MAX WEBER – ōyciorys oraz najwaōniejsze osiĥgniĪcia i poglĥdy
Max Weber urodził siĪ 21 kwietnia 1864r. w Erfurcie, Niemcy. Jego ojciec był
doktorem prawa i znanym politykiem, był radcĥ miejskim Berlina, parlamentarzystĥ w
Reichstagu i parlamencie pruskim. Weber był najstarszym spoŁród siedmiorga
W latach 1882-1884 studiował równoczeŁnie prawoznawstwo, filozofiĪ i
ekonomiĪ w Heidelbergu. 1883-1884 odbył słuōbĪ wojskowĥ jako podchorĥōy w
Starsburgu, a nastĪpnie w latach 1884-1885 kontynuował studia na Uniwersytecie w
Berlinie. UkoĶczył studia na Uniwersytecie w Göttingen w 1886 roku. W 1889r.
otrzymał tytuł doktora na Uniwersytecie w Berlinie (miał wtedy 25 lat), a 1892r.
otrzymał habilitacjĪ (28 lat).
W 1893 Weber oōenił siĪ z Marianne Schnitger, póŋniejszĥ feministkĥ, znanĥ
przede wszystkim jako ōona Maxa Webera i autorka jego biografii. Była jednĥ z
pierwszych kobiet, które studiowały uniwersytecie (jako wolny słuchacz). PodjĪła
próbĪ wprowadzenia do socjologii perspektywy kobiecej, piszĥc o autonomii kobiety
i instytucji małōeĶstwa. Otrzymała doktorat honoris causa Uniwersytetu w
Heidelbergu. Działała na rzecz praw kobiet. Była pierwszĥ kobietĥ -członkiem
parlamentu Badenii w 1920 r., a póŋniej przewodniczĥcĥ Federacji Niemieckich
Organizacji Kobiecych. DziĪki niej oraz Karlowi Jasperowi Weber stał siĪ znany.
Jednak oczywiŁcie zarówno ona, jak i biografia Webera napisana przez niĥ, spotkała
siĪ z wieloma zarzutami o stronniczoŁě. CzĪsto powtarzana jest ironiczna uwaga
jednego z heidelberskich profesorów, ōe jedynĥ zaletĥ biografii Webera jest to, ōe
pokazuje, iō hinduski zwyczaj palenia wdów nie jest całkiem irracjonalny
W latach 1893-94 był profesorem nadzwyczajnym na Uniwersytecie w Berlinie.
1894-1897 mieszkał w Freiburgu, gdzie otrzymał stanowisko profesora zwyczajnego.
W 1897r. zmarł ojciec Webera; dwa miesiĥce wczeŁniej Weber pokłócił siĪ z
nim i siĪ juō nigdy nie pogodzili; od tamtej pory stał siĪ bardzo podatny na stres oraz
zaczĥł cierpieě na bezsennoŁě. Wg opisu jego ōony cierpiał na depresjĪ,
bezsennoŁě, płaczliwoŁě, apatiĪ. Problemy te doprowadziły do przerwania jego
kariery akademickiej w 1903 roku. Przez wiele nastĪpnych lat leczył siĪ, ale takōe
podróōował np. do Ameryki.
W 1910 r. współtworzy Niemieckie Towarzystwo Socjologiczne
Po wybuchu wojny w 1914 roku wrócił do słuōby wojskowej i otrzymał zadanie
organizacji i kierowania rezerwowymi szpitalami w okrĪgu Heidelberg.
Weber karierĪ akademickĥ rozpoczĥł niejako wbrew sobie, chciał byě
politykiem, prawnikiem. Przed chorobĥ uczestniczył aktywnie w ōyciu politycznym. W
1918r. brał udział w rokowaniach pokojowych; mocno obstawał za umieszczeniem w
Konstytucji Weimarskiej Artykułu 48, który kilkanaŁcie lat póŋniej pozwolił Hitlerowi
ustanowiě dyktaturĪ (nałoōenie na prezydenta zadania obrony porzĥdku - dyktatura
prezydenta rzeszy, rzĥdzenie poprzez dekrety). Weber był aktywnym ideologiem
działaĶ skierowanych przeciw Polakom i kulturze polskiej na ziemiach znajdujĥcych
siĪ pod panowaniem pruskim. Uwaōał, ōe Polacy zachowujĥc swojĥ toōsamoŁě nie
mogĥ byě obywatelami paĶstwa niemieckiego, które powinno byě w jego
przekonaniu oparte na wspólnej kulturze (Kulturstaat). W póŋniejszym okresie wyraōał
takōe opinie o nieprzystawalnoŁci do niemieckiej toōsamoŁci katolików i Ōydów. W
teorii Webera upatrywano jeden z istotnych czynników wiodĥcych – mimowolnie –
ku narodowemu socjalizmowi.
W 1918r. Max Weber powrócił na Uniwersytet w Berlinie. W 1919 roku objĥł
pierwszĥ stworzonĥ w Niemczech katedrĪ socjologii na Uniwersytecie w Monachium.
Pierwszĥ w Europie katedrĪ socjologii objĥł Emile Durkheim w 1895 roku na
Uniwersytecie w Bordeaux.
Zmarł 14 czerwca 1920r. na zapalenie płuc majĥc 56 lat.
Najwaōniejsze dzieła Webera to
Etyka protestancka i duch kapitalizmu (Die protestantische Ethik und der
Geist des Kapitalismus, 1905)
Gospodarka i społeczeĶstwo. Zarys socjologii rozumiejĥcej (Wirtschaft und
Liczne studia opublikowane w Działach zebranych z socjologii religii (1920 –
Max Weber – ojciec socjologii humanistycznej
Maxa Webera trudno nazwaě tylko socjologiem; jego zainteresowania
obejmujĥ cały szereg róōnych dziedzin. Był człowiekiem nadzwyczaj
wszechstronnym. Oprócz socjologii zajmował siĪ ekonomiĥ, prawem, filozofiĥ i
historiĥ porównawczĥ. Przeprowadził wiele badaĶ empirycznych, które pozwoliły mu
okreŁliě szereg właŁciwoŁci nowoczesnych społeczeĶstw industrialnych. Kwestie
socjologiczne zaŁ, na jakie wskazał, do dziŁ znajdujĥ siĪ w centrum uwagi badaczy
Pozycja przyznana dziŁ w socjologii Weberowi jest bardzo wysoka. Coser
stwierdził, ōe socjologiĪ moōna podzieliě na przedweberowska i poweberowskĥ. Nie
stworzył jednak swojej szkoły, ale okazał siĪ wielkim inspiratorem (Szacki). Dla
potomnych stał siĪ Weber niemal wyłĥcznie jednym z ojców duchowych socjologii,
dyscypliny, która dopiero w jego pokoleniu stała siĪ dyscyplinĥ uniwersyteckĥ
Max Weber postulował zupełnie przeciwstawny Comte’owskiemu model
uprawiania socjologii. Nazywamy go antypozytywistycznym lub humanistycznym.
Odrzucał poglĥd, ōe społeczeĶstwo moōna badaě w ten sam sposób, jak przyrodĪ.
Nauka nie moōe ograniczaě siĪ do powierzchownych faktów, obserwowalnych
zmysłowo, lecz musi siĪgaě głĪbiej, do ukrytych, nieobserwowalnych znaczeĶ czy
wartoŁci wiĥzanych z faktami przez ludzi, a te ujawniaě moōe dopiero rozumowa
interpretacja. To rozumienie (Verstehen) jest moōliwe, poniewaō wiĪkszoŁě działaĶ
ludzkich jest racjonalnych (odtworzenie kalkulacji zysków i strat, Łrodków i celów)
(Sztompka). Takie rozumienie socjologii, odmienne od nauk przyrodniczych, nie
oznacza, ōe naleōy rezygnowaě z naukowoŁci. Metoda rozumienia zjawisk
społecznych zaproponowana przez Webera wywarła ogromny wpływ na
Uwaōał, ōe socjologia powinna zajmowaě siĪ badaniem działania
społecznego, a nie struktur. Według niego jednostki ludzkie sĥ w swym działaniu
wolne i mogĥ kształtowaě własnĥ przyszłoŁě. W przeciwieĶstwie do Durkheima i
Marksa nie uznawał istnienia zewnĪtrznych, niezaleōnych od jednostek struktur.
Struktury społeczne sĥ raczej efektem złoōonych współzaleōnoŁci miĪdzy
indywidualnymi działaniami. Zadaniem socjolog jest zrozumienie sensu, jaki siĪ za nimi
kryje (Szacka). SpołeczeĶstwo z perspektywy Webera to złoōony konglomerat
ludzkich działaĶ i ich konsekwencji (Sztompka).
Weber konsekwentnie przeciwstawiał siĪ twierdzeniu, ōe jeden czynnik moōe
byě ostatecznĥ i zasadniczĥ przyczyna czegoŁ, jakiegoŁ zjawiska. Był wrogiem
socjologii, w której w celu wyjaŁnienia faktów społecznych powołuje siĪ nieustannie
jakieŁ byty zbiorowe (np. klasy, charakter narodowy).
Weber wprowadził do nauk społecznych metodĪ rozumiejĥcĥ, której
wprawdzie nie wymyŁlił, ale opracował jej Łcisłe reguły i procedury (Szacka).
Dla zrozumienia działania konieczna jest znajomoŁě znaczeĶ i motywów
leōĥcych u jego podstaw. Weber wyróōniał trzy rodzaje takich motywów i
odpowiadajĥce im trzy rodzaje działaĶ:
• Działania emocjonalne – rezultat stanu emocjonalnego jednostki (np.
• Działania tradycyjne – wynikajĥce ze zwyczaju, podejmowane
bezrefleksyjnie, jako coŁ oczywistego
• Działania racjonalne – charakteryzujĥce siĪ wyraŋnie okreŁlonym celem
oraz wybór najlepszych do jego osiĥgniĪcia Łrodków. (Szacka)
Weber wyróōniał dwa rodzaje rozumienia:
1. Rozumienie bezpoŁrednie (actuelles Verstehen) – jesteŁmy w stanie
pojĥě znaczenie działaĶ innych ludzi na mocy swego rodzaju oczywistoŁci, np.
mimika ludzka, konwencjonalne gesty, operacje matematyczne. Ten rodzaj
rozumienia wymaga pewnej wiedzy, ale samo w sobie jest ono proste.
2. Rozumienie wyjaŁniajĥce (erklärendes Verstehen) – waōniejsze dla
Webera; ten tym rozumienia naleōy zastosowaě w naukach społecznych;
oznacza on wyōszy szczebel poznania działaĶ ludzkich, umoōliwiajĥcy odpowiedŋ
nie tylko na pytanie co?, lecz równieō na pytanie dlaczego?. Rozumienie to miało
pozwoliě na poznanie znaczenia i przyczyn (motywów) ludzkiego działania.
Operacja rozumienia (Verstehen) jest moōliwa tylko w odniesieniu do działaĶ
racjonalnych. Weber postulował badanie ludzkich zachowaĶ poprzez zestawianie
ich z w pełni racjonalnymi i logicznie spójnymi typami idealnymi. Badacz miał
wyciĥgaě wnioski na podstawie róōnic miĪdzy typem idealnym, a faktycznym
działaniem. Typy idealne były najwaōniejszym narzĪdziem realizacji celów
poznawczych nauk społecznych. Nie był to jednak jego wynalazek, a nazwĪ
wymyŁlił George Jedlinka. Weber sprecyzował i udoskonalił tĪ metodĪ badawczĥ.
Typy idealne to pomocne w rozumieniu rzeczywistoŁci modele pojĪciowe i
analityczne. Nie wystĪpujĥ one w Łwiecie rzeczywistym; słuōĥ za stałe punkty
odniesienia. Idealny nie znaczy doskonały czy poōĥdany, chodzi tutaj raczej o
odniesienie siĪ do czystej formy danego zjawiska, np. typ idealny biurokracji. Typ
idealny pokazuje, jaka rzeczywistoŁě mogłaby byě, ale nie jaka jest. Typ idealny jest
tylko fikcjĥ, do której przymierza siĪ empirycznĥ rzeczywistoŁě. To właŁnie dziĪki
stosowaniu typów idealnych nauki społeczne mogĥ w sposób ogólny
charakteryzowaě indywidualne zjawiska.
NastĪpnĥ waōnĥ cechĥ typu idealnego jest jego nieoceniajĥcy charakter.
Uczony musi zajmowaě wobec przedmiotu swych badaĶ stanowisko
niewartoŁciujĥce i nieoceniajĥce, wolne od stronniczoŁci.
Racjonalizacja społeczeĶstwa, wytworzenie siĪ biurokracji
Według Webera w społeczeĶstwie nowoczesnym ludzie odchodzĥ od
tradycyjnych przekonaĶ (przesĥdy, religia, obyczaj), za to opierajĥ swoje działania
coraz bardziej na racjonalnej kalkulacji kosztów i zysków. Rozwój nauki, nowoczesnej
techniki i biurokracji Weber okreŁlił mianem racjonalizacji. Kapitalizm nie polega, jak
uwaōał Marks, na konflikcie klas, ale na rozwoju nauki i biurokracji, czyli wielkich
organizacji. Biurokracja rozbudowuje siĪ w miarĪ wzrostu gospodarczego i rozwoju
PojĪcie działania racjonalnego jest kluczem do zrozumienia procesu
racjonalizacji, charakterystycznego dla kultury zachodniej. Nastawienie na
racjonalnoŁě jest tym, co wyróōnia etykĪ protestanckĥ rozwijanĥ przez wywodzĥcy
siĪ z kalwinizmu purytanizm. Weber stawia tezĪ, ōe kierunkiem rozwoju społeczeĶstwa
zachodniego jest odchodzenie od tradycji i rozszerzenie obszarów, w których
dominuje myŁlenie i działanie o charakterze racjonalnym. Proces ten Weber okreŁlał
jako odczarowywanie Łwiata - niszczenie Łwiata opartego na magii. Słynna jest jego
teza o wyōszoŁci protestanckich Łwiĥt Wielkiej Nocy nad katolickim Boōym