Redaktor serii: ks, Ireneusz Skubiś Redaktor tomu: Karol Klauza Redakcja techniczna: Karol KlauzaBeata StypułkowskaISBN 83-86076-44-5© Copyright byTygodnik Katolicki „Niedziela"Częstochowa, 1997Częstochowa, 1997, Wydanie II - poszerzone Druk i oprawa-. Częstochowskie Zakłady Graficzne Al. Najświętszej Maryi Panny 52, CzęstochowaWstępOdkrycie prawdy o manipulacji stało się nowym wstrząsem dla wielu mieszkańców tej części Europy. W machinie propagandowej komunizmu stosowano w poczuciu całkowitej bezkarności wszystkie dostępne sposoby manipulowania, zakładając naiwnie, że zniewolony umysł człowieka nie będzie w stanie odkryć maskowanych skutecznie mechanizmów, które funkcjonowały w celu zawładnięcia całym społeczeństwem, aby nim dowolnie i bez ograniczeń dysponować. Jeżeli zaś mówiono publicznie o manipulacji, to zawsze odnoszono ją wyłącznie do kapitalistycznych systemów władzy. W ustroju socjalistycznym bowiem nie mogło być miejsca na jakąkolwiek manipulację1.Ponieważ jednak wielkie organizmy społeczne z dużą powolnością przyswajają sobie prawdy trudne i niepopularne, przetoWstępjeszcze dziś mówienie o manipulacji w mass mediach może budzić zdziwienie połączone z niedowierzaniem. Tym bardziej, że społeczeństwo posttotalitarne swoją specyfikę wyprowadza głównie z doświadczeń na polu obcowania z mediami, a w szczególności w następstwie zaawansowanej uległości wobec wpływów propagandowych. Prowadzi to ostatecznie do sytuacji błędnego koła. Im skuteczniejsza jest bowiem manipulacja, tym bardziej jest ona ukryta dla „zwykłego obywatela", będącego przedmiotem jej wpływów. Taka sytuacja z kolei utwierdza go w całkowitym spokoju i uniemożliwia stawianie krytycznych pytań w tej dziedzinie. Dlatego też człowiekowi manipulowanemu niezbędna jest pomoc z zewnątrz, która w sposób przekonujący ukazałaby mu samo istnienie manipulacji oraz groźbę jej rozległych następstw.Propaganda w swojej warstwie manipulacyjnej jest dziś zbyt skuteczna, aby można było nie dostrzegać problemów moralnych i wychowawczych wynikających z jej funkcjonowania. Dobrze obmyślana manipulacja, zwłaszcza w postaci rozbu-dowanych systemów, prowadzi do spustoszenia w obrębie osobowości człowieka oraz do licznych nieprawidłowości w podstawowych strukturach społeczeństwa. Nieprzypadkowo więc mówi się dziś (a-nalogicznie do ekspansji propagandy), że kończący się wiek XX jest stuleciem manipulacji2.Wymienione sytuacje i okoliczności zadecydowały o podjęciu przez autora problematyki manipulowania człowiekiem. Świat manipulacji jest książką, która zmierza do osiągnięcia przede wszystkim dwóch celów:1. Pragnie przekonać Czytelnika, że wbrew utrwalonym pozorom i utartym stereotypom istnieje już dziś cały „świat" manipulacji, wykraczający daleko poza granice funkcjonujących mediów i przenikający głęboko w stosunki międzyludzkie. 2. Manipulacja już dawno przestała być wyłącznym atrybutem propagandy prowadzonej za pośrednictwem mass mediów. Dziś jej wyraźne symptomy można dostrzec w różnych formach interakcji (kręgi rodzinne, sąsiedzkie, koleżeńskie, pracownicze itp.)3. Są one widoczne niemal naWstępwszystkich polach aktywności człowieka, np. w handlu, administracji, prawodawstwie a nawet w badaniach naukowych i w wychowaniu. Ten fakt całkowicie uzasadnia użycie w stosunku do zjawiska manipulacji słowa „świat".Cele, jakie winna osiągnąć niniejsza książka, wskazują jednocześnie na podjęty w niej główny problem. Jest nim pytanie o naturę manipulacji, o pełny zakres jej funkcjonowania oraz o najważniejsze skutki. Wydaje się, że takie postawienie problemu nadaje książce wymiar praktyczny, wychodzący naprzeciw aktualnym oczekiwaniom „społeczeństwa posttotalitarne-go". To z kolei zadecydowało o znacznej rozbudowie rozdziału III, w którym zawarto dość rozległe treści na temat mechanizmu manipulacji.W Polsce do 1989 r. nie wolno było mówić całej prawdy o manipulacji. Takie publikacje byłyby działaniem wręcz samobójczym dla dysponentów propagandy, która w czasach totalitaryzmu komunistycznego najchętniej sięgała po rozwiązania manipulatorskie. One przecież gwarantowały jej najwyższą skuteczność.WstępPublikowane w tamtych czasach prace na ten temat same nie były wolne od piętna manipulacji, stanowią więc dziś niewielką wartość poznawczą i są już martwym pomnikiem systemu, który przeszedł do lamusa historii.W krajach zachodnich opracowania na temat manipulacji pojawiły się stosunkowo późno. Jeszcze w latach sześćdziesiątych hasło „manipulacja" (w sensie propagandowym) nie było obecne w słownikach i encyklopediach (socjologicznych, pedagogicznych, z zakresu wiedzy o komunikowaniu masowym itp.)4. Pierwsze znaczące kroki w tym kierunku podjęto tam dopiero na przełomie lat sześćdziesiątych i siedemdziesiątych w postaci opracowań naukowych i artykułów publicystycznych3. Jeszcze później pojawiło się hasło „manipulacja" w słownikach ogólnych i specjalistycznych6.W Polsce pierwsze prace podejmujące pewne zagadnienia z dziedziny manipulacji ukazały się w drugiej połowie lat siedemdziesiątych7. W tym samym czasie i jeszcze wcześniej opublikowano przekłady książek autorów zachodnich, ukazu-jące m.in. wybrane problemy z tego zakresu8. Dużo później hasło „manipulacja" w interesującym nas znaczeniu znalazło się w niektórych słownikach i encyklopediach^. W czasach komunistycznych, ze względu na cenzurę i ewentualne represje, autorzy polscy publikują swoje prace na tematy związane z propagandą i manipulacją albo za granicą, albo też w tzw. drugim obiegu10.Lata dziewięćdziesiąte przynoszą nowe publikacje, rozpatrujące m.in. (zasadniczo na marginesie innych zagadnień) zjawisko manipulacji. Jednakże dominują prace o charakterze publicystycznym. Ukazują się też przekłady z języków zachodnich".Po 1989 r, me ma jednak nadal publikacji, która stanowiłaby syntetyczny i w miarę całościowy wykład na temat manipulacji. Opublikowane dotąd prace są zwięzłymi komentarzami do konkretnych faktów manipulacji doświadczanych przez pewne instytucje albo też opierają się na fachowej analizie funkcjonujących w Polsce mass mediów11.Brak obszerniejszych publikacji ex profes-so podejmujących problematykę manipulacji jest m.in. następstwem braku szerzej zakrojonych badań w tej dziedzinie13.Wnikliwy odbiorca mass mediów w Polsce jest jednak w stanie dowiedzieć się o funkcjonujących formach manipulacji. Jednym ze źródeł tej wiedzy są m.in. różne spory prowadzone między dwiema (lub więcej) stronami konfliktów politycznych, w ramach których wysuwane są oskarżenia o stosowanie nieuczciwych technik propagandowych czy wręcz mani-pulatorskich. Tak było np. w ostatniej fazie kampanii prezydenckiej w październiku 1995 r., gdy kandydaci do Belwederu zarzucali mediom nieuczciwość o charakterze manipulatorskim, natomiast przedstawiciele prasy, radia i telewizji imputowali rozmówcom (kandydatom na prezydenta) „chwyty" z bogatego arsenału manipulacji, szczególnie zaś w postaci rzucanych publicznie i "na wyrost" obietnic przedwyborczych14.Świat manipulacji w jakimś sensie kontynuuje Świat propagandy, wydany w Bibliotece „Niedzieli" w 1994 r. Przy czym podkreśla się w obecnej publikacji, że manipulacja spełnia rolę niezwykle skutecznego instrumentu w rękach propagandy. Choć nie zawsze działalność pro-1011WstępWstęppagandowa opiera się na technikach ma-nipulatorskich, a sam propagandysta nie musi być manipulatorem. Natomiast w stosunkach międzyludzkich dają znać o sobie daleko idące ślady manipulacji, przy bardzo nikłej obecności elementów propagandowych.Książka niniejsza powstała w oparciu o materiał gromadzony w związku z wykładami z zakresu pedagogiki mass mediów, które autor prowadzi w Wyższym Seminarium Duchownym w Łodzi (od 1975 r.), a ostatnio (od roku 1994) także w Akademii Teologii Katolickiej w Warszawie. Jego uzupełnieniem były wspólne ze studentami poszukiwania w ramach seminarium magisterskiego oraz odczyty wygłaszane na temat mass mediów w różnych środowiskach w Polsce.Wiele z poruszonych w książce zagadnień zostało omówionych wcześniej w opracowaniach naukowych i w artykułach publicystycznych, które autor zamieścił w kwartalnikach „Ethos" i „Katecheta", w miesięczniku „Wiadomości Archidiecezjalne Łódzkie", w tygodnikach „Ład" i „Niedziela", w dzienniku katolickim „Sło-wo" oraz podjął w wywiadach dla prasy świeckiej i dla agencji prasowych15.Jakkolwiek wspomniane wykłady i odczyty wygłaszane były w aspekcie peda-gogicznym, to jednak uwzględniały szero-ko problematykę manipulacji. jWszak zjawisko to stanowi w wysokim stopniu czynnik konkurencyjny w stosunku do działań wychowawczych, w szczególności zaś w procesie kształtowania osobowości młodego czlowieka.łPonadto zwykła obserwacja mass mediów w Polsce pozwoliła autorowi utwierdzić się w przekonaniu, że wraz ze zmianą ustroju politycznego nie ustały działania manipulatorskie. Przeciwnie, na obszarze propagandy one się wzmogły i zyskały na skuteczności, ponieważ otoczka ideologicznej kompromitacji i bankructwa, jaka im wcześniej to-warzyszyła, teraz zastąpiona została hasłami demokratycznymi, które w odbiorze społeczeństwa miały pozyskać nową wiarygodnością funkcjonowanie mediów wpływa też znacząco ich faktyczna kondycja moralna. Etos ludzi pracujących w mass mediach pozostawia coraz więcej do życzenia. Jak trafnie napisał jeden(4 J1213WstępWslępz publicystów: „Kryzys moralny mediówi polega właśnie na tym, że znika barierao1' wstydu. Kilka lat temu dziennikarz, kto-•. remu udowodniono manipulowanie byłli) skompromitowany w oczach środowiskai czytelników. Dzisiaj dożyliśmy czasów,kiedy dziennikarze chwalą się biegłościąw manipulowaniu"16.Ukazane wyżej obszary, na których mass media wywierają wpływ na jednostkę i społeczeństwo, zdeterminowały charakter tej publikacji. Jest ona przede wszystkim wykładem prezentującym zjawisko manipulacji z najważniejszymi jego problemami, jakie wynikają zwłaszcza dla osobowego rozwoju człowieka, dla samej praktyki wychowawczej, pośrednio zaś dla Kościoła w Polsce, który upatruje w manipulacji laicyzującej człowieka poważne zagrożenie dla prowadzonej obecnie ewangelizacji.Książka podejmuje też próbę uporządkowania niektórych pojęć, uzupełnienia stosowanych dotychczas klasyfikacji i przedstawienia w miarę pełnego obrazu negatywnych skutków, jakie powstają w następstwie prowadzenia działań mani-pulatorskich. Samo zjawisko manipulacjiukazane zostało w świetle istniejącej teorii oraz w zestawieniu z konkretnymi faktami. Przy czym te ostatnie odnoszą się najczęściej do manipulacji, którą stosują pewne ośrodki propagandowe wobec Kościoła katolickiego w Polsce.Liczne sygnały na obszarze polskich mediów dowodzą, że zjawisko nazywane dotychczas propagandą antykościelną ewoluuje w kierunku propagandy o charakterze antykatolickim, a nawet anty-chrześcijańskim. Przedmiotem działań manipulatorskich stają się coraz wyraźniej: katolicyzm jako religia, doktryna katolicka oraz sami katolicy; i odpowiednio: chrześcijaństwo z jego wartościami, kulturą, działalnością chrystianizacyjną itp. Propagandowe ataki wymierzane bezpośrednio w Kościół katolicki w Polsce stały się nowym sposobem do uformowania w świadomości odbiorców mass mediów zmanipulowanego obrazu katolicyzmu i chrześcijaństwa.Prowadzi to nieuchronnie do zniekształcenia obrazu samej religii - jej istoty, sensu i znaczenia w życiu jednostki i społeczeństwa. Wykorzystywanie zatem tech-1415Wstępnik manipulatorskich do różnych form laicyzacji przestaje być wyłącznym problemem Kościoła katolickiego, staje się historycznym wyzwaniem dla wszystkich wspólnot religijnych i dla każdego człowieka wierzącego17.Manipulacja ukazana jest w książce jako trudny problem pedagogiczny. Stanowi przecież wpływy wysoce konkurencyjne dla oddziaływań wychowawczych i tym bardziej niebezpieczne dla pedagogii, że są realizowane skrycie a więc poza kontrolą opinii społecznej i oddziałują destruktywnie na osobowość człowieka.Z tej racji proponowane są konkret-nerozwiązania zarówno dla teorii jak i prak tyki wychowania, realizowanego w różnorakich środowiskach (rodziny, szkoły, parafii itp.).W zamieszczonej bibliografii dominują wyraźnie pozycje w jeżyku polskim ze szczególnym uwzględnieniem wypowiedzi publicystycznych. Wynika to z faktu, że w książce rozpatruje się zjawisko manipulacji na gruncie polskim w sytuacji, gdy warsztaty naukowe pracują na tym polu w tempie spowolnionym i dlategonależy sięgać po prace publicystyczne, których autorami są fachowcy w dziedzinie mass mediów.Ponadto książka w zamierzeniach autora ma spełniać także funkcję pomocy dydaktycznej, wspierającej w codziennej działalności te osoby, do których została zaadresowana: nauczycieli szkół wszystkich typów, wychowawców, duszpasterzy i katechetów, dziennikarzy oraz słuchaczy studiów teologicznych, pedagogicznych i dziennikarskich. Mogą oni zaczerpnąć z książki praktyczne wskazania do dalszych, osobistych już i pogłębionych lektur oraz twórczych poszukiwań na temat potężnego „świata" manipulacji. Jeżeli nawet w drobnej części stanie się to faktem, cel książki zostanie osiągnięty.I. Co to jest manipulacja?W wielorakich działaniach człowieka, które obejmuje się nazwą „manipulacja" są nadal liczne zagadki i zjawiska nie zbadane do końca. Decyduje o tym specyfika manipulacji oraz jej rosnąca różnorodność. Niemniej jednak można dziś podjąć próbę zdefiniowania manipulacji i ukazania jej natury. TVPojęcie manipulacjiManipulacja jest to celowe i skryte działanie, przez które narzuca się jednostce lub grupie ludzi fałszywy obraz pewnej rzeczywistości1. Ten zniekształcony obraz nie odnosi się do całej rzeczywistości, przekraczałoby to możliwości dysponentów i realizatorów manipulacji. Przed-23Co lo jesl manipulacja'.'miotem działań manipulatorskich staje się zawsze jakiś wycinek otaczającej człowieka rzeczywistości. Dlatego też w określeniu manipulacji należy mówić o „pewnej rzeczywistości". T tak np. fałszowanie rzeczywistości w propagandzie antykościelnej może polegać na celowym zniekształcaniu obrazu papieża, Kościoła hierarchicznego, kapłana—katechety itp.Następuje głębokie utrwalenie zniekształconego obrazu i poszerzenie jego pola, gdy działania mani pul atorskie wkraczają w fazę prania mózgu. Można wtedy mówić o zniekształconym obrazie ustroju politycznego, niektórych okresów w dziejach państwa, a nawet całego społeczeństwa3, f ^ ^. i.'n/ ,Każda1 manipulacja charakteryzuje się dwiema głównymi właściwościami: jest planowana i skryta. Skuteczna manipulacja jest zawsze odpowiednio zaplanowana. Jeżeli jakieś działanie powstało spontanicznie, bez zastanowienia, czy jako tzw. zbieg okoliczności, nie może być nazwane manipulacją w ścisłym znaczeniu, choć pewne cechy tego działania24Pojęcie manipulacjimogą wskazywać na charakter manipula-torski^ O działaniu ściśle manipulatorskim współdecyduje odpowiednia intencja,która mu towarzyszy. W manipulacji zatem człowiek od samego początku kieruje się obmyślanym zamiarem zafałszowania obrazu pewnej rzeczywistości w świadomości drugiego człowieka - dla dobra dysponentów manipulacji. Dlatego nie można nazwać manipulacją zatajenia prawdziwego obrazu choroby czy spreparowanie jakiejś „wersji zastępczej" w obrazie stanu zdrowia pacjenta, gdy wymagają tego uzasadnione racje medyczne (np. uchronienie chorego przed głębokim stresem).W działaniach manipulatorskich, które podejmowane są w ramach tzw. wielkiej manipulacji pracują całe zespoły profesjonalistów, którzy obmyślają w szczegółach nie tylko nowe i doskonalsze techniki, ale przede wszystkim całą strategię działań, przygotowując dokładnie kolejne kampanie propagandowe i ich skuteczny przebieg. Dysponenci dobrze wiedzą, że stan przygotowań oraz dobór odpowiednich środków i technik rozstrzy-25Co to jesi manipulacja?gają o skuteczności, a więc o ostatecznym powodzeniu ich pracy. Natomiast w manipulacji, która funkcjonuje w ramach stosunków międzyludzkich jej „planowanie" ogranicza się zasadniczo do obmyślenia sposobu własnej (manipulatorskiej) wypowiedzi pod adresem rozmowy, sformułowania zarzutu czy choćby ułożenia scenariusza dla zachowań kokieteryjnych (ingracjacja)3.Działania manipulatorskie są skryte. Cecha ich skrytości dotyczy przede wszystkim celów, jakie mają osiągnąć dysponenci manipulacji oraz mechanizmów stosowanych w ramach działań ma-nipulatorskich.Skrytość jest tą cechą manipulacji, która w największym stopniu decyduje o jej skuteczności. Sprawia ona, że adresat manipulacji nie jest w stanie jej odkryć w swoim środowisku, a zwłaszcza jej mechanizmów, gdy sama manipulacja jest „szyta grubymi nićmi". Najtrudniej jednak jest pozyskać orientację w odniesieniu do głównych celów działań manipulatorskich. Są one strzeżone przez dysponentów wyjątkowo hermetycznie.26Pojęcie manipulacjiW manipulacji istnieje mechanizm sprzężenia zwrotnego. Polega on na tym, że utrzymywana konsekwentnie skrytość działań prowadzi do bardziej jeszcze skutecznego fałszowania obrazu rzeczywistości. Natomiast ten fałszywy obraz niezbędny jest do trwałego zaistnienia manipulacji. Taki obraz (fachowo spreparowany) eliminuje ze świadomości ludzi sam fakt istnienia działań manipulatorskich. Perfekcyjnie realizowana skrytość manipulacji sprawiła prawdopodobnie, że zbyt późno zaczęto o niej pisać i mówić publicznie, zarówno na Zachodzie, jak i w Polsce.| W wypowiedziach autorów na temat manipulowania, szczególnie w publicystyce, zauważa się dwojakie rozumienia terminu „manipulacja". Mówi się wtedy np. o manipulacji „tekstem", „wypowiedzią", „informacją" itp.4 Jednakże jako istotną i najważniejszą ukazuje się zawsze manipulację człowiekiem (czy społeczeństwem). Taka też jest natura manipulacji: odpowiednie preparowanie materiału (słowa, obrazu, informacji) tzn. manipulowanie nim jest niezbędne,27Co to jesi manipulacja?aby można było dokonać manipulacji człowiekiem. Mówiąc inaczej, manipulacja odpowiednim materiałem jest pierwszą fazą tej samej manipulacji, której celem i zarazem ofiarą staje się człowiek.Z dotychczasowej refleksji wynika, że „manipulacja" jest słowem, które wykazuje wydźwięk pejoratywny, oznacza zawsze zjawisko moralnie złe. Dlatego nie ma „dobrej manipulacji" na wzór „dobrej" propagandy.Drugi wniosek płynie ze skrytości, która jest wręcz korelatem manipulacji. Jeżeli więc manipulacja staje się skuteczna dzięki działaniu skrytemu, przeto manipulacja zdemaskowana przestaje być manipulacją. Natomiast totalitarny system rządzenia rozkłada dodatkowy jeszcze parasol ochronny nad skrytoś-cią manipulacji (prawodawstwo, decyzje administracyjne, np. cenzura itp.), odgradzając szczelnie machinę propagandy manipulacyjnej od ewentualnego wglądu ze strony zniewolonych obywateli.Tworzywo manipulacjiPodstawowe tworzywo manipulacjiWidząc w manipulacji funkcjonującą strukturę, należy pytać o jej składniki podstawowe tzn. te elementy, które jako najmniejsze kółka i trybiki budują całą maszynerię propagandy i manipulacji. W związku z tym mówi się często, że składnikiem elementarnym manipulacji jest informacja5. Tymczasem, aby można było skutecznie manipulować m.in. informacja (naukową, handlową, polityczną itp.), używa się jeszcze bardziej prostego tworzywa. Są nim przede wszystkim słowo i obraz.Słowo jest uniwersalnym i dość wygodnym w praktyce tworzywem w manipulacji. Wszak w stosunkach międzyludzkich manipulacja przebiega przede wszystkim na obszarze słowa mówionego.Na rolę słowa w manipulowaniu człowiekiem zwrócił uwagę z właściwą sobie trafnością papież Jan Paweł II. W homilii wygłoszonej w Olsztynie podczas IV pielgrzymki do Polski w 1991 r. Papież mówił o odpowiedzialności za wypowiadane sło-29Co to jest manipulacja?wo. Stwierdził wtedy, że pewne słowa, które w rzeczywistości stanowią dla człowieka zło, „mogą być tak podawane, tak preparowane, żeby zrobić wrażenie, że są dobrem". I dodał Jan Paweł II natychmiast: „To się nazywa manipulacja"6.Powszechność, a nawet „wszechobec-ność" słowa i jego skuteczność są dziś wzmacniane funkcjonowaniem różnorakich mediów, w szczególności zaś prasy, radia i telewizji. Sprawia to, że manipulacja za pośrednictwem słowa wykazuje dziś coraz większą siłę i skuteczność.Fakt, że podstawowym tworzywem w manipulacji jest słowo zadecydował, że mówi się o manipulacji językowej w znaczeniu manipulowanie ludźmi za pośrednictwem języka naturalnego. W tym nurcie J. Puzynina wyróżnia dwa znaczenia manipulacji: w szerszym znaczeniu manipulacja dokonuje się za pośrednictwem tekstów i wtedy występuje w postaci kłamstwa, kamuflażu, demagogii itp. W znaczeniu węższym natomiast prowadzenie manipulacji umożliwiają określone cechy wyrazów czy struktury gramatycznej, a nie treści w nich zawarte7. Wtedy też uwzględ-30Tworzywo manipulacjinią się te cechy języka, które np. wprowadzają dobrą atmosferę w kontakcie z rozmówcą, ułatwiają zapamiętanie wypowiadanych słów i ukazują ich piękno.Obok tej grupy środków językowych jest druga grupa, równie chętnie wykorzystywana przez dysponentów manipulacji. Są to środki językowe, które pozwalają ich adresatowi odbierać je w sposób wieloznaczny, mętny i drogą takich skojarzeń, których oczekuje nadawca.Słowa (często ilustrowane obrazem) budują również większe całości wystąpień mani-pulatorskich, jak np. insynuacja, prowokacja, demagogia8.Drugim tworzywem podstawowym w manipulacji jest obraz. Zastosowanie najnowszych technik w mass mediach stwarza wielkie możliwości w sferze manipulowania za pośrednictwem obrazu. Utrwala się w świecie „cywilizacja obrazu", w której postępuje stale dominacja obrazów nad słowami. W związku z tym wymienia się takie jej symptomy, jak „inwazja obrazu", „ikonosfera", „uwięzienie słowa" itp.9Twierdzi się powszechnie o mediach audiowizualnych, że właśnie ze względu na31Co to jest manipulacja?występujący w nich przerost obrazu, są najbardziej manipulatywnymi mediami. Wśród nich na pierwszym miejscu pod tym względem stawia się film. Mówi się o nim, że z natury swojej przekazuje fałszywe odbicie świata, dlatego zasługuje w pełni na miano „krzywego zwierciadła" istniejącej rzeczywistości. Prowadzi to do opinii, że film zręcznie i skutecznie okłamuje odbiorcę i spełnia w szerokim zakresie funkcję mitotwórczą10. Dlatego też zastosowanie nowoczesnych technik w montażu zapisanego słowa i obrazu wyznacza działaniom manipulatorskim wielkie możliwości wpływu, w szczególności w ramach przekazów na podświadomość człowieka".Z wymienionych racji współcześni pedagogowie z dużą rezerwą odnoszą się do dominacji obrazu w kulturze masowej, a zwłaszcza do filmu. Analizując zjawisko percepcji wzrokowej u odbiorcy filmu i telewizji, ze sceptycyzmem oceniają oni wychowawczy walor emocji, które rodzą się w rezultacie obcowania z ruchomym i kolorowym obrazem12.32Moralny wymiar manipulacjiMoralny i pedagogiczny wymiar manipulacjiZ dotychczasowych uwag wynika, że manipulacja jest specyficzną formą kłamstwa13. Efektem jej funkcjonowania jest krzywda moralna, jaką wyrządza manipulator drugiemu człowiekowi. Przy czym zło moralne jest tym większe, im szersze kręgi zatacza manipulacja. Działania manipulatorskie, uruchomione w ramach tzw. wielkiej manipulacji, wykazują znamiona zła społecznego. Jeżeli zaś trwa ono dłużej i w ramach totalitarnego systemu władzy, może przybrać postać swoistej patologii społecznej. To sprawia, że staje się ono także problemem pedagogicznym. Dlatego w pedagogii wszystkich typów powinno się uwzględniać fakt manipulacji, będącej zagrożeniem dla osobowego rozwoju człowieka. Przedmiotem pilnej uwagi pedagogów powinien być również makiawelizm - postawa nastawiona na manipulowanie innymi ludźmi.W procesie wychowania liczą się wszystkie wpływy manipulacji - istniejące w obrębie oddziaływania na masy ludzkie (manipulacja wielka) oraz te, które występują33Co to jest manipulacja?w ramach codziennych stosunków międzyludzkich (manipulacja mała).Zakres zła moralnego, będącego produktem działań manipulatorskich, uzależniony jest w dużej mierze od przyjmowanej przez ich dysponentów koncepcji człowieka. Rozstrzyga tu zatem i filozofia człowieka i jego koncepcje psychologiczne. W koncepcji be-haviorystycznej np. zbudowanej przez psychologów, zachowanie człowieka jest całkowicie sterowane przez środowisko zewnętrzne. Rzecznicy tego stanowiska proponują zaakceptowanie tzw. inżynierii behaviorystycznej, która wykorzystuje możliwości modyfikowania zachowania człowieka przez wykorzystanie działań manipulatorskich ze strony środowiska społecznego14. Nie bez wpływu także na jakość manipulacji i kierunki jej przebiegu jest przyjęcie przez centra dyspozycyjne określonej teorii komunikowania masowego15.Należy jeszcze podkreślić, że mass media są najważniejszym kanałem dla strategii manipulacyjnej poszczególnych środowisk politycznych i ośrodków kształtowania opinii publicznej16. To sprawia, że zasięg i promieniowanie zła związanegoPrzypisyz działalnością manipulatorską ulegają ogromnemu zwielokrotnieniu (prasa wielkonakładowa, satelitarne radio i telewizja itp.}.Przypisy do rozdziału IBp A. Lepa, Manipulowanie człowiekiem jako problem współczesnej pedagogii, „Ethos" 1992, nr l, s. 77 ns.2 J. R. Nowak, Odstraszanie od Polski, „Słowo" z 8-10IX 1995; por. K. Kersten, Narodziny systemu władzy, Paryż 1986; K. Skarżyński Katyń, Paryż 1990.3 Np. zdanie z obszaru małej manipulacji: „Przecież nikt ciebie nie traktuje poważnie", wymaga odpowiedniego namysłu, aby mogło się stać skuteczne.4 K. Czuba, Media i władza, Warszawa 1994 (zob. rozdz. I Manipulacja informacją).V. Yolkoff (oprać.), Dezintegracja (tłum. z franc.). Warszawa 1991.6 Jan Paweł II, Wielka praca nad mową, „L'Osservatore Romano" 1991, nr5 (wyd. polskie). J. Puzynina, Słowo „manipulacja" w jeżyku polskim. W: Jeżyk wartości. Warszawa 1992, s 218 ns.8 M. Głowiński, Rytuał i demagogia. Warszawa 1992.* R. Holloway, Beyond Ihe Image, Geneva 1977; G. Lazzati (red.), Immitgini e regione nell'eta dei mass media, Millano 1983; E. Natta, II linuaggio3435II. Oblicza manipulacjiPowiedziano już wcześniej, że manipulacja praktycznie może zaistnieć wszędzie. Jest zjawiskiem powszechnym. „Ujawnia" przy tym różne swoje oblicza. Ukazując je w skrócie, czyni się zadość obowiązkowi przedstawienia klasyfikacji tego zjawiska. Pozwoli to jeszcze bliżej poznać jego naturę i zasięg wpływów.Manipulacja wielka i małaZe względu na zakres oddziaływań wyróżnia się manipulację wielką i małą. Przy czym „zakres oddziaływań" to przede wszystkim zróżnicowana liczba osób uczestniczących w działaniach manipula-torskich (jako ich podmiot i przedmiot), zaangażowanie różnych środków (np. roz-39Oblicza manipulacjimowa telefoniczna prywatna i publiczna wypowiedź w studio telewizyjnym), różny zasięg terytorialny (np. sąsiedzi we wspólnym domu i całe społeczeństwo), a także różnorakie skutki manipulacji (zniekształcony obraz przyjaźni u jednostki i sfałszowany obraz historii narodu).Manipulacja wielka odnosi się do całego społeczeństwa albo do pewnej jego części. Na polu propagandy antykościelnej przykładem manipulacji wielkiej była gigantyczna kampania propagandowa, jaką na przełomie lat 1965/1966 komuniści w Polsce przeprowadzili w odpowiedzi na Orędzie biskupów polskich do biskupów niemieckich z listopada 1965 r. Była to manipulacja wielka i niezwykle skuteczna1. Jej presji ulegali nawet bardzo światli katolicy. W społeczeństwie przyjmowano wtedy bezkrytycznie hasło z propagandy oficjalnej „o mieszaniu się Kościoła do polityki". Zarzut ten sformułowano jeszcze w czasach stalinowskich. Teraz zaś padając na podatny grunt (społeczeństwa coraz bardziej niepoinformowanego), hasło to prowadziło do zaplanowanych przez jego dysponentów rezultatów. Zabiegi ma-40Manipulacja wielka i małanipulatorskie dotyczyły zarówno samego tekstu Orędzia, jego celów, jak i publicznych wypowiedzi przedstawicieli Episkopatu Polski. Jednocześnie w tę potężną manipulację społeczeństwem wprzęgnięto niemal wszystkie dostępne media: począwszy od książki, przez cafą prasę, radio, telewizję, a skończywszy na plakatach, ulotkach i transparentach.Przypomnianej wyżej manipulacji poświęcono już kilka pozycji książkowych. Były natomiast w czasach komunistycznych wielkie manipulacje, o których nadal nie publikuje się rozpraw. Tymczasem skutki wielu z nich są obecne jeszcze dziś w myśleniu i działaniu wielu Polaków. Należy tu przykładowo wspomnieć wielką manipulację przeprowadzoną w ramach propagandy antykościelnej, która miała całe pokolenia Polaków utwierdzić w przekonaniu, że religia jest prywatną sprawą człowieka.Ówczesna propaganda tak doskonale opanowała techniki manipulacyjne, że zdołano też przekonać miliony katolików w Polsce, iż jako ludzie wierzący traktowani byli przez władze zupełnie sprawiedliwie.41Oblicza manipulacjiDlatego też jedynie osoby wyjątkowo krytyczne, niezależne w myśleniu i mające dostęp do różnych źródeł informacji, mogły stwierdzić wbrew propagandzie oficjalnej, że katolicy byli w PRL obywatelami drugiej kategorii.Były to dość trwałe owoce dobrze obmyślanych i zręcznie kamuflowanych manipulacji, jakie stosowano wtedy w ramach propagandy ideologicznej i antykościelnej2.Po 1989 r. jedną z najbardziej rozległych manipulacji zastosowano w odniesieniu do sprawy powrotu nauki religii do szkoły. Wielką manipulacją w tym czasie była (i jest nadal) próba narzucenia społeczeństwu mitu o antysemityzmie Polaków oraz mitu o totalnej klerykalizacji Polski, zmierzającej do utworzenia państwa wyznaniowego.Manipulacja mała występuje przede wszystkim w różnych układach stosunków międzyludzkich. Spotyka się ją w kręgach rodziny, sąsiedztwa, koleżeństwa, zespołów pracowniczych. Słowem tam, gdzie ludzie się spotykają, przebywają ze sobą, pracują, mogą się uruchomić pewne mechanizmy manipulacyjne. Okazją ku temu może być fakt ubiegania się o wyższe42Manipulacja sobą i drugimstanowisko w tej samej instytucji, sytuacja „trójkąta małżeńskiego", kandydowanie do prestiżowej nagrody, dostęp do informacji3.Często do „chwytów" manipulatorskich uciekają się osoby, które utraciły autorytet wśród swoich podwładnych, uczniów, czy współpracowników. Deficyt autorytetu jest wtedy rekompensowany działaniami manipulatorskimi. Sytuacja taka może powstać w odniesieniu do ojca w rodzinie, nauczyciela w szkole, czy przedstawicieli władz wszystkich szczebli4.Ujawniona manipulacja mała, występująca w stosunkach międzyludzkich otrzymuje w języku potocznym swoiste określenia. Mówi się wtedy o człowieku-manipulatorze, że jest w swoim działaniu przebiegły i chytry, że posługuje się demagogią, intrygą, insynuacją, szantażem, że jest obłudnikiem, człowiekiem dwu-licowym, prowadzi podwójną grę i potrafi bez trudu „wyprowadzić każdego w pole".Manipulacja sobą i drugim człowiekiemZe względu na osobę manipulatora (w relacji: podmiot - przedmiot manipulowania) należy wskazać na manipulację sobą43Oblicza manipulacji(automanipulacja) oraz manipulację drugim człowiekiem albo grupa ludzi (hetero-manipulacja).Najczęściej mówi się dziś o drugim typie tj. o manipulacji drugim człowiekiem. Tymczasem wiele wskazuje na to, że wzrasta liczba ludzi dotkniętych automanipulacja. Powstaje ona w człowieku głównie w oparciu o pełną akceptację doznawanego przezeń manipulowania ze strony innych ludzi, a także w następstwie rezygnacji z własnej tożsamości i z ubiegania się o dojrzałą indywidualność. Automanipulacja występuje jako główny składnik mentalności zmanipulowanej5.Dysponentom działań manipulatorskich zależy bardzo na tym, aby doprowadzić adresatów swoich poczynań do automani-pulacji. Stwarza się wtedy dla nich sytuacja szczególnie dogodna, ponieważ człowiek z automanipulacja realizuje już „własnymi rękami" scenariusz manipulacji opracowanej przez nich wcześniej i skutecznie ukrywany. Do manipulacji sobą człowiek na ogół nie przyznaje się, jest to przecież stan psychiki, nie będący powodem do satysfakcji.Manipulacja skutecznaMożna jednak spotkać ludzi, którzy publicznie przyznają się do automanipu-lacji, dając w ten sposób świadectwo prawdzie6.Manipulacja skuteczna, daremna i z efektem bumerangowymSkuteczność manipulacji pozwala wyodrębnić kolejne jej typy. Manipulacja skuteczna obejmuje te działania manipulatorów, które zdotały osiągnąć postawione wcześniej cele.Mówiąc o skuteczności manipulacji, należy pamiętać o dwóch etapach w realizowaniu tych celów. Najpierw osiągane są cele bezpośrednie, które mogą (choć nie zawsze) prowadzić do zrealizowania celów głównych. Przykładem może być manipulacja zmierzająca poprzez poderwanie autorytetu kandydata na prezydenta do zmniejszenia liczby jego potencjalnych wyborców. Na pierwszym etapie manipulacja ta może być skuteczna (skompromitowanie kandydata), natomiast na drugim etapie (odejście zwolenników) może się zakończyć fiaskiem.45Oblicza manipulacjiDaremna manipulacja nie osiąga zaplanowanego wcześniej celu. Może to nastąpić z wielu przyczyn: w następstwie zastosowania niewłaściwej techniki, pojawienia się niekorzystnych okoliczności, czy przedwczesnego ujawnienia i nagłośnienia działań raanipulatorskich.Jeżeli manipulacja osiąga skutek odwrotny do zaplanowanego, nazywa się manipulacją z efektem bumerangowym. W czasach totalitaryzmu komunistycznego, gdy stosowano techniki manipulators-kie w ramach akcji ateizowania społeczeństwa, bardzo często adresaci tych działań utwierdzali się w przekonaniu, że zwłaszcza teraz należy strzec w sobie „wiary ojów" i spełniać regularnie praktyki religijne, dając jednocześnie publiczne świadectwo swojej wiary.Manipulacja tradycyjna i najnowszaDysponenci manipulacji odwołują się w swoich działaniach przede wszystkim do przekonań adresatów, a więc do intelektu i do woli, ale bezpośrednio oddziałują albo na ich zmysły (wzrok, słuch, wyob-46Manipulacja tradycyjnaraźnia), albo też na ich podświadomość. Może być wtedy manipulacja wizualna, audialna, audiowizualna oraz manipulacja w oddziaływaniu pozazmysłowym.Manipulacja „tradycyjna" realizuje się przy użyciu tradycyjnych technik stosowanych w obrębie konkretnych mediów: prasy, radia, filmu, telewizji, plakatu, ulotki. Mimo stosowanego kamuflażu może ona być odkryta i odpowiednio nazwana nawet przez człowieka, który nie jest profesjonalistą w dziedzinie mass mediów. Powstają jednak trudności nie do przezwyciężenia w odczytaniu manipulacji, gdy w jej przebiegu stosuje się techniki oddziaływania na podświadomość człowieka.Nadawane w taki sposób treści nie mogą być uświadomione przez człowieka, gdyż przesyłane są poniżej progu jego świadomości. Zmysły zatem nie są zdolne do ich odebrania.Stosuje się wtedy różne techniki oddziaływania na podświadomość człowieka za pośrednictwem konkretnego medium, np. „technikę wstecznego zapisu" (płyta kompaktowa, film, telewizja itp.), czy „technikę jednej klatki" (film, program tele-47Oblicza manipulacjiwizyjny itp.). Okazuje się ponadto, że bariera językowa nie stanowi przeszkody dla „nadawania" pewnych treści na podświadomość człowieka.Już od dłuższego czasu odnotowuje się w Polsce wprowadzanie w obieg społeczny zakamuflowanego zapisu w niektórych mediach, który przekazuje określone informacje do podświadomości.Nie są to wyłącznie treści o charakterze komercyjnym (reklama). Znaczny procent tak nadawanych informacji wykazuje charakter ideologiczny, a ściślej antychrześ-cijański czy wręcz satanistyczny. Najczęściej w technice wstecznego zapisu (ang. bacward masking) drogą agresji na podświadomość przekazywane są tzw. akty strzeliste pod adresem szatana7.Działania manipulatorskie nazywa się często zdalnym sterowaniem ludzką świadomością8. Nazwa ta jest szczególnie stosowna w odniesieniu do działań, których bezpośrednim przedmiotem stała się podświadomość człowieka. Trafnie ujął istotę tego typu manipulacji J. Regimbauld w tytule cytowanego artykułu: Pogwałcenie świadomości przez przekazy do podświadomości.Manipulacja politycznaManipulacja polityczna, ideologiczna i handlowaDziałania manipulatorskie ulegają istotnemu zróżnicowaniu ze względu na swoją treść. Wyróżnia się na tej podstawie przede wszystkim manipulację polityczną, ideologiczną i handlową.Najpotężniejszy obszar działania wykazuje manipulacja polityczna, ponieważ stoją za nią liczące się w społeczeństwie ugrupowania polityczne. Manipulacja ta staje się w najwyższym stopniu skuteczna, gdy funkcjonuje w totalitarnym systemie sprawowania władzy9. Natomiast w systemach demokratycznych manipulacja jest często wykrywana (choć nie zawsze na początkowym jej etapie), ponieważ konkurujące ze sobą ugrupowania polityczne dysponują profesjonalistami, którzy zdolni są ujawnić konkretną manipulację i odpowiednio ją nagłośnić.Niektóre centra propagandowe zainteresowane są także manipulacją ideologiczną111. W Polsce najczęściej spotykaną jej postacią jest manipulacja antykościelna (np. cała mitologia antykościelna) oraz manipulacja stosowana4849Oblicza manipulacjiw ramach takich działań kompleksowych, jak indoktrynacja, laicyzacja czy ateizacja społeczeństwa. Często manipulacja ideologiczna wykazuje charakter ściśle polityczny.Zwykła obserwacja dowodzi, że manipulacje natury ideologicznej w krajach postkomunistycznych są nadal dość trudne do wykrycia. Stare nawyki w myśleniu, ocenianiu i dokonywanych wyborach wyniesione z propagandy komunistycznej są jeszcze żywo obecne w zachowaniach społeczeństwa posttotalitarnego.Manipulacja handlowa obecna w różnych formach budzi dziś głębokie obawy u pedagogów, katechetów, duszpasterzy i psychologów". Jest tak dlatego, że reklama staje się obecnie również sugestywnym nośnikiem elementów ideologicznych. Utwierdza ona ponadto swoich odbiorców w przekonaniu, że podporządkowanie wartości wyższych (które zaspokajają u człowieka potrzeby duchowe) - niższym wartościom (zaspokajającym potrzeby biologiczne) jest zjawiskiem całkowicie normalnym.W następstwie stosowanych manipulacji treści reklamowe oddziałują skutecznie50Manipulacja prasowailuzją, dzięki której adresat reklamy nie zastanawia się nad rzeczywistymi walorami towaru, lecz przekonuje się nieodparcie, że dany produkt jest wyjątkowy i niezastąpiony. A zatem w reklamie jest wyraźnie obecny element oszustwa. Aby ono mogło pozostać niezauważone, a sama reklama była skuteczna, stosuje się często techniki manipulacyjne.Niezwykle sugestywna reklama (dzięki manipulacji) wykazuje też swoje oblicze pedagogiczne. Staje się ona, głównie przez pośrednictwo telewizora swoistą dywersją w środowisku rodziny12. Ze względu na treść manipulacji wyróżnić można inne jeszcze pola jej działalności, stanowiące różnorakie oblicza funkcjonujących działań manipulatorskich, np. manipulacja wojskowa (zwłaszcza w czasie wojny), manipulacja stosowana w sporcie, w administracji państwowej, w szkolnictwie itp.13.Omówienie wszystkich typów manipulacji przekroczyłoby jednak ramy niniejszej publikacji.51Oblicza manipulacjiManipulacja prasowa, radiowa i telewizyjnaNa zróżnicowanie wpływów manipulacji wpływa również rodzaj użytego medium. Najczęściej stosowane są w tym celu tzw. media szybkie, np. prasa codzienna, radio, telewizja, ulotka itp. Można je często zmieniać, doskonalić czy korygować. Z tej racji na dalszy plan w praktyce manipulacyjnej schodzą media powolne, jak książka, periodyk, (rocznik, półrocznik itp.) czy film fabularny.W propagandzie działania manipulator-skie są nastawione na skutek natychmiastowy. Ponadto w kampaniach propagandowych jedna manipulacja wspiera inną, tworząc sieć działań, która może przekształcić się w cały, doskonalący się system. Angażowane są wtedy różne media. Z tej racji mówi się najczęściej o manipulacji prasowej, radiowej i telewizyjnej14.Trudno dziś rozstrzygnąć bez odpowiednich badań, które z tych trzech mediów wykazuje największy udział w działaniach manipulator-skich. Z wypowiedzi fachowców oraz z codziennego osobistego do-52Przypisyświadczenia wynika, że najbardziej skuteczna jest manipulacja stosowana w telewizji15. Jest to szczególnie dogodne i funkcjonalne medium dla sugestywnych w odbiorze manipulacji, stosowanych w słowie, obrazie, muzyce i ludzkiej emoc-jonalności.Przypisy do rozdziału II' P. Madajczyk, Na drodze do pojednania. Wokół Orędzia biskupów polskich do biskupów niemieckich z 1965 roku. Warszawa 1994, s. 99-169; P. Raina, Kardynał Wyszyński. Orędzie Biskupów a reakcja władz. Warszawa 1995.2 Na poszczególne kampanie propagandowe składały się manipulacje cząstkowe, np. eliminowanie z lektur szkolnych autorów katolickich, manipula-torski dobór filmów z zagranicy itp. Zob. np. B. Chrzastowska (oprać.). Literatura współczesna „źle obecna w szkole", Wrocław 1990.3 Zdaniem Lypacewicza „Bardzo szkodliwa, ale niestety dość powszechna forma manipulowania informacjami występuje w stosunkach między przełożonym i podwładnym. Niektórzy kierownicy nie przekazują wielu informacji podwładnym sądząc błędnie, że łatwiej jest kierować ludźmi nie poinformowanymi (udaje się to tylko do czasu)", S. Łypacewicz, Kształtowanie stosunków międzyludzkich. Warszawa 1975, s. 128.53Oblicza manipulacji15 Por. np. M. Mrozowski, Propaganda socjologiczna: Telewizyjna rozrywka wehikułem ideologii, „Przekazy i Opinie" 1982, nr 4, s. 27-49; M. Czerwiński (red.). Telewizja i społeczeństwo. Warszawa 1980.III. Mechanizmy manipulacjiManipulacja jest postacią konkretnej aktywności człowieka. Dlatego, aby ją poznać, należy dokładnie przyjrzeć się jej funkcjonowaniu. W tym celu dokonano przeglądu najważniejszych mechanizmów w działaniach manipulatorskich.1. Mechanizmy manipulacji i jej skutecznośćZnaczenie słowa „mechanizm" zdaje się sugerować pewną niejawność a nawet skrytość działań w obrębie manipulacji. Widać to wyraźnie, gdy w tym samym sensie porówna się dwa terminy: „mechanizm zegara" i „mechanizm manipulacji". Ten drugi „mechanizm" jako zespół współdziałających ze sobą składników jest zawsze głęboko enigmatyczny.Skrytość mechanizmów manipulacji idzie jeszcze dalej niż skrytość mechaniz-57Mechanizmy manipulacjimów propagandy1. Wszak te ostatnie są często „szyte grubymi nićmi" i dlatego bez trudu stają się widoczne dla odbiorców mass mediów. Tak jest np. w niektórych mechanizmach dyskredytowania autorytetu Kościoła hierarchicznego w ramach...
dida1979