on dopiero u Eckharta-Mistrza

Swietej Teologii, a wiec po 1303 roku. Ta róznica tak rzuca sie w oczy, ze

byla nawet wysuwana w zakonczonych juz obecnie dyskusjach nad

autentycznoscia tego dziela. Poruszane sa tu natomiast liczne zagadnienia

dotyczace zycia wewnetrznego, które niemal zupelnie znikly w pózniejszych

dzielach tego autora. Przemawia on tutaj i do zakonników, i do swieckich,

wszystkim wskazuje droge prowadzaca nie tyle do mistycznej kontemplacji,

co do chrzescijanskiej doskonalosci. Stawia go to w rzedzie takich wielkich

duszpasterzy i wychowawców chrzescijanstwa, jak Augustyn, Bernard z

Clairvaux, Ryszard ze sw. Wiktora, Jan Gerson i Tomasz a Kempis.

Wymagania, jakie stawia swoim dzieciom dazacym do dobrego zycia, sa

bardzo wysokie, nie ma w nich jednak ascetycznej surowosci. Zlo, szatan,

pieklo nie wysuwaja sie na pierwszy plan, cierpienia pomaga nam znosic

Bóg, grzech nie niszczy czlowieka, dobro ma moc równa zlu. Bóg jest

zawsze blisko. W innym tonie byla utrzymana przecietna literatura religijna

tamtych czasów.

Od wymienionych wyzej przykladowo autorów rózni Eckharta jezyk. Tamci

pisali po lacinie, on w jezyku ojczystym. Eckhart nie byl na tym polu

pionierem, mial poprzedników, którzy pisali po niemiecku dziela z zakresu

zycia duchowego. Dlaczego nie napisal (a najprawdopodobniej i nie

wyglosil) Pouczen po lacinie, mimo ze skierowane byly przede wszystkim

do sluchaczy znajacych ten jezyk? K. Ruh twierdzi, ze wybór jezyka

podyktowany byl w tym wypadku nie rodzajem sluchaczy lub czytelników,

lecz natura omawianych zagadnien. U schylku XIII wieku lacina byla juz

jezykiem martwym, nie miala charakteru twórczego i choc mogla ciagle

stanowic wypróbowane narzedzie literatury fachowej, mniej nadawala sie do

wyrazania mowy serca, przezyc osobistych i poboznosci charyzmatycznej.

Podobnie wiec jak w poezji, równiez w tej dziedzinie coraz czesciej siegano

do jezyka ojczystego.

W 23 rozdzialach Pouczen mozna dosc latwo wyodrebnic trzy kolejne grupy

tematyczne, rózniace sie od siebie równiez struktura. Najbardziej zwarty,

jednolity charakter ma pierwsza (rozdzialy 1-8). - Wyraznie w niej widac, ze

Eckhart scisle sie trzyma nakreslonego uprzednio planu swoich pogadanek.

Pod koniec kazdego rozdzialu znajdujemy zapowiedz nastepnego tematu.

Zaczyna od omówienia slubu posluszenstwa, co jesli wezmiemy pod uwage

pierwszych adresatów, wydaje sie zupelnie normalne. Juz tutaj pojawia sie

motyw, który jak sie okaze, stanowi przewodnia idee calej tej pierwszej

czesci. Jest to "wyjscie z siebie". Wprawdzie techniczne okreslenia tego

postulatu, slowa "wyrzeczenie" i "odosobnienie", pojawiaja sie dopiero w

trzech dalszych rozdzialach, ale jest to iakby wspólny mianownik, do

którego sprowadzane sa wszystkie poruszane w tej grupie tematy, nie

wylaczajac samego posluszenstwa. Wychodzenie z siebie, stanowiace

przeciwienstwo wlasnej egoistycznej woli, prowadzi czlowieka do

osiagniecia wolnosci serca albo jak najczesciej czytamy w Kazaniach

" wolnosci glebi.

Kto pragnie osiagnac te wolnosc, a zarazem towarzyszacy jej wewnetrzny

pokój, ten musi sie najpierw wyrzec siebie samego. Jesli sie wyrzeknie

swojej wlasnej woli, tym samym porzuci wszystko inne.

To opuszczenie wszystkiego (Lassen) nie oznacza, jak Eckhart

niejednokrotnie sie zastrzega, wyzbycia sie wszystkich rzeczy w sensie

zewnetrznym. Nie glosi on programu totalnej abnegacji, nie mówi tez ciagle

o zwalczaniu zlej zmyslowej natury - temat tak czesty w literaturze tamtych

czasów. Eckhartowi chodzi o pokonanie wlasnego "ja". Zeby to osiagnac,

czlowiek musi dobrze poznac siebie - stad powtarzajacy sie, kategoryczny

postulat: poznaj siebie samego! "Skieruj wzrok na siebie samego!"

To wyrzeczenie sie siebie samego, stanowiace warunek wyrzeczenia sie

wszystkiego innego, nie stanowi celu samo w sobie. Etyczny program

Eckharta jest na wskros pozytywny. Tak samo jak w niemieckich Kazaniach

i tutaj uczy on, ze celem "wychodzenia z siebie " jest pozostawienie

wolnego miejsca Bogu. Gdziekolwiek bowiem czlowiek wyrzeknie sie

swego, tam wchodzi Bóg ze swoim, a w nastepstwie tego czlowiek staje sie

"Boski".

Postulowana w zyciu wewnetrznym wymiana ludzkiego na Boskie stanowi

dla Eckharta podstawe jego etyki ontycznej (Seinsethik) przeciwstawianej

etyce powinnosci (Sollen-sethik). "Nie próbujmy opierac swietosci na

dzialaniu, budujmy ja raczej na bytowaniu, bo nie uczynki nas uswiecaja,

Plik z chomika:

Inne pliki z tego folderu:

Inne foldery tego chomika: