Mieczysław Krąpiec - Czym jest filozofia klasyczna.pdf - o. M.A. Krąpiec - dr_vanini

Mieczysław Albert Krąpiec

CZYM JEST FILOZOFIA KLASYCZNA? 1

Filozofia klasyczna może być rozumiana:

I. w sensie czasowym – jako filozofia greckiego i rzymskiego

antyku;

II. w sensie przedmiotowym – jako filozofia zdeterminowana,

zarówno przedmiotem jak i metodą zastosowanych wyjaśnień;

III. w sensie formułowanych zasadniczych pytań-problemów-aporii,

stawianych pod adresem otaczającej rzeczywistości,

wymuszającej od człowieka odpowiedzi mniej lub bardziej

uzasadnionych, intersubiektywnie sensownych, sprawdzalnych.

I. Filozofia klasycznego antyku dotyczy filozofów i myślicieli starożytnej

Grecji i Rzymu od VI w. przed Chrystusem do VI w. po Chrystusie (529

r. – zamknięcie Akademii Platona przez Justyniana Wielkiego). W tym

okresie pojawiły się różnorodne systemy usiłujące wyjaśnić rzeczywistość,

pojmując ją ostatecznie monistycznie lub pluralistycznie – w zależności od

zastosowanych dróg poznania jako apriorycznego warunku rozumienia

rzeczywistości.

I tak, stosując naiwny empiryzm, przez zbyt pospieszne uogólnienie

dostrzeżonego w rzeczywistości realnego elementu (woda, powietrze,

ogień, ziemia), hilozoiści jońscy, traktując rzeczywistość jako redukującą

się do jakiegoś podstawowego elementu – wody, powietrza, ognia, ziemi –

doszli do monistycznej wizji rzeczywistości. Nadto w elementach

uogólnionych dostrzegali przejawy religijno-mitycznych zdarzeń czy

postaci, uosabiających naturę. Skrajny, aprioryczny intelektualizm

Parmenidesa i eleatów tudzież Heraklita, również aprioryczny fronetyczny

intuicjonizm leżały u podstaw statycznego monizmu Parmenidesa i

monistycznego mobilizmu Heraklita.

Pluralizm dróg poznania ustrzegł Platona od monistycznej wizji

świata, gdyż w następstwie przyjęcia noetycznego, dianoetycznego i

doksalnego poznania dostrzegł on sferę konieczną, ogólną i niezmienną

samych idei, sferę pluralistyczną bytów matematycznych tudzież sferę

jednostkowo-materialną bytów zmiennych. Pluralistyczna wizja świata

1 M. A. Krąpiec, Czym jest filozofia klasyczna , [w:] Roczniki Filozoficzne 45(1997), z. 1, s. 156-165.

(bez a priori myśli) i dostrzeżenie różnych metod poznania, wynikających

z empirycznego racjonalizmu, pozwoliły Arystotelesowi przezwyciężyć

aprioryzm swych poprzedników, ugruntować realizm pojęciowego poznania

i zbudować racjonalny system filozoficznego wyjaśniania pluralistycznej

rzeczywistości. Byt bowiem dany w poznaniu – jako mnogi – można

racjonalnie usystematyzować w bytowych kategoriach i można wyjaśnić

ostatecznościowo w racjonalnej koncepcji naukowego poznania poprzez

ukazanie tych czynników, które są racją pytajnych stanów bytowych.

Arystotelesa koncepcja filozofii nie zdominowała w starożytności

filozoficznego poznania, gdyż stoicyzm i neoplatonizm spowodowały

powrót na monizujące aprioryczne stanowiska myślowe. Chrześcijańscy zaś

myśliciele greckiego i rzymskiego antyku obrali głównie wątki platońskie

dla ukazywania racjonalności wiary objawionej. Wydawało się bowiem,

że platońskie i neoplatońskie zabiegi poznawcze, wychodzące – w

uzasadnieniu – od „odgórnych” stanów bytowych (uzasadnień),

przypominają bardziej objawienie, ukazujące pochodność rzeczywistości

od Boga. Stąd czytanie Pisma św. w kontekście myśli Platona i Plotyna

(autorów wówczas powszechnie uznawanych) zdawało się czynić samo

objawienie bardziej czytelne dla wykształconego chrześcijanina: Żyda,

Greka, Rzymianina. Klasyczna myśl Arystotelesa bywała wykorzystywana

zasadniczo ze strony logiki i „nauk fizycznych”, czyli tego, co stanowiło

filozofię przyrody. Metafizyka, łącznie z teologią naturalną, miała swe

platońskie i neoplatońskie rozumienie. Objawiało się to zarówno u ojców

Kościoła Wschodu (przede wszystkim szkoły aleksandryjskiej), jak i

Zachodu (głównie św. Augustyna).

II. Klasyczna filozofia Arystotelesa charakteryzowała się (i nadal jest to

czynnik decydujący o zasadniczym rozumieniu filozofii) uznaniem realnych,

pozapsychicznych przedmiotów swych badań tudzież charakterystyczną

uniesprzeczniającą metodą wyjaśnień. Przedmiotem filozoficznych

wyjaśnień jest pluralistyczny świat realny – rzeczy i osób – zwany BYTEM.

Oczywiście rozumienia bytu były różne w dziejach filozofii, albowiem nie

jest sprawą łatwą dostrzec coś wspólnego wszystkim przedmiotom w

świecie realnym. Wszystko bowiem, co jest realne, jest bytem. Ale powstaje

trudność w daniu odpowiedzi na pytanie: ze względu na jaki to czynnik coś

jest rzeczywiście bytem? I tak Arystoteles twierdził, słusznie, że byt jest

różnorako czytany (TO ON POLLACHOS LEGETAI), ale zawsze jest bytem

ze względu na samodzielny, podmiotowy sposób bytowania, zwany OUSIA –

substancją. Samodzielne podmiotowe bytowanie – substancja – jest

naczelną kategorią bytu, wszystko bowiem, cokolwiek nazywamy bytem,

jest substancją lub jej powstawaniem i niszczeniem, jej właściwością –

przypadłością lub wreszcie relacjami myśli nad sposobami bytowania. Stąd

substancja stanowi zasadniczy przedmiot metafizyki Arystotelesa i

kontynuatorów jego myśli.

Jak jednak rozumieć samą substancję? Arystoteles wyróżnił

następujące rozumienia substancji: a) jako samodzielnie istniejący byt

(OUSIA KYRIOS – TODE TI); b) ogólne pojęcie substancji (TO KATHOLU);

c) cechy konstytuujące samą substancję jako przedmiot definicyjnego

poznania (TO TI EN EINAI). A nadto jeszcze zwrócił uwagę na substancję

jako na podmiot (TO HYPOKEI-MENON) i w tym można nazwać

substancją materię i samą formę.

Rozróżnienia Arystotelesa stały się swoistym czynnikiem różnego

rozumienia metafizyki i filozofii w średniowieczu i w czasach późniejszych.

Szczególną rolę odegrał tu Awicenna, który zastanawiając się nad

rozumieniem przedmiotu metafizyki Arystotelesa, dostrzegł, że może nim

być substancja-natura. Ale które rozumienie substancji-natury jest tu do

przyjęcia? Niewątpliwie nie może nim być substancja-natura „druga” (czyli

powszechnik), gdyż jest to tylko byt myślowy, a nie realny. Nie może też być

przedmiotem dla metafizyki substancja-natura „pierwsza”, czyli

jednostkowy konkret, gdyż to zniweczyłoby poznanie przedmiotowo-

konieczne. Wobec tego przedmiotem metafizyki może być tylko substancja-

natura „trzecia”, czyli taka natura, która stanowi jedynie zespół cech

konstytutywnych danego bytu. Tak bowiem rozumiana natura jest wyłącznie

strukturą konieczną, niezmienną, wieczną. Nie można dodać do niej

sensownie żadnej cechy-elementu, gdyż to realizowałoby absurd. Tak więc

dla „konia-equus” naturą trzecią jest sama „końskość”, equinitas, o której

nie można nic więcej powiedzieć, niż ją jedynie wyrazić tożsamościowo,

stąd: „końskość to tylko końskość”. Tak rozumiane „natury trzecie”

stanowią przedmiot Bożego poznania, gdyż one są same w sobie wieczne.

Ale gdy Bóg przydzielił im, pochodzącego od Siebie, istnienia, to one stają

się realnym, istniejącym bytem. Dlatego tak rozumiane istnienie,

przydzielone naturom trzecim, jest dla tych natur jakąś „przypadłością”,

niekoniecznie związaną z ich naturą. I to niekonieczne powiązanie

istnienia z naturą trzecią decyduje o tzw. przygodności bytowej.

Interpretacyjne stanowisko Awicenny zostało wyakcentowane przez

dwóch wielkich myślicieli średniowiecza: św. Tomasza z Akwinu i bł. Jana

Dunsa Szkota. Obaj, chociaż w nierównym stopniu, eksponowali metafizykę

Arystotelesa. Zarówno ogólna koncepcja filozofii, jak i koncepcja

naukowego poznania były podstawą coraz bardziej precyzyjnych postaw

filozoficznych, zapoczątkowujących u obu autorów odmienne kierunki

filozofowania. Filozoficzne rozumienie rzeczywistości-bytu

sprecyzowane przez św. Tomasza z Akwinu spowodowało zasadniczy

przewrót w wyjaśnianiu uniesprzeczniającym bytu jako bytu, czyli bytu jako

realnie istniejącego. Dokonał on bowiem zasadniczego przesunięcia w

platońsko-arystotelesowskim pojmowaniu bytu jako zespołu

konstytutywnych elementów (formy) na rzecz rozumienia rzeczywistości

jako aktualnie istniejących bytów. Bytem jest to, co w sobie konkretnie

zdeterminowane (dzięki formie), aktualnie, realnie istniejące. Byt taki –

jako istniejący – jawi się nam (w filozoficznym jego rozumieniu) jako:

a) istniejący przez siebie – Bóg; b) istniejący w sobie jako podmiocie –

substancja; c) istniejący w jakimś podmiocie – przypadłość; d) istniejący

w odniesieniu do bytu drugiego – relacja. Kluczem do rozumienia bytu

jest w nim stosunek istoty do istnienia. Św. Tomasz, po Wilhelmie z

Owernii i św. Albercie Wielkim, ponownie przemyślał stosunek istoty do

istnienia, pierwotnie wyrażany jako stosunek „natury trzeciej” do

istnienia. Tomasz dokonał poznawczej rewolucji w filozofii,

dostrzegając, że realny byt jest konkretną (nie abstrakcyjną – różnie

pojmowaną) treścią-istotą, która istnieje. Istnienie, w konkretnym bycie,

jest tym czynnikiem – AKTEM – dzięki któremu ten byt jest rzeczywisty,

gdyż „być rzeczywistym” znaczy aktualnie istnieć. A w aktualnie

istniejącym bycie są różne bytowe potencjalności, mogące się zrealizować

w odpowiednich bytowych kontekstach. Ale przedmiotem metafizyki jest

byt jako istniejący, albowiem ona – metafizyka – ma za zadanie

wyjaśnienie koniecznościowe i ostateczne rzeczywistości, a nie jest jakąś

spekulacją nad niesprzecznymi układami możliwości. Jednostkowo

istniejące, konkretne byty, ze względu na swą relacyjną (istoty do

istnienia) strukturę, są analogicznie jedne, co wyklucza wszelkie postaci

monizmu i bytowej jednoznaczności. Zarazem, poprzez zawarte w bycie

transcendentalne relacje, byty są koniecznościowo związane z BYTEM

PIERWSZYM, ISTNIENIEM CZYSTYM BOGIEM jako rzeczywistością

naczelną, pierwotną, będącą źródłem, wzorem i celem każdego realnie

istniejącego bytu. Tomasz, akceptując generalnie arystotelesowską

metafizykę, nadał jej nowy sens, na wskroś realistyczny, dogłębnie

racjonalny, sprawdzalny, przez odwołanie się do aktualnie istniejących

bytów-rzeczywistości.

W filozoficznie wyjaśnianych realnych przedmiotach jest człowiek

jako byt substancjalny szczególnie trudny do wyjaśnienia. W tradycji

platońskiej człowiek jawił się jako substancja duchowa, wiecznie żyjąca,

jako rozum – NOUS – wcielony za karę, po upadku, w ludzkie ciało, które

utrudnia życie ducha. W tradycji zaś arystotelesowskiej człowiek

występował jako swoiste zwierzę, zdolne do racjonalnego myślenia –

ZOON LOGIKON. Św. Tomasz, znając dobrze obie te tradycje, dokonał w

dziedzinie rozumienia człowieka także historycznego, zasadniczego

przełomu, korygując istotnie obie zastane koncepcje. Odwołał się do

wewnętrznego doświadczenia poznawczego, bezpośrednio przeżywanego

przez działającego człowieka, i – jedyny w dziejach myśli ludzkiej –

zwrócił uwagę na to, że człowiek istnieje poprzez swą własną duszę, która

istniejąc sama w sobie – jako podmiocie swego istnienia – udziela go –

jako życia – organizowanej (formowanej) przez siebie materii do bycia

ludzkim ciałem. Dusza ludzka nie powstaje w wyniku przemian materii,

jak to mniemał Arystoteles, ani też nie istnieje odwiecznie, jak pojmował

Platon, lecz jest bezpośrednio stworzona przez Boga, albowiem żadne siły

natury nie są proporcjonalne do utworzenia tej duszy, która transcenduje

całą rzeczywistość w aktach poznania i miłości i która wyraża się po

ludzku w wolnych aktach decyzji, ustanawiając sobie swe niepowtarzalne

osobowe oblicze. Człowiek doświadcza siebie jako tożsamego podmiotu

Mieczysław Krąpiec - Czym jest filozofia klasyczna.pdf

Plik z chomika:

Inne pliki z tego folderu:

Inne foldery tego chomika: