LEKSYKON TEOLOGICZNY.pdf

(3270 KB) Pobierz
Abba
Leksykon teologiczny
Leksykon teologiczny
Hasła na literę:
Przedmowa
W ciągu ostatnich trzydziestu lat program badań teologicznych został - ogólnie mówiąc - bardzo wzboga-
cony. Źródeł historycznych i biblijnych używa się zazwyczaj bardziej naukowo i bardziej rzetelnie. Dys-
kusje w wąskim gronie ustąpiły miejsca dialogowi i zrodziły gotowość uczenia się od najlepszych do-
stępnych powag. Studenci i profesorowie łacińskiego Zachodu coraz bardziej odkrywają bogate skarby
chrześcijaństwa wschodniego. Sztywne bazowanie na jednej tylko filozofii zastąpiono zdrowszym filozo-
ficznym pluralizmem. W większości środowisk teologowie docenili dwa wielkie wyzwania i stawili im
czoła: Co wchodzi w grę, kiedy interpretujemy nasze podstawowe teksty? Jakiej metody teologicznej
powinniśmy użyć w rozwoju naszych systemów teologicznych? Dialog z judaizmem, islamem i innymi
religiami świata rozkwitł w nowy, zdumiewający sposób. W różnych częściach świata pojawiły się lokal-
ne i regionalne ujęcia wiary chrześcijańskiej.
Mimo pewnych strat, chrześcijańska teologia wiele na tym zyskała. Równocześnie jednak zmiany, rozwój
i nowa różnorodność stworzyły problemy językowe - dla tych zwłaszcza, którzy rozpoczynaj ą studiowa-
nie teologii. Studenci mogą nie rozumieć znaczenia ważnych, a nawet podstawowych terminów teolo-
gicznych.
Żeby przyjść z pomocą w tej sytuacji, proponujemy ten zwięzły słownik. Celem naszym nie jest przemy-
cenie jakiegoś systemu, lecz po prostu wyjaśnienie wyrazów i zwrotów kluczowych, używanych w teolo-
gii współczesnej - czasami na różne sposoby. Włączyliśmy też niektóre terminy biblijne, katechetyczne,
etyczne, historyczne, liturgiczne i filozoficzne, z którymi studenci teologii wcześniej czy później się spo-
tkają. Chociaż adresujemy ten słownik przede wszystkim do ludzi Zachodu (szczególnie do katolików
rzymskich), wzrastające kontakty z chrześcijaństwem wschodnim zachęciły nas do dodania niektórych
terminów ze Wschodu.
Krótko mówiąc, celem tej pracy jest wyjaśnienie terminologii teologicznej i krzewienie dokładności w jej
stosowaniu. Będziemy całkowicie zadowoleni, jeżeli uda nam się dorzucić swój wkład w urzeczywistnie-
nie tych zamiarów. Słownik ten był w całości napisany przez nas obu, bierzemy też równą odpowiedzial-
ność za jego treść.
Nie wydawało się, by było rzeczą właściwą obciążać zwięzły słownik bibliografią, chcemy jednak wska-
zać na ważniejsze źródła: Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu, Dokumenty Soboru Watykań-
skiego II (1962-1965), Kodeks Prawa Kanonicznego z roku 1983 (CIC) oraz ostatnie (obecnie 37-e, P.
Himermann: Fryburg 1991) wydanie H. Denzingera “ Enchiridion symbolorum, definitinum et declaratio-
num de rebus fidei et morum" (Podręczny zbiór symbolów, określeń dogmatycznych i wyjaśnień w spra-
wach wiary i obyczajów = DH). Tych, którzy mają problemy z językiem łacińskim i greckim odsyłamy
do tłumaczeń wielu z dokumentów DH, zamieszczonych w książce The Christian Faith autorstwa J.
Neuner i J. Dupuis (Bangalore/Londyn/Nowy Jork, wydanie VI popr., 1996; w skrócie ND).
Wydawnictwo WAM, Kraków 2002
1
Leksykon teologiczny
Różni przyjaciele i koledzy służyli nam swą znajomością przedmiotu, co pomogło nam w lepszym wyja-
śnieniu wielu terminów: Giorgio Barone-Adesi, Jean Beyer, Charles Conroy, Mańasusai Dhavamony,
Ciarence Gallagher, Eduard Hambrye, Eduard Huber, John Long, Antonio Orbe, Ronald Roberson, To-
mas Spidlik, Frank Sullivan, Javier Urrutia, Jos Yercruysse, Jared Wiks oraz Boutros Yousif. W szcze-
gólny sposób chcemy bardzo serdecznie podziękować Johnowi Michaelowi McDermott oraz Robertowi
Taft, którzy przeprowadzili wiele poprawek i uzupełnień.
Z uczuciem wdzięczności poświęcamy ten słownik wielkim poplecznikom teologii i teologów, Eugen'owi
i Maureen McCarthy'm.
Gerald O'Collins SJ,
Edward G. Farrugia SJ
Rzym, 16 czerwca 1990
Przedmowa do nowego wydania
W nowym wydaniu naszego Leksykonu niektóre hasła powiększyliśmy, dokonaliśmy koniecznych po-
prawek, wprowadziliśmy 50 nowych haseł oraz dodaliśmy indeks nazwisk. Zamieściliśmy obecnie do-
kładne odsyłacze do ostatniego (1996) wydania Neuner/Dupuis The Christian Faith, do korzystania ra-
zem z wydaniem Denzingera z 1991 roku. W niektórych przypadkach tylko DH zawiera odpowiedni
tekst, w kilku tylko ND. Dodaliśmy również odsyłacze do Codex Canonum Ecciesiarum Orientalium,
czyli Kodeksu Prawa Kanonicznego dla Kościołów Wschodnich (w skrócie CCEO), ogłoszonego przez
papieża Jana Pawła II 18 października 1990 r. Kodeks ten jest niezbędnym dziełem dla ludzi zajmujących
się chrześcijaństwem wschodnim.
Nadal słyszy się nieścisłe wypowiedzi, że niniejszy słownik “redagowaliśmy”. Powtórzmy to, co zostało
już zaznaczone w przedmowie do pierwszego wydania. Nie zwerbowaliśmy zespołu współautorów, któ-
rych pracę następnie byśmy zredagowali; przeciwnie, napisaliśmy razem wszystkie hasła - od “Abba” do
“Żydzi”.
Wielkiej zachęty doznawaliśmy od naszych czytelników, zachęcał nas także fakt, że niniejszy słownik
ukazał się również w języku indonezyjskim, włoskim, polskim i ukraińskim. Przygotowywane są tłuma-
czenia na inne języki obce. W chwili gdy drugie tysiąclecie chrześcijaństwa ustępuje miejsca trzeciemu,
ponownie proponujemy naszym czytelnikom ten słownik, pragnąc udoskonalić jasność i ścisłość w teolo-
gii chrześcijańskiej na całym świecie.
G. O'C i E.G.F.
Wielkanoc 1999
OD TŁUMACZA (do wydania pierwszego)
Przekładu dokonałem z dostarczonego przez Autorów maszynopisu, co sprawiło, że w naszych polskich
warunkach Leksykon mógł się ukazać niewiele później niż oryginał angielski.
Uzupełnienia w tekście słownika pochodzące od tłumacza wyszczególniono kursywą.
Fragmenty Pisma Świętego - jeżeli nie zaznaczono inaczej - przytaczamy za: Pismo Święte Starego i
Nowego Testamentu w przekładzie z języków oryginalnych. Wyd. 3. Poznań 1980. Dokumenty soborowe
przytaczamy za: Sobór Watykański II. Konstytucje, Dekrety, Deklaracje. Tekst łacińsko-polski. Poznań
1968.
Polskie tłumaczenia wybranych przez autorów fragmentów z “Enchiridionu" Denzingera można znaleźć
w: Breviarium fidei. Wybór doktrynalnych wypowiedzi Kościoła. Opr. Stanisław Głowa SJ, Ignacy Bieda
SJ (Poznań 1988).
Ks. Jan Ożóg SJ
Kraków, 19 marca 1992
Wydawnictwo WAM, Kraków 2002
2
Leksykon teologiczny
Dokumenty Soboru Watykańskiego II
AA Apostolicam actuositatem (Dekret o apostolstwie ludzi świeckich)
AG Ad gentes divnitus (Dekret o działalności misyjnej Kościoła).
CD Christus Dominus (Dekret o pasterskich zadaniach biskupów w Kościele).
DHu Dignitatis humanae (Dekret o wolności religijnej).
DV Dei Verbum (Konstytucja dogmatyczna o objawieniu Bożym).
GED Gravissimum educationis (Deklaracja o wychowaniu chrześcijańskim).
GS Gaudium et spes (Konstytucja duszpasterska o Kościele w świecie współczesnym).
IM Inter mirifica (Dekret o środkach społecznego przekazywania myśli).
LG Lumen gentium (Konstytucja dogmatyczna o Kościele).
NA Nostra aetate (Deklaracja o stosunku Kościoła do religii niechrześcijańskich).
OE Orientalium Ecclesiarum (Dekret o Wschodnich Kościołach Katolickich).
OT Optatam totius (Dekret o formacji kapłanów).
PC Perfectae caritatis (Dekret o przystosowanej odnowie życia zakonnego).
PO Presbyterorum ordinis (Dekret o posłudze i życiu kapłanów).
SC Sacrosanctum Concilium (Konstytucja o Liturgii Świętej).
UR Unitatis redintegratio (Dekret o ekumenizmie).
Inne
CCEO Codex Canonum Ecclesiarum Orientalium (Kodeks Prawa Kanonicznego dla Kościołów Wschod-
nich)
CIC Codex Iuris Canonici 1983 (Kodeks Prawa Kanonicznego z roku 1983)
Wydawnictwo WAM, Kraków 2002
3
Leksykon teologiczny
Abba. Wyraz aramejski, pieszczotliwy = ojciec, najwyraźniej po raz pierwszy w odniesieniu do Boga
użyty przez Jezusa. W Nowym Testamencie (Mk 14, 36; Rz 8, 15; Ga 4, 6) zawsze towarzyszy mu od-
powiednik grecki. Zob. przybranie za dzieci boże, bóg jako ojciec.
Aborcja (łac. “poronienie”). Zamierzone zgładzenie nienarodzonego dziecka w łonie matki, lub poprzez
usunięcie go z łona matki. Niezamierzona śmierć nienarodzonego dziecka podczas operacji, która ma
uratować życie matki jest aborcją “niebezpośrednią”: śmierć dziecka jest tragicznym, choć nieuniknio-
nym skutkiem ubocznym operacji, która sama w sobie jest dobra (np. usunięcie rakowatej macicy);
śmierć dziecka jako taka nie jest środkiem, który powoduje powrót do zdrowia matki. Pismo Święte
przeniknięte jest szacunkiem dla niewinnych istot ludzkich oraz życia ludzkiego na każdym jego etapie;
jeden tekst potępia przemoc, która powoduje poronienie (Wj 21, 22-25). Dwa dokumenty wczesnochrze-
ścijańskie, Didache (5.2) i List Barnaby (19.5), potępiają aborcję, a niektórzy pisarze patrystyczni (np.
św. Bazyli Wielki [zm. 379]) traktują jako morderstwo. Synod w Elwirze (306 r.) ekskomunikuje kobiety
wywołujące poronienie dozwalając, by te, które tego żałują, mogły przystąpić do Komunii św. dopiero w
chwili śmierci (kanon 63), natomiast Synod w Ancyrze (314 r.) dopuszcza je do Komunii św. po kilku
latach pokuty (kanon 21). Synod Quinisextum (691-692) nazywa tych, którzy powodują aborcję “morder-
cami” (kanon 91). Popierając miłość małżeńską i szacunek dla życia ludzkiego. Sobór Watykański II
określa dzieciobójstwo i aborcję jako “okropne przestępstwa” (GS 51; zob. także GS 27). Potępienie
aborcji zostało powtórzone w encyklice Jana Pawła II (ur. 1920) z 1995 r. Evangelium vitae. Obydwa
kodeksy prawa kanonicznego Kościoła katolickiego traktują aborcję jako poważne przestępstwo przeciw-
ko życiu ludzkiemu (CIC 1397; CCEO 728 §2). W łacińskim Kodeksie Prawa Kanonicznego ci, którzy
skutecznie wywołują aborcję, ściągają na siebie automatycznie (latae sententiae) ekskomunikę (CIC
1398); w kodeksie wschodnim ekskomunika nie jest automatyczna, ale zarezerwowana dla biskupa. Zob.
ekskomunika, Latae Sententiae, regulacja urodzeń, Sobór Watykański II, Synod Quinisextum.
Absolucja. Zob. rozgrzeszenie.
Abstynencja. Zob. wstrzemięźliwość.
Adam (hebr. “człowiek”). Wyraz biblijny na oznaczenie pierwszego człowieka stworzonego razem z
Ewą na obraz i podobieństwo Boże (Rdz l, 26-27) i rzeczywistego przodka Jezusa (Łk 3, 38). Jako Drugi
albo Ostatni Adam Chrystus przywrócił rodzajowi ludzkiemu usprawiedliwienie i życie utracone przez
pierwszego Adama (zob. DH 901, 1524; ND 1928). Zob. Ewa, grzech pierworodny, nowa Ewa, uspra-
wiedliwienie, wielożeństwo.
Ad limina (łac. “do progu”). Zob. wizyta ad limina.
Adopcja na dzieci Boże. Zob. przybranie za dzieci Boże.
Adopcjonizm (z łac. “przybranie”). Herezja powstała w Hiszpanii w VIII stuleciu, która utrzymywała, że
Chrystus jako Bóg był z samej natury prawdziwym Synem Bożym, ale jako Człowiek był tylko Synem
przybranym (zob. DH 595,610-15; ND 638). Głównymi przedstawicielami adopcjonizmu byli: Elipand
(ok. 718-802), arcybiskup Toledo, i Feliks (zm. 818), biskup Urgel. Źródłem tej herezji było panowanie
muzułmanów w Toledo, ówczesnej stolicy Hiszpanii, i teologia islamska, w której jedną z głównych za-
sad jest twierdzenie, że Bóg nie może mieć Syna. Jej poprzednikami byli ebionici i monarchianie, których
studia Adolfa von Hamacka (1851-1930) powiązały z adopcjonizmem. Zob. Ebionici, islam, monarchia-
nie, nestorianie.
Adoracja (łac. “oddawanie czci, uwielbienie”). Kult najwyższy, przysługujący tylko Panu Bogu (Pwt
20,1-4; J 4,23), naszemu Stwórcy i Odkupicielowi, który sam jeden powinien odbierać “uwielbienie i
Wydawnictwo WAM, Kraków 2002
4
 
Leksykon teologiczny
chwał” (Nicejsko-konstantynopolitańskie wyznanie wiary). Wierzący oddają cześć Bogu w różnych wize-
runkach (np. w Krzyżu); adorują też Chrystusa obecnego w Najświętszym Sakramencie (zob. DH 600-01;
ND 1251-52). Zob. ikona, krzyż, kult świętych, oddawanie czci Bogu.
Adwent (łac. “przyjście, przybycie”). W chrześcijaństwie zachodnim cztery tygodnie przygotowania do
obchodu uroczystości Bożego Narodzenia, rozpoczynające rok liturgiczny. Charakterystyczną cechą Ad-
wentu jest pewne zubożenie obchodów liturgicznych. W niedziele Adwentu nie odmawia się Gloria
(oprócz uroczystości Niepokalanego Poczęcia Najświętszej Maryi Panny), szaty liturgiczne przybieraj ą
pokutny kolor fioletowy (oprócz trzeciej niedzieli Adwentu, kiedy to można użyć koloru różowego).
Przez “adwent” rozumiemy też “drugie przyjście” Chrystusa i koniec dziejów świata. Zob. gloria, kalen-
darz liturgiczny, Niepokalane Poczęcie Najświętszej Maryi Panny, paruzja, przygotowanie do Bożego
Narodzenia.
Adwentyści Dnia Siódmego. Ugrupowanie wywodzące się z głównego nurtu adwentystów, wyznanie,
które utworzyło się, gdy William Miller (1742-1849) zaczął w 1831 r. głosić, że w roku 1844 nastąpi ko-
niec świata, a Chrystus pojawi się po raz drugi. Wybitnym przedstawicielem Adwentystów Dnia Siódme-
go była Ellen G. White (1827-1915). Ich dniem świętym jest sobota zamiast niedzieli, chrztu udzielają
dorosłym przez całkowite zanurzenie, powstrzymuj ą się od picia alkoholu i palenia tytoniu i żyją w
oczekiwaniu na paruzję, ale nie zapowiadają, w którym konkretnie roku nastąpi powrót Chrystusa. Zob.
adwent, niedziela, paruzja, szabat.
Aftartodokeci (gr. “niezniszczalność, mniemanie, przypuszczenie, pozór” = przypuszczenie o nieznisz-
czalności”). Powstała w VI wieku herezja monofizycka, założona przez Juliana z Halikamasu (zm. po
518). Głosiła ona, że od pierwszej chwili wcielenia ciało Chrystusa było niezniszczalne i nieśmiertelne;
Chrystus przyjął jednak dobrowolnie cierpienia dla naszego dobra. Zob. doketyzm, monofizytyzm, Sobór
Chalcedoński.
Agape (gr. “miłość”). Wyraz znamienny dla Nowego Testamentu, używany szczególnie w Ewangelii św.
Jana, w Listach św. Jana i św. Pawła na określenie miłości Boga (lub Chrystusa) do nas i pochodnie na
określenie naszej miłości do Boga i do siebie nawzajem (np. J 15, 12-17; 1 J 4, 16; 1 Kor 13). Wyraz ten
dotyczy również wspólnego posiłku, który pierwsi chrześcijanie spożywali w związku z Eucharystią.
Zob. eucharystia, miłość 2.
Agnostycyzm (gr. “nie wiedzący”). Pogląd głoszący, że nie możemy niczego z całą pewnością wiedzieć
o Bogu, o “tamtym” świecie oraz o życiu pozagrobowym (por. DH 3475-3477,3494-3495, GS 57). Po-
wszechnie wyraz ten oznacza różne postaci religijnego sceptycyzmu. Zob. ateizm .
Akatistos (gr. “nie siedząc”). Jedna z najstarszych i najpiękniejszych pieśni pochwalnych na cześć Matki
Bożej na bizantyńskim Wschodzie. Składa się z 24 strof, a śpiewa sieją zazwyczaj stojąc (stąd jej nazwa)
podczas sobotniego czuwania wigilijnego w piątym tygodniu greckiego Wielkiego Postu. Pierwsza część
tekstu opiera się na Łukaszowym opowiadaniu o dzieciństwie Pana Jezusa, przeplatanym niektórymi
elementami apokryficznymi i refrenem: “Witaj, Maryjo”; Część druga rozważa zbawczy wpływ narodze-
nia Jezusa na cały wszechświat. Autorstwo “Akatistos” przypisywano dwóm patriarchom Konstantyno-
pola, Sergiuszowi (patriarcha w latach 610-38) i św. Germanowi (patriarcha w latach 715-30), jednakże
najprawdopodobniej autorem jest św. Roman Pieśniarz (Melodos) (zm. ok. 560 r.). Zob. theotokos.
Akemeci (akojmeci; gr. “nie śpiący”). Mnisi, którzy na serio potraktowali nakaz św. Pawła: “Nieustannie
się módlcie” (1 Tes 5, 17), żyli w całkowitym ubóstwie i oddawali się modlitwie - grupami - przez dwa-
dzieścia cztery godziny na dobę. Ich założycielem był opat, św. Aleksander (ok. 356 - ok. 460). Akemeci
popierali Sobór Chalcedoński, później jednak niesłusznie ich oskarżono o nestorianizm. Główny ośrodek
Wydawnictwo WAM, Kraków 2002
5

Plik z chomika:

Inne pliki z tego folderu:

Inne foldery tego chomika:

Zgłoś jeśli naruszono regulamin