Kir Bułyczow
Pierestrojka w Wielkim Guslarze
Zagraniczny agent kosmiczny Wodewil w jednym akcie z prologiem
Prolog
Korneliusz Udałow szedł przez pole targając wiadro z grzybami. Grzyby były takie sobie, mało szlachetne, w większości surojadki, kilka maślaków, dwa kozaczki, jeden prawdziwek, ale robaczywy, znaleziony na ścieżce — walał się trzonkiem do góry. Widocznie jakis bardziej szczęśliwy zbieracz znalazł go i rozczarowany wyrzucił. Człowiek, który wybrał się na grzyby, a niesie do domu trywialne drobiazgi, skłonny jest do rozmyślań o marności życia i o tym, że czas ucieka zbyt szybko, a człek i tak nie nauczył się gospodarować nim z pożytkiem. Taki ktos rozumie, że już minęła czterdziestka, a najważniejszej w życiu rzeczy jeszcze nie dokonał i nawet nie zdecydował jeszcze, co jest w tym życiu najważniejsze. Człowieka takiego obowiązkowo zaczynają kąsać gzy i komary, przypieka go słonce, a na łysinę wskakują mu koniki polne. Oczywiście, mógł pójść lasem, ale zachciało mu się walić przez pole koniczyny, ciężkie i grząskie po ostatnim deszczu. I dlatego człowiek marzy o cieniu, o kufelku kwasu chlebowego z lodówki i przysięga sobie, że nigdy więcej nie pójdzie do lasu...
I w tym momencie rozlega się huk, który wstrząsa całym wszechswiatem, powoduje, że zwijają się liście na drzewach i milkną śpiewające ptaki.
Cos ogromnego, połyskującego, okutanego obłokiem pary i nieziemskiego ognia runęło dokładnie na środek pola. Była to kula z osmalonego metalu. Miała średnicę jakichś czterech metrów i, najwidoczniej, była statkiem kosmicznym — albo radzieckim, albo amerykańskim, albo i nieziemskiego pochodzenia.
Kiedy Udałow stał nieruchomo, rozmyślając o kaprysach losu i ciesząc się, że kula nie zwaliła mu się na głowę, otworzył się luk i jeden po drugim wyszli z niej trzej przybysze z innej planety, a ich cechą szczególną było posiadanie trzech nóg. Przybysze pokręcili zielonymi głowami, rozejrzeli się po okolicy i nikogo nie zauważywszy, pognali do lasu.
— Stójcie! — krzyknął Udałow. — Stójcie! Nie skrzywdzę was! Jestem waszym bratem w rozumie!
Jednakże przybysze albo nie chcieli, albo nie mogli pojąć uspokajających słów Udałowa. Pędzili do lasu tak, że tylko migały magnetyczne podkówki na ich obcasach. Udałow wystraszył się, położył na ziemi i trochę poleżał z policzkiem przyciśniętym do koniczyny. Pomyślał sobie, że przybysze uciekli, bo ich statek za chwilę wybuchnie. Udałow leżał i o niczym nie myślał, a statek ciągle nie wybuchał i stał sobie pośród pola z otwartym włazem.
Zmęczywszy się oczekiwaniem śmierci Udałow wstał, strzepnął z kolan kwiatki koniczyny i zgniecione mrówki, po czym wolno skierował się do nieziemskiego statku. Obudził się w nim duch badacza.
Przed włazem zatrzymał się i zapytał:
— Czy został może tu ktoś, kto wejdzie ze mną w kontakt?
Nie można powiedzieć, by oczekiwał odpowiedzi — zapytał tylko dlatego, że chciał okazac uprzejmość.
Odpowiedzi nie było. Udałow postawił na ziemi wiadro z grzybami i wszedł do wnętrza statku. Panował tam półmrok, do którego Udałow przyzwyczajał się dobrą minutę. Potem już rozróżniał poszczególne przyrządy i ster statku, a także koje kosmonautów i ich osobiste rzeczy, zapomniane w czasie panicznej ucieczki. Udałow przycupnął na krzesełku i zamyslił się nad swoimi kolejnymi działaniami. Pewnie przyjdzie mu iść do miasta i zgłosić gdzie trzeba lądowanie statku kosmicznego.
We wnętrzu, gdzie w ciasnocie i niewygodzie mieszkali kosmonauci, porozrzucane były części ubrania, naczynia i inne drobiazgi. Udałow znalazł tam błękitny kaszkiet z kometą w miejscu, gdzie zawsze była gwiazdka, i przymierzył go. Kaszkiet pasował jak ulał. I kiedy Udałow zerknął w wiszące nad sterem lusterko, własny widok bardzo mu się spodobał. Następnie Udałow podniósł z koi dobrą nieziemską lornetkę i wyjrzał za zewnątrz, chcąc sprawdzic jej moc. Okazała się bardzo dobra; przez nią Udałow zobaczył, że do statku, podskakując na kępkach koniczyny, pędzi zielony „gazik", w którym siedzą jacyś ludzie po cywilnemu. Kiedy „gazik" zbliżył się jeszcze bardziej, Udałow rozpoznał wsród pasażerów wozu towarzysza Batyjewa we własnej osobie, przewodniczącego guslarskiego prezydium. Przez naród zwanego szefem miasta.
Udałow uniósł rękę w powitalnym gescie. Wóz zahamował i pasażerowie wyszli z niego, zadziwieni niezwykłym widokiem. Pędząc tu mieli nadzieję, że lądujący statek kosmiczny będzie statkiem radzieckim, naszym, i oni pierwsi, nawet wyprzedzając partię i rząd, przycisną do swych piersi odważnych kosmonautów. Ale statek był pozbawiony znaków rozpoznawczych, a z kształtu był podejrzany.
I nagle przybyli zauważyli, że w drzwiach statku stoi człowiek w nie naszym kaszkiecie i z symbolem komety oraz wielką nieziemską lornetką na piersi. Człowiek ów był niewysoki, przysadzisty, a reszta jego odzienia wskazywała na to, że jest miejscowy — albo grzybiarz, albo wędkarz.
— Pupykin, co ty tu robisz? — zapytał zastępca Batyjewa, niejaki SiemionKaras.
Chciał powiedziec „Udałow", ponieważ od dawna znał Korneliusza Iwanowi-cza, ale oszołomiony sytuacją użył nazwiska dyrektora łaźni miejskiej Pupykina, który wcale do Udałowa nie był podobny.
— Pupykin? — zapytał człowiek w szarej marynarce, którego Udałow spotykał niejednokrotnie na naradach. Mężczyzna ten wyjął niebieską książeczkę i zapisał w niej kilka słów.
Od strony lasu biegły wiejskie dzieci z polnymi kwiatami i krzyczały:
Sława kosmonautom!
Nie jestem Pupykin — powiedział Udałow.
Nie jest Pupykinem? — zapytał mężczyzna w szarej marynarce.
Wstydźcie się, towarzysze — powiedział Batyjew. — Zewnętrzne podobienstwo może wprowadzić w błąd.
Własnie widzę, że to nie Pupykin — powiedział Karaś. — Patrzyłem podswiatło.
Skąd jestescie? — zapytał Batyjew.
Nie otrzymał odpowiedzi, ponieważ zaskoczony Udałow milczał. Milczenie Udał owa skonfundowało Batyjewa. Mężczyzna w szarej marynarce znowu wyjął z kieszeni niebieską książeczkę, otworzył ją i zapytał w obcym języku:
— Arjuamerikan?
Nie doczekawszy się odpowiedzi zadał drugie pytanie:
Łot is jor task? Ar ju e spaj?
Dzien dobry, jeśli sobie ze mnie nie kpicie — powiedział Udałow zeskakując na ziemię i wyciągając rękę do towarzyszy z prezydium rady miejskiej. —Niepoznajecie, czy co? Udałow, z przedsiębiorstwa budowlanego. Korneliusz Iwano-wicz Udałow.
Jego słowa zagłuszyły radosne i dźwięczne okrzyki pionierów i uczniów, którzy witali kosmicznego bohatera.
Poprzez dziecinne głosy do Udał owa, wyróżniającego się dobrym słuchem, dotarły słowa mężczyzny w szarej marynarce, wypowiedziane do ucha Batyjewa:
— Przypuszczam, że on może byc z Chińskiej Republiki Ludowo-Demokra-tycznej. Wiadomo nam, że dokonuje się tam prób. Nie wolno spuszczac z niegooka.
Batyjew odstąpił o krok od Udał owa. Patrzył nan nieprzyjaźnie.
Udałow ruszył na Batyjewa, a ten cofnął się jeszcze o krok. Udałow odwrócił się do Karasia, ale między nich wcisnęła się grupa uczniów, którzy obładowali Udał owa bukietami kwiatów, a jeden z dzieciaków zaczął pstrykac zdjęcia, utrwalając przybycie Udał owa z kosmosu.
Mężczyzna w szarej marynarce nieuchwytnym dla oka ruchem wyciągnął do chłopca rękę i skonfiskował aparat. Chłopiec zaczął płakac, ale mężczyzna powiedział:
— Aparat zostanie ci zwrócony. Niech się matka zgłosi, jasne?
Chłopiec powlókł się przez pole do lasu, samotny i smutny, ale nikt z kolegów nie zauważył tej małej tragedii. Nie zauważył też jej Udałow, który usiłował przebic się przez bukiety do Siemiona Karasia i krzyczał do niego:
Nie jestem Pupykin, nie jestem Pupykin! Pupykin pracuje w łaźni, a jajestem Udałow!
Sam widzę, że nie Pupykin — przyznał się Karaś. — Jaki tam z ciebiePupykin? Pupykin dyrektoruje w łaźni przecież. A i wyższy jest od ciebie.
A Udałow? — zapytał Korneliusz Iwanowicz.
Udałow jest kierownikiem przedsiębiorstwa budowlanego — powiedziałSiemion Iwanowicz. — I jaki tam z ciebie Udałow? Udałow jest znacznie niższy.
Batyjewowi znudziło się czekanie na wietrze.
— Proszę do samochodu — powiedział. — Proszę pozwolić... posuńcie się...o, tu.. Proszę...
Mężczyzna w szarej marynarce wywiedział się, które dzieciaki są prymusami i mają dobre oceny z zachowania, i z nich ustalił skład ochrony statku kosmicznego.
Udałowa posadzono między człowiekiem w szarej marynarce i samym towarzyszem Batyjewem, sąsiedzi mocno ścisnęli Udałowa łokciami. Karaś usiadł obok kierowcy.
Ruszaj — polecił Batyjew szoferowi.
A moje grzyby? — zapytał Udałow.
Grzyby?
Wiadro z grzybami stało, co prawda surojadki w większości...
Mężczyzna w szarej marynarce wygiął się, jego ręka w dziwny sposób wyciągnęła się na trzy metry, szybkimi ruchami spenetrowała ziemię, nie dotykając przy tym dzieci i znalazła wiadro z grzybami. Ale Udałow nie dostał swego wiadra, stanęło obok Karasia.
Samochód ryknął silnikiem i pomknął po kępach koniczyny. Dzieci krzyczały za nim: „Sława bohaterskim kosmonautom!"! — i rozchodziły się na miejsca wyznaczone do ochrony statku. Ci zas, co źle się uczyli albo niewłaściwie zachowywali się w szkole, stali z boku i patrzyli na statek z daleka.
Póki „gazik" pędził do miasta, klaksonem rozpędzając inne samochody, mężczyzna w szarej marynarce wyjął z kieszeni scyzoryk i zaczął spokojnie przecinac pasek, na którym wisiała lornetka. W tym czasie, umówiony z nim towarzysz Batyjew, odwracał uwagę Udałowa, pokazując mu okolicę i chwaląc się sukcesami.
— Proszę popatrzeć w lewo — mówił. — Widzicie bogate kołchozowe pola,obsiane zbożami i warzywami. Mimo niesprzyjających warunków klimatycznychzamierzamy w tym roku przekroczyc plany w produkcji kukurydzy na kiszonki,jak również w produkcji bydła rogatego. Niektórzy poszczególni nasi wrogowiepowątpiewają w możliwości naszego powiatu w dziedzinie roślin motylkowych.Ale proszę popatrzeć w prawo...
— Sz-szsz — odezwał się mężczyzna w szarym. — Na prawo patrzec niewolno.
Udałow wiedział, że w prawo patrzec wolno, ponieważ tam właśnie trwała budowa chlewni, a budowę realizowało przedsiębiorstwo Udałowa. Ale mężczyzna w szarej marynarce pewnie nie wiedział, że to budynek chlewni, dlatego na wszelki wypadek zakazał patrzenia. Można go było zrozumiec. Dziś to chlewnia, a jutro — obiekt.
— Można — powiedział Udałow. — To chlewnia.
W tym samym momencie mężczyzna w szarym wolną ręką uprzejmie, ale energicznie, zamknął mu usta.
Tak jechali sobie dalej. Człowiek w szarym piłował rzemyk i, kiedy czuł się zmęczony, przeszukiwał kieszenie Udałowa od swojej strony. Batyjew wyjął z kieszeni gazetę i zaczął Udałowowi czytac artykuł o sytuacji międzynarodowej, wolno, ale dokładnie artykułując poszczególne długie i trudne słowa. Twarda dłon mężczyzny w szarym na wszelki wypadek spoczywała na ustach Udałowa, dlatego ten nie mógł powiedziec Batyjewowi, że już czytał ten artykuł i, choć jest bardzo wdzięczny za trud, wolałby posłuchac o sporcie.
Dokąd z nim? — zapytał Batyjew, kiedy samochód wjechał do miasta. —Do was?
W żadnym wypadku — powiedział mężczyzna w szarym. — Wszystko odbędzie się oficjalnie. Może będziemy go wymieniali na naszych. Może z Moskwyzadzwonią. Na razie damy go do ciebie.
Do mnie nie można — sprzeciwił się Batyjew. — Ja jestem z nomenklatury,nie będzie się dobrze kojarzyło.
No to do towarzysza Karasia — nie sprzeczał się mężczyzna w szarej marynarce.
Z nim też nikt się nie sprzeczał.
Udałowa zaprowadzono do gabinetu Karasia. Korytarz przemierzyli szybko, przodem pomykał Karas, za nim Udałow, z tyłu człowiek w szarym, który nie ustawał w usiłowaniach przepiłowania rzemyka, a już całkiem z tyłu szedł milicjant Sielkin, którego zgarnęli z placu.
Akt
Sekretarka Karasia, Maria Pachom owna, stara przyjaciółka żony Udał owa, Ksenii, zobaczyła ten pochód, ale nie dotarło do niej jego prawdziwe znaczenie.
— Dzien dobry, Korneliuszu Iwanowiczu — powiedziała. — Nazbieraliściegrzybów?
Wiadro z grzybami zostało w samochodzie pod strażą szofera, ale Udałow odpowiedział kobiecie otwarcie i szczerze, jak odpowiadał zawsze i wszystkim.
— Jakie tam grzyby! — powiedział. — Sanie surojadki. Co prawda, trzy prawdziwki były.
Zapomniał, że prawdziwek był tylko jeden, i to robaczywy. Człowiek w szarym popchnął Udał owa w plecy, a milicjant otrzymał polecenie pozostania przy Marii Pachomownie. Już znikając za drzwiami mężczyzna ów odwrócił się i oswiadczył:
Taki z niego Udałow, jak z ciebie kura. Jasne?
Nie — odparła sekretarka.
Potem porozmawiamy — obiecał człowiek w szarym, — Rozumiemy się?
Nie! — zakrzyknęła biedna kobieta. — Korneliuszu Iwanowiczu, co siędzieje?
Karas zasyczał niczym żmija.
Trzasnęły obite czarną skórą drzwi, w gabinecie Karasia było ich teraz trzech.
No więc tak — powiedział człowiek w szarym, podchodząc bliżej do Karasia i mówiąc szeptem, żeby Udałow nie słyszał. — Nie wiadomo, może on znarosyjski. Dlatego konieczne jest zachowanie ostrożności...
Znam rosyjski, znam — wtrącił się Udałow, który wszystko słyszał.
Proszę nie przerywac — powiedział doń mężczyzna w szarym i znowu zaczął szeptac Karasiowi na ucho: —Uczą ich naszego języka. Więc w jego obecnosci ani mru-mru. Już poleciłem przeszukać jego statek. Sądzę, że go strąciły naszeznakomite sokoły z gospodarstwa Pantielejenki. A teraz wy będziecie odwracacjego uwagę. Porozmawiajcie z nim, a ja pójdę się skomunikować.
Szary człowiek wyparował, jakby w ogóle nie istniał. Udałow mógłby przysiąc, że nie otwierał drzwi i do okna się nie zbliżał. Siemion Karas był nieco
skonsternowany obecnością Udał owa i zaczął wertować rozmówki rosyjsko-an-gielskie, wyszukując jakis potrzebny mu zwrot.
— Siemion — powiedział Udałow, kiedy zostali sami — czy ty mnie nie poznajesz?
Karas akurat znalazł potrzebne zdanie i wypowiedział je:
Duj u lajk ałer kantry?
Ja tego nie rozumiem — powiedział Udałow. — Zapomniałem. Kiedyswczesniej znałem obce języki, ale teraz zapomniałem.
Karas Udałowa zrozumiał. I przestraszył się. Był to niewielkiego wzrostu mężczyzna, ale w pasie znaczny i jakos przypominający samego Udałowa.
Czy podoba się wam pobyt w naszym kraju?
Jesli ty, Siemionie — powiedział przepełniony udręką Udałow — ciąglejeszcze myslisz, że jestem Chińczykiem, to się mylisz, ponieważ jestem Rosjaninem i mieszkam na Puszkina szesnascie. A skoro moje słowo mniej znaczy,niż słowa naszego towarzysza, z którym się wczesniej niemal nie widywałem, toczuję się pokrzywdzony.
Przeniesli go do nas z województwa. — Karaś zamilkł, wziął się w garść,przypomniał sobie, że nie ma prawa zagranicznemu kosmonaucie zdradzac wewnętrznych tajemnic i ponownie chwycił za rozmówki.
Łot is jor nejm? — zapytał i na wszelki wypadek przetłumaczył: — Jak sięnazywacie?
Udałow się nazywam — odpowiedział zmęczony tym wszystkim Korneliusz Iwanowi cz.
Wiem — powiedział Karas z pewnym rozdrażnieniem, z takim, jakie odczuwa przełożony, zetknąwszy się z tępotą podwładnego. — Wiemy. Ale tak naprawdę, to jak?
Nie musisz mnie tu przesłuchiwac — sprzeciwił się Udałow. — Nie widzęku temu żadnych podstaw. Widziałes moje wiadro? Z grzybami? No więc właśniebyłem na grzybach. Zwalił się z nieba statek. Wszedłem do srodka, czapkę przymierzyłem, a wy akurat przyjechaliscie. No to na czym polega moja wina przednarodem i rządem?
A gdzie on jest? — surowym tonem zapytał Karas.
Kto?
Ten, co najpierw przyleciał?
Ci, co przylecieli, z trzema nogami? Do lasu uciekli!
Dlaczego uciekli do lasu? Wystraszyli się ciebie?
Może, ale raczej nie. Ale jednak ty, Siemionie, lepiej prawdziwych przybyszy bys chwytał, a nie uczciwego pracownika gospodarki miejskiej brał do niewolii woził pod konwojem.
Rozumiesz, Udałow, to są takie sprawy... — odpowiedział Karas, jakbyprzyznając tym samym, że Udałow również ma prawo do istnienia. — Nie masz
pojęcia, jak sprytni są nasi ideologiczni przeciwnicy. Co to dla nich podszyc się pod mojego znajomego sąsiada Udałowa?
A gdzie w takim razie jest Udałow?
Cos czepił — gdzie i gdzie! Nie ma Udałowa! Zakopali. Może sam gozakopałes!
To znaczy — sam siebie zakopywałem?
Wiesz co? Przestanmy udawać, dobrze?
Ja ci to jeszcze przypomnę. Prosiłes mnie wczoraj, żebym ci pożyczył konewkę? Teraz za cholerę ci nie dam.
Ty mnie nie strasz. Twoja wdowa mi da.
W tym momencie za drzwiami rozległ się straszny huk i trzask łamanych mebli.
— Nie ruszac się! — pisnął Karaś blokując brzuszyskiem Udałowa przy biurku i chwytając do ręki masywną popielnicę.
Drzwi otworzyły się i do gabinetu wpadła Ksenia Udałowa z parującym garnkiem w jednej ręce i dowodem osobistym w drugiej. Wiadomość o tym, że Udałowa aresztowano zastała ją w kuchni, więc, nie wypuszczając garnka z rąk, chwyciła dowód Korneliusza, włożyła do niego zaswiadczenie z USC i popędziła do gmachu prezydium rady miejskiej.
— Za co go aresztujecie? — krzyknęła od progu. — Nic nie zrobił, a jeslii zrobił, to z nieświadomości. Wypuśćcie go, błagam was i zaklinam ostatnimisłowy!
Karas zgłupiał, zaczął się cofać, ale w tym momencie przez otwarte drzwi wszedł mężczyzna w szarej marynarce i powstrzymał Ksenię następująco:
Obywatelko Udałowa, możecie stwierdzić, że ten zagraniczny agent kosmiczny był wczesniej waszym mężem?
Jak to tak? — zdziwiła się Ksenia. — Oto jego dowód.
Nie mówię o dowodzie. Czy jestescie pewna, że ten człowiek przez pewienczas zamieszkiwał w waszej rodzinie pod postacią waszego męża? To może miecwielkie znaczenie dla sądu.
Nie odpowiadaj mu, Ksiusza — powiedział Udałow uwalniając się odchwytu Karasia. — On cię bierze na prowokację.
Przecież on ma w dowodzie zameldowanie. Od lat. Dziecko z nim mamy —powiedziała Ksenia.
A jakie ma znaki szczególne? — zainteresował się człowiek w szarym.
Jakie? No, łysy jest, siorbie jak je kapusniak...
...
apd61