Alternacja.pdf

Alternacja (językoznawstwo)

Alternacja - w dziedzinie fonetyki oznacza oboczność , wymianę głosek fonetycznie różnych, lecz pokrewnych pod

względem etymologicznym, występującą w tematach i rdzeniach wyrazów np. stół - stole ; dwór - dworze ; grób -

grobie .

W niektórych językach alternacja pełni funkcję uściślania znaczenia wyrazów. Typowym przykładem są tu języki

semickie, w których nośnikiem znaczenia wyrazu jest rdzeń trójspółgłoskowy , określający pole semantyczne

wyrazu. Wstawianie określonych samogłosek , a także przyrostków , przedrostków i międzyrostków z mienia

znaczenie wyrazu w obrębie danego pola. Na przykład w języku arabskim rdzeń d-r-s oznacza uczenie się. Poprzez

alternację samogłosek otrzymujemy następujące wyrazy:

ﺩﺭﺱ (dars): "lekcja"

ﺃﺩﺭﺱ (adrus): "uczę się"

ﻤﺪﺭﺱ (mudarris): "nauczyciel"

ﻤﺪﺭﺳة (madrasa): "szkoła" (zob. medresa ).

W językach berberyjskich występują rdzenie dwuspółgłoskowe , np. w języku kabylskim:

• rdzeń f-g oznacza latanie

afeg: "leć!"

affug: "lot"

yufeg: "odleciał"

Języki stosujące alternację do rozróżniania znaczenia wyrazu nazywane są językami alternacyjnymi .

W języku polskim

Śladami najnowszych procesów fonetycznych w języku polskim są wymiana spółgłosek twardych i miękkich w

temacie t owarzysząca dodawaniu pewnych końcówek fleksyjnych i sufiksó w ( ża b a - o ża bi e , mata - o ma ci e ,

również starsze ma k - ma cz ek , dro g a - dro dz e ), a także związane z nią wymiany samogłosek ( `e:`o : wiozła - wieźli (i

zapomniane ż o na - ż e ński ) i `e:`a : l a to - l e cie , zobacz przegłos lechicki ) oraz oboczności 0:e ( psa - pi e s , związana z

zanikiem jerów) i pojawiające się w podobnej sytuacji oboczności o:ó i ę:ą ( l ó d - l o du , zwierz ę ta - zwierz ą t ,

związane z wzdłużeniem zastępczym i zanikiem iloczasu) .

Spotyka się też oboczności związane z prasłowiańską zasadą sylaby otwartej, zależne od tego, czy następna głoska to

spółgłoska, czy samogłoska , np.: tnę - ciąć ( pie. in ? > ps. ьn:ę > pol. n:`ę(`ą) ), -ować - -uję ( pie. ou > ps. ov:u > pol.

ow:u ), późniejsze zapomniane orać:radło ( ps. or > pol. or:ra ).

Duże znaczenie mają też oboczności mające źródło w języku praindoeuropejskim ( tak zwana apofoni a

indoeuropejska, spotykana również w innych językach indoeuropejskich ), wpływające na znaczenie wyrazu i trudne

do uzasadnienia na gruncie zasadniczo aglutynacyjnej struktury praindoeuropejskiego (być może związane ze

zlaniem się elementów laryngalnych z samogłoskami (długość) i ruchomym akcentem (e:o:0)). Np.:

• aspekt

• w ie źć - w o zić , sz e dł - ch o dził ( pie. e:o > ps. e:o > pol. `e(`o,`ó):o(ó) )

• uspok o ić - uspok a jać , rozbr o ić - rozbr a jać , uos o bić - uos a biać ( pie. o(a):ō(ā) > ps. o:a > pol. o(ó):a )

• zamiatać - zamieść ( pie. e:ē > ps. e:ě ? > pol. `e(`o,`ó):`e(`a) )

• wyc ią ć, wyc i nać , wytrzeć - wyc ie rać ( pie. i:ī > ps. ь(ę):i > pol. 0(`e,`ę,`ą):i(`e) )

• wyrwać - wyrywać ( pie. u:ū > ps. ъ:y > pol. 0(e):y )

• funkcja kauzatywna

• p i ć - p o(j) ić (poję) , ż y ć - g o(j) ić 'przywracać życie' (goję) ( pie. ei:oi > ps. i(ej):oj(ě,i) > pol. i:oj )

Alternacja (językoznawstwo)

• d y szeć - d e ch - tchu - d u ch ( pie. ū:u:ou > ps. y:ъ:u > pol. y:0(e):u )

• ch y tać - ch wa cić ? (dziś skrzyżowane ch wy tać - ch wy cić), k i snąć - k wa s ( pie. ū:wō > ps. y:va > pol. y(i):wa )

Zobacz też

• przegłos (ablaut)

Źródła i autorzy artykułu

Alternacja (językoznawstwo) Źródło : http://pl.wikipedia.org/w/index.php?oldid=24453966 Autorzy : BartekChom, Birczanin, ChP94, Jos., Kicior99, Magioladitis, Nolik, PMG, Rogra, 6

anonimowych edycji

Licencja

Creative Commons Attribution-Share Alike 3.0 Unported

http:/ / creativecommons. org/ licenses/ by-sa/ 3. 0/

Plik z chomika:

Inne pliki z tego folderu:

Inne foldery tego chomika: