ANDRZEJ BART, DON JUAN RAZ JESZCZE
Na podst. wydania: Wydanie pierwsze, Wydawnictwo Literackie, Kraków 2006
ROZDZIAŁ I
Ziewnięcie biskupa Costy na nikim nie uczyniło wrażenia. Nie tylko bowiem w tym towarzystwie uważany był za ignoranta, który w poezji nie odróżnia heksametru od aleksandrynu, i to o jego umyśle pisał Beneficio Bembo, że lotny jak tuczona gęś. Co innego kardynałowie Giovanni Medici czy Alessandro Farnese, ci mieli prawo ziewać, bo znali się na sztuce, a teraz kilkakrotnie uraczono ich zapomnieniem tekstu, dwukrotnie sepleniono w ich dostojnej obecności, a raz nawet próbowano przestraszyć, kiedy to powietrze nabrane w płuca przez jednego z kandydatów długo nie chciało powrócić na salę, a on sam nie mógł wydać z siebie jakiegokolwiek dźwięku.
W Tajnej Radzie Sześciu, powołanej z pominięciem wszelkich procedur, uczestniczył też Pedro Martinez, generał zakonu augustianów, równolatek i zaufany papieża jeszcze z czasów młodości. Obok niego siedział Pablo da Procida, niegdyś zmyślny naśladowca najlepszych poetów, a teraz mnich znany z surowości. Najważniejszy wydawał się jednak człowiek, którego sutanna była skromna nie tylko przy kardynalskiej purpurze, ale nawet przy mnisich habitach. Szczupły, niewysoki, nie odzywał się prawie wcale, za to często wstawał od stołu, przechadzał się, jakby chcąc oglądać kandydatów z każdej możliwej strony. Jeżeli Pedra Martineza można było nazwać zaufanym, to brakuje słowa na określenie, kim był dla papieża Diego Herrera. Na pewno miał wtedy czterdzieści dwa lata, choć dwie pionowe bruzdy i ciemne plamy pod oczyma sprawiały, że wyglądał poważniej. Mówiono, że uśmiech na jego wąskich ustach zagościł po raz ostatni, kiedy był dzieckiem. On sam nie pamiętał tego, lecz wydarzenie poświadczone zostało późniejszą opowieścią obojga rodzeństwa.
Choć tajność w Watykanie nie mogła dziwić, to zastanawiająca była przewaga Hiszpanów w tym towarzystwie. Po śmierci Aleksandra VI Borgii wielu z nich przecież uciekło w popłochu, ratując życie i resztki uciułanego mienia. Nie trzeba więc było przenikliwości, aby zrozumieć, że obecni musieli cieszyć się wyjątkowymi względami nowego papieża, a sprawa, dla której się zebrali, mogła tyczyć ich kraju.
Długa, wąska sala, w której się zebrali, ściśnięta była między dziedzińcem, galerią i dwoma przedsionkami. Należała do ulubionych sal papieża Borgii i nikt by się nie zdziwił, gdyby Juliusz II kazał ją zamurować. On jednak postanowił ją tylko odnowić. Nie wybrał jeszcze malarza do scen przedstawiających dysputy astrologów i filozofów, ale już zwieziono sznury i drewno na rusztowania. Było więc trochę brudno, a kurz wzbijany przez wchodzących kolejno mężczyzn opadał długo w promieniach zachodzącego słońca. Wybór tej właśnie sali nie mógł być przypadkowy. Nic lepiej od bałaganu nie zmniejsza zainteresowania postronnych. Przed stołem, za którym siedzieli mający dokonać wyboru, ustawiono obraz, podtrzymywany z dwóch stron drewnianymi imadłami. Wiele wskazuje na to, że został namalowany przez Andreę Bartolomeo Solteriniego. Solterini z różnych względów nigdy nie był dobrze widziany w Rzymie i bardzo możliwe, że kiedy trzeba było uszkodzić obraz, wybrano właśnie jego dzieło. Bo nie można nie zauważyć, że ustawiony przed komisją, a wymalowany z pewnym talentem szlachcic hiszpański był pozbawiony głowy. A mówiąc ściśle, samej twarzy, którą starannie wycięto z płótna, pozostawiając śnieżnobiały kołnierz, bujne włosy i kapelusz.
W momencie kiedy biskup Costa ziewał, w otworze po nieznanym obliczu tkwiła twarz żywa. Należała do mężczyzny, który stał za obrazem. Twarz nalana, ledwo się w nim mieszcząca, z dużymi, mięsistymi ustami, które recytowały właśnie wiersz, jaki wielki Pietro Bembo napisał do jednej ze swoich wybranek:
Jungę lubella paruni est: altius insere linguam Sic, ah, sic fades oscula mollicula. Lude intus, non ore exi, pro millibus unum Basiolum da, quo se insinuent animae Sic, ah, sic animae miscentur...
Mężczyzna wkładał w deklamację wiele uczucia. Przy słowach: „zanurz głębiej język i tak składaj słodkie pocałunki. Igraj nim, niech nie opuszcza mych ust", dla odpowiedniego efektu złożył usta w zalotny ryjek, a potem rozciągnął je w grymasie cierpienia.
— Dziękujemy ci, bracie. — Kardynał Farnese, w niczym jeszcze niepodobny do siebie z portretu Tycjana, na którym jest sędziwym już Pawłem III, doszedł do wniosku, że nie zniesie dłużej takiego stężenia miłosnej gorączki. — Wezwij, proszę, następnego, a sam nie oddalaj się z pałacu, bo skarbnik będzie zwracał pieniądze za podróż.
Człowiek, który wyłonił się zza obrazu, był mnichem, wcale nie grubym, jak można było sądzić. Skłonił się nisko. Potem otworzył jeszcze usta, jakby chciał coś powiedzieć, zrezygnował jednak. Wychodził, klapiąc głośno sandałami. Po chwili do sali wszedł mnich, chudy i bardzo wysoki. Trzymał w ręku kartkę, na którą zerknął przy drzwiach.
— Bracie Jacobelło, wiemy, że przybyłeś do nas z Pesaro. Dużo słyszeliśmy o twoich niegdysiejszych czynach. Stań się teraz, proszę, hiszpańskim szlachcicem i wygłoś nam, co masz wygłosić swoją płomienną mową...
Mnich musiał schylić się, aby zmieścić twarz w otworze. Przez chwilę zastanawiał się, czy rudą brodę wypuścić na zewnątrz, aby spływała po namalowanej kryzie, czy schować ją za obrazem. Zanim się zdecydował, skorzystał z chwili ukrycia za płótnem i jeszcze raz spojrzał na kartkę.
- Wyobraź sobie, że masz przed sobą kobiety, i spraw, abyśmy w ich imieniu zadrżeli z przejęcia.
Ruda broda przykryła biały kołnierz z obrazu i Ja- cobello rozpoczął recytację. Powiedział już nawet: Lo mnor me ha fatto cieco, e non ha tanto, ale po tych słowach musiał wyjąć głowę i znowu zajrzeć do kartki.
— De carita che me conduco in via — Pablo da Proci- da podpowiedział mu z nieoczekiwaną jak na niego uprzejmością.
— Me conduco in via — powtórzył mnich i zaciął się ostatecznie. Można przypuszczać, że już nigdy
potem nie próbował miłosnej poezji.
*
Dwaj strażnicy trzymający wartę przy północnej bramie od niedawna służyli w Watykanie, bo dopiero pół roku temu Juliusz II uznał, że żołnierze szwajcarscy najlepiej mu usłużą. Śmiano się z tego w Rzymie i prorokowano, że nie potrwa to długo. Ci dwaj jednak nie wyglądali na takich, których by to nurtowało. Teraz z daleka przyglądali się zbiegowisku, które wywołał młody złodziejaszek próbujący sił w zawodzie. Połakomił się na duży precel w kształcie krzyża, lecz kramarka Elisabetta Valori, mimo że odwrócona plecami, zdążyła go złapać za ramię, a kiedy się wyrwał, zostawił w zastaw rękaw kaftana. Uciekał w stronę Tybru, a przy jego szczęściu można by sądzić, że wpadnie do rzeki. Obojętność na twarzach strażników obserwujących zajście mogłaby być wzorcem dla kamieni polnych. Dobrze wyuczony brak zainteresowania czymkolwiek, co nie jest dobrem papieża, przenieśli po chwili na zbliżającą się sylwetkę mnicha, który wydostał się z tłumu i szedł prosto na nich. W jego chodzie i ruchach było coś, co pozwalało myśleć, że człowiek ten przebrał się tylko w zniszczony habit, a już na pewno nie chodził w nim przez całe życie. Zwykle przed kimś takim skrzyżowaliby halabardy i dobrze wypytali, jednak rozkaz na dzisiaj był: witajcie najdziwniejsi z dziwnych.
Zbliżył się i zobaczyli twarz niegdyś może piękną, ale teraz już tylko interesującą. Interesującą zresztą w tym sensie, w jakim dla niektórych malarzy ciekawsze od drzew kwitnących bywa drzewo trafione piorunem. Orli nos, wysokie czoło i włosy zaczesane do tyłu, w których biel zaczynała wyraźnie wygrywać z czernią. Krótka broda, także już prawie siwa i niedbale przycięta. Do tego wszystkiego oczy patrzące tak, że strażnicy jeszcze bardziej się wyprostowali. Jednak dopiero kiedy wskazywali mu drogę, gdy ich słuchał, pochylając się niby uprzejmie, a może tylko aby lepiej słyszeć, zrozumieli, że spojrzenie nie było władcze i nie nakazywało stawania na baczność. Mężczyzna po prostu patrzył jak oni. Doskonale obojętnie. Jedno było pewne: nigdy nie musiał się tego uczyć.
Miarowym krokiem żołnierza, piechura lub tylko człowieka wewnętrznej dyscypliny przechodził przez dziedziniec, idąc w stronę północnej części zamku. Strażnicy spojrzeli na siebie. Do zmiany warty zostały jeszcze dwie godziny.
Tym razem to Diego Herrera przerwał popis mnicha, który pastwił się nad Dantem i który uparł się, aby podniesieniem głosu dodawać znaczenia dwóm ostatnim słowom każdego wiersza. Mniej więcej w tym samym czasie, bo nie chodzi o godzinę czy dwie, papież Juliusz II, z miną Juliusza Cezara, wjeżdżał do Perugii. Jej krwiożerczy tyran Giampolo Baglione, nie lękający się dotąd niczego, poddaje miasto bez zwłoki. Sędziwy papież wojownik, który dzień i noc potrafi iść w pełnym uzbrojeniu, jedzie teraz na olbrzymim wozie pod baldachimem z purpury. Wiwatom nie ma końca. Powodzenie pierwszej kampanii papieskiej, którą pochlebcy nazwą krucjatą, jest piorunujące. Do zdobycia pozostała jeszcze nieposłuszna Bolonia, ale i ona podda się równie szybko, i za chwilę Michał Anioł odleje pomnik nadnaturalnej wielkości, na którym papież gestem wyciągniętej dłoni upomni Bolonię, aby zachowała spokój po wieczne czasy. Już po kilku latach bolończycy przetopią posąg na armatę, z której będą strzelać do wojsk papieskich, a Michał Anioł zapodzieje gdzieś szkice do niego. Na tym się oczywiście nie skończy, bo papież weźmie wkrótce srogi odwet. To wszystko jednak ma znaczenie drugorzędne, a opowiedziane zostało dla pokazania, jak ważna musiała być sprawa, dla której Juliusz w tym akurat czasie nakazuje szukać odpowiedniego człowieka.
— Dziękujemy ci, bracie, że się do nas fatygowałeś — powiedział uprzejmie Diego Herrera, krążąc po sali. — Wracaj do Neapolu i nie zapomnij powiedzieć wszystkim, że bardzo się nam tu w Rzymie podobałeś.
Zza obrazu wytoczył się potężny grubas w habicie. Nie należał do nieśmiałych. Zanim wstąpił do zakonu, oszukiwał kobiety, sprzedając im obietnice odzyskania młodości. Co obiecywał jako mnich, trudno wyrokować.
— Czy mógłbym coś jeszcze dodać?
— Masz na myśli interpretację Dantego?
— Chodzi o coś, co, być może, wpłynie na ocenę mojej osoby.
— W takim razie chętnie cię wysłuchamy.
— Nie wiem, czy to się może przydać, ale na wszelki wypadek wyznam, że moim przyrodzeniem mógłbym opasać habit niczym sznurem.
— To rzeczywiście ciekawe... — kardynał Farnese z miną doskonale nieokreśloną patrzył gdzieś w przestrzeń. — Jednak, aby nie siać zgorszenia, pamiętaj, bracie, przepasywać się sznurem. I poproś następnego kandydata.
— Czyż nie mówiłem, że trzeba raczej szukać wśród świeckich galantów? — przypomniał Pedro Martinez, kiedy gruby mnich wystarczająco się oddalił.
Herrera zatrzymał się nagle w swoim nieustającym spacerze po sali i spojrzał na niego zdziwiony.
— A zaufanie? Tylko głęboka wiara i podległość hierarchii są gwarantem dyskrecji... Nie muszę chyba przypominać, czyje to słowa?
Fabio Tassi na co dzień był osobistym sekretarzem Pedra Martineza. To on w imieniu Tajnej Rady Sześciu napisał okólnik, w którym proszono opatów o wybranie i wysłanie do Rzymu mnichów o takiej, a nie innej przeszłości. To wiele lat później dzięki jego starczej niedyskrecji obdarowani zostaliśmy opisem tego konklawe, jak zechciał się wyrazić w swoich, na szczęście nigdy nie wydanych, pamiętnikach. Żył długo i niczym wspomniany już Michał Anioł przeżył jeszcze sześć prawdziwych konklawe, bo umarł dopiero trzy dni po wyborze Piusa IV. Nie ma co ukrywać, że dużo mu zawdzięczam.
Teraz, ubrany skromnie, aby się niczym nie wyróżniać, uwijał się wśród oczekujących mnichów. Sprawdzał listę, doradzał niekiedy, a nawet przepytywał z wiersza, jeżeli któryś go o to poprosił. Przede wszystkim jednak wpuszczał i wypuszczał kolejnych kandydatów. Miał już do czynienia z dwoma hrabiami, z których tylko jeden był prawdziwy, za to obaj wybrali klasztor, aby uciec przed wyrokiem sądu. Było też kilku poważnych grzeszników, którzy zanim zostali mnichami, z uwodzenia kobiet uczynili proceder. Jeden z nich, aby ukazać, jakim był niegdyś pięknym mężczyzną, wymalował sobie węglem wąsy, których cienkie końce podchodziły mu do oczu. Szczęśliwie był tam także Diego Lopez Marrades de Haro, w swoim zakonie zwany już tylko bratem Lopezem. Fabio Tassi intuicyjnie liczył właśnie na niego i się nie omylił. Kiedy wszedł na salę, wyprostowany, szczupły, o rasowej twarzy i z wystarczającą żarliwością, a bez zbędnej afektacji wypowiedział trzecią bukolikę Petrarki, członkowie tajnej rady ożywili się. Na pytania odpowiadał śmiało i rozsądnie. Zadziwił nawet komisję znajomością nauk ścisłych i dużą wiedzą o ruchach Słońca. Diego Herrera kilkakrotnie go okrążył, potem wrócił do stołu i zerknął w papiery.
— Byłeś żeglarzem, zanim zdecydowałeś się wstąpić do klasztoru?
— Pływałem po wielu morzach.
— Pod czyją banderą?
— Najczęściej własną.
— Byłeś więc armatorem? — Uprzejme zdziwienie kardynała Medici świadczyło, że nie chciało mu się czytać leżących na stole dokumentów. Miał siedemnaście lat, kiedy został kardynałem, za siedem lat od chwili, kiedy tak ładnie się zdziwił, zostanie papieżem Leonem X i dowie się, co niejaki Luter myśli nie tylko o nim. Nie przeżyje tego.
— Przypominam szanownym zebranym, że mamy do czynienia z niegdysiejszym piratem — powiedział Pedro Martinez. — Głośne spalenie najpiękniejszej dzielnicy Kadyksu to jego robota.
— Nigdy tego nie ukrywałem — Lopez nie sprawiał wrażenia zarozumiałego, ale też nie było w nim cienia uniżoności, co mogło się podobać.
— Trudno, żeby było inaczej. Twoja sława zawsze wyprzedzała twoje czyny.
— Czy byłeś w Nowym Świecie? — zainteresował się Medici.
— Ten świat zabrał mi dwa lata życia.
— Zapewne znasz się, bracie, na kobietach? — I Herrera szybko przeszedł do konkretów.
— Różnych krain i ras. — Po raz pierwszy w głosie brata Lopeza zabrzmiała chełpliwa nuta.
— Rozumiem, że łatwo je uwodziłeś?
— W każdym razie mogłem wśród nich wybierać.
— Czy miałeś jakiś sposób, dzięki któremu tak łatwo ci ulegały?
— Najwięcej złych przygód miałem na swoim okręcie. Byłem tam panem i królem wszelkiego stworzenia... A mówię złych, bo teraz wszystko, co związane z kobietami, uważam za złe.
— To zrozumiałe, jesteś przecież mnichem. Powiedz nam jednak, co mówiłeś ofiarom swoich chuci, że tak chętnie ci ulegały? W jaki sposób próbowałeś wydać się interesującym?
— Nie musiałem nic mówić ani robić. Miałem przy sobie kuternogę z hakiem w miejscu dłoni. Wyglądał tak strasznie, że sam bym się go obawiał, gdybym przedtem osobiście go nie oszpecił. Wystarczyło więc, że je odpowiednio postraszył, a zaraz wpadały w omdlenie. Kiedy się budziły, było już po tym pierwszym, najgorszym dla uczciwych kobiet przeżyciu.
Diego Herrera zamknął oczy, wyraźnie zaniepokojony.
W przyległej sali czekało jeszcze kilku mnichów wyglądających na ludzi po ekscytujących przejściach w młodości, a nawet później. Spacerowali, przepowiadając sobie teksty z trzymanych w rękach kartek, a jeden z nich spał na siedząco, opierając głowę o fragment szaty Anioła Gabriela, wymalowanego przez Pinturicchia.
Z Camera delia Segnatura szybkim krokiem wyszedł Lopez, albo w tej chwili raczej kapitan Diego Lopez Marrades de Haro, bo wściekły i jakby szukający czegoś przy boku. Zniknął za następnymi drzwiami, nawet nie pozdrowiwszy tych, z których jeszcze niedawno próbował żartować.
Już nie ziewanie czy rozpacz, ale ukryty śmiech przeszedł wśród dostojników, kiedy najniższy z mnichów daremnie próbował umieścić twarz w wycię...
jrachuba