I deklinacja - declinatio prima
Do pierwszej deklinacji należą słowa zakończone w mianowniku na -a, zaś w dopełniaczu na -ae. Ich temat (znajdowany w Gen. pl. pod odcięciu końcówki -rum) kończy się na -a, dlatego pierwszą deklinację nazywa się także "deklinacją -a". Zwykle są to:
· rzeczowniki rodzaju żeńskiego, przede wszystkim oznaczające pojęcia abstrakcyjne:
anima, -ae f - duszaclementia, -ae f - łagodnośćconcordia, -ae f - zgodaindustria, -ae f - pracowitośćiustitia, -ae f - sprawiedliwośćlingua, -ae f - język
· niektóre rzeczowniki rodzaju męskiego lub męsko-żeńskiego, w tym nazwy narodowości:
nauta, -ae m - żeglarzagricola, -ae m - rolnikincola, -ae mf - sąsiad/sąsiadkapoeta, -ae m - poetaBelga, -ae m - BelgPersa, -ae m - Pers
Schemat końcówek I deklinacji:
I dekl.
Sing
Plur
Nom.
-a
-ae
Gen.
-ārum
Dat.
-is
Acc.
-am
-as
Abl.
-ā
Voc.
Przykład odmiany w I deklinacji:
puella, -ae f - dziewczynka
puella
puellae
puellārum
puellis
puellam
puellas
puellā
Anomalie pierwszej deklinacji:
· dea, -ae f - bogini, filia, -ae f - córka, liberta, -ae f - wyzwolona kobieta: w Dat. i Abl. pl. występuje czasem starsza forma deabus, filiabus, libertabus dla odróżnienia od form wyrazów należących do drugiej deklinacji: deus, dei m - bóg, filius, fili m - syn, libertus, -ti m - wyzwoleniec:
deis deabusque - do bogów i bogińfiliis et filiabus - do synów i córek
· familia, -ae f - rodzina: ten rzeczownik zachował swoją starszą formę Gen. sing. w wyrażeniach:
pater familias - ojciec rodzinymater familias - matka rodziny
· w rzeczownikach złożonych z przyrostkiem -cola i -gena Gen. pl. może się również kończyć na -um:
Gen. pl.: genus agricolum (= agricolarum) - rodzina rolników
II deklinacja - declinatio secunda
Do drugiej deklinacji należą słowa, których temat (znajdowany w Gen. pl. pod odcięciu końcówki -rum) kończy się na -o. Z tego powodu drugą deklinację nazywa się także "deklinacją -o". Gen. sg. wyrazów należących do tej deklinacji kończy się na -i. Mogą to być rzeczowniki wszystkich rodzajów, przy czym:
· rzeczowniki rodzaju męskiego kończą się na -us, -er, -ir
· rzeczowniki rodzaju żeńskiego kończą się na -us
· rzeczowniki rodzaju nijakiego kończą się na -um
Rzeczowniki kończące się na -er są dwojakiego typu:
· puer, pueri m - chłopiec: "e" należy do tematu, więc jest zachowane we wszystkich formach
· ager, agri m - pole: "e" nie należy do tematu, więc jest (dla ułatwienia wymowy) pomijane wszędzie z wyjątkiem Nom. i Voc. sg.
Voc. sg. rzeczowników zakończonych na -us kończy się na -e.Rzeczowniki rodzaju nijakiego mają takie same formy w Nom., Acc. i Voc. obu liczb.Do drugiej deklinacji należą takie rzeczowniki jak:
caelum, -i n - niebodominus, -i m - panimperium, -i n - cesarstwo; rozkazingenium, -i n - natura, talentliber, libri m - książkamagister, magistri m - nauczycielmalum, -i n - złominister, ministri m - sługamodus, -i m - miara; sposóboppidum, -i n - miastooraculum, -i n - wyroczniapraeceptum, -i n - porada, wskazówkaproelium, -ii n - walka, bitwa
Schemat końcówek II deklinacji:
II dekl.
m, f
n
-us, -er, -ir
-i
-um
-orum
-o
DamnFineCoffee