Filokalia.rtf

FIL0KALIA

teksty o modlitwie serca

Przekład i opracowanie:

ks. Józef Naumowicz

Wstęp

Filokalia, największa i najbardziej znana w duchowości wschodniej antologia pism ascetyczno-mistycznych, zajmuje ważne miejsce w całej tradycji chrześcijańskiej. Obejmuje teksty autorów IV — XV wieku, niemal wyłącznie greckich i bizantyńskich, ale ważnych również dla kultury zachodniej.

Niniejszy tom zawiera fragmenty tej antologii, traktujące o modlitwie Jezusowej, zwanej też modlitwą serca. Jest to temat obszerny, trudno bowiem wyłączyć modlitwę z właściwego kontekstu, pomijając jej ścisłe związki z ascezą i sakramentami, ze słowem Bożym i całym życiem wiary. Należy ufać, że takie ujęcie, właściwe dla Filokalii, pomoże czytelnikowi nie tylko poznać oryginalną metodę nieustannej modlitwy, ale w ogóle lepiej i chętniej się modlić.

1. Filokalia — jej powstanie i charakter

Omawianą antologię w końcu XVIII wieku ułożyli dwaj greccy duchowni: Nikodem Hagioryta i Makary z Koryntu. Pierwszy z nich, uczony mnich z Góry Atos, zajmował się wydawaniem tekstów ascetycznych, pisał także traktaty o modlitwie Jezusowej i częstej komunii świętej. Drugi, pozbawiony stolicy biskupiej przez Wielką Portę otomańską, prowadził życie wędrowne i eremickie. Kilka razy odwiedzał Świętą Górę Atos, gdzie spotykał się z Nikodemem.

Obaj duchowni dokonali wyboru i opracowania tekstów, w części nigdy nie drukowanych jeszcze w greckim oryginale. Całą księgę Nikodem poprzedził programowym wstępem, a do poszczególnych autorów dodał krótkie wprowadzenia, najczęściej o charakterze biograficznym.

Ze względu na to, iż zbiór nie mógł się ukazać w kraju zajętym przez Turków, został wydany w 1782 roku w Wenecji, gdzie znajdowała się znacząca kolonia grecka. Otrzymał pozwolenie władz kościelnych stwierdzające, że nie zawiera poglądów przeciwnych wierze katolickiej.

Dzieło cytowane jest najczęściej pod skróconym tytułem Filokalia. Wyrażenie to znaczy dosłownie: „miłość tego, co piękne i dobre”, zwłaszcza do Boga jako źródła piękna i do wszystkiego, co prowadzi do jedności z owym pięknem. Zastosowane do książki, słowo przyjmuje sens: „zbiór wybranych części”, „antologia”[1].

Pełny tytuł jest dłuższy: Filokalia świętych ojców neptyckich, ułożona z pism świętych i teoforycznych Ojców, w której przez duchową filozofię działania i kontemplacji, umysł zostaje oczyszczony, oświecony i udoskonalony.

Nazwa ta jest znacząca. Wskazuje, że spośród ascetycznych autorów, którzy doświadczyli Bożej obecności — stąd zwanych teoforycznymi czyli „noszącymi Boga” — zostali wybrani głównie „Ojcowie neptyczni”. Byli to duchowi mistrzowi nauczający o tym, w jaki sposób osiągnąć stan wewnętrznej czujności (gr. népsis), potrzebnej, by skupić się na obecności Boga. Czujność tę, zwaną też „uwagą” lub „strażą serca”, traktowano jako podstawę modlitwy, wręcz — całego życia duchowego.

Z tytułu wynika również, że antologia uwzględnia dwa poziomy duchowości: „działanie” (práxis) i „kontemplację” (theoría), a więc zarówno ascezę prowadząca do opanowania siebie, kontroli serca i wypracowania cnót, jak też samo zjednoczenie z Bogiem.

Bogaty zbiór tekstów duchowej tradycji bizantyńskiej, pisał Nikodem Hagioryta we wstępie, był przeznaczony „zarówno dla mnichów jak i dla świeckich”. Stanowił, po prostu, „duchową szkołę modlitwy wewnętrznej”. Chociaż powstała ona w środowisku monastycznym, w zebranych tekstach odnajdujemy jednak zapewnienia, że można ją praktykować nie tylko na pustyni i w klasztorach...

Autorzy Filokalii pragnęli, by ich praca pobudziła autentyczne życie chrześcijańskie w całym Kościele. Zakładali też, że jest ono ściśle złączone z uczestnictwem w liturgii i sakramentach. Przypominali o ascezie ciała, opanowaniu umysłu i wewnętrznym skupieniu. Głównie jednak wskazywali na wartość nieustannej modlitwy, zanoszonej w sercu do Chrystusa. Dlatego ich antologię słusznie nazywa się „sumą modlitwy Jezusowej”.

2. Etapy rozwoju duchowości filokalicznej

Filokalia przedstawia — pochodzące z IV — XV wieku — pisma około 36 autorów, podając je w układzie chronologicznym. Ilustruje w ten sposób ponad tysiąc lat rozwoju piśmiennictwa ascetyczno-mistycznego, ukazując nadto jego różne oblicza.

W dziejach tych można wyróżnić cztery główne okresy: tradycję Ojców Pustyni, synajską, studycką i atonicką. W każdym z nich dominował inny ośrodek duchowości: najpierw Egipt, później Synaj, Konstantynopol, wreszcie Góra Atos. Granice między wspomnianymi ośrodkami nie zawsze rysowały się wyraźne. Zacierały się bowiem — wskutek przenikania się kultur i duchowości — stosunkowo łatwo i szybko. Należy jednak dokonać możliwie prostej klasyfikacji, aby lepiej ukazać rozwój twórczości filokalicznej i praktyki nieustannej modlitwy Jezusowej.

2.1 Ojcowie Pustyni

Filokalię otwiera pismo zachowane pod imieniem św. Antoniego, który był pierwszym wielkim pustelnikiem egipskim. Rozpoczyna on serię pisarzy monastycznych, eremitów i ascetów, związanych przede wszystkich z Egiptem. Poza Antonim, na egipskiej pustyni przebywali — obecni w antologii — Ewagriusz, Jan Kasjan i Izajasz Anachoreta. Żył na niej Makary Wielki, któremu przydzielono pisma nieznanego autora z kręgów mesaliańskich, a także Filemon, działający w ostatnich latach przed zajęciem tych terenów przez Arabów w 640 roku. Mowa bardzo pożyteczna, przedstawiająca Filemona, stanowi swego rodzaju testament egipskiego eremityzmu. Jest to — być może nie tylko w Filokalii — ostatni bezpośredni dokument ascetyczny egipskich Ojców Pustyni.

Do antologii włączono także pisma wczesnych autorów, pochodzących spoza Egiptu. Marek Eremita, Nil z Ancyry i Diadoch z Fotyki związani byli z Azją Mniejszą, Palestyną i Grecją. Biografie tych pisarzy znane są jednak tylko szczątkowo i niezmiernie trudno jest określić ich relację do egipskich „starców”. Wyraźnie jednak czerpią oni także z doświadczeń życia eremickiego. Reprezentują podobny typ ascezy, co egipscy pustelnicy.

U początków duchowości przekazanej w Filokalii leży więc doświadczenie, które — za przykładem Jezusa — nakazywało iść na pustynię po to, by całe swe istnienie poświęcić na modlitwę i pogłębienie więzi z Bogiem. Istotą tej duchowości nie była ucieczka od świata i przeżycie pustki, lecz pragnienie wewnętrznego pokoju i samotności, przede wszystkim zaś oczyszczenie i „obudzenie” serca. Pomagało to zjednoczyć się wewnętrznie i, za łaską Ducha Świętego, dojść do wolności ewangelicznej, w której serce mogło stać się mieszkaniem Boga.

Poszczególni autorzy kładli nacisk na różne aspekty życia duchowego. Niektórzy z nich, idąc za św. Bazylim, radzą skupiać rozproszony umysł poprzez pamięć o Jezusie Chrystusie, inni proponują częste powtarzanie „aktów strzelistych”. Ewagriusz zwraca uwagę na oczyszczenie „umysłu”, w pismach Pseudo-Makarego główną rolę odgrywa „serce”. Pustelnicy zalecali trwać przy jednej formule, wymawiając ją — głośno, półgłosem, szeptem lub jedynie w myśli — w różnych okolicznościach: przy pracy, posiłku bądź spoczynku. U pustelników egipskich pojawia się temat skruchy i żalu za grzechy, Diadoch zaś podkreśla duchową pociechę, jakiej doznaje serce pod wpływem łaski Ducha Świętego.

Mimo różnicy akcentów, u Ojców Pustyni odnajdywano wzór ascezy, pokuty i modlitwy. W ich pismach, zwłaszcza Diadocha, Ewagriusza i Pseudo-Makarego, w zalążku zawarte jest też zasadnicze przesłanie Filokalii: opanowanie ciała, wewnętrzne skupienie i uwaga, oczyszczenie umysłu z wyobrażeń i myślowych namiętności, przeżycie obecności Boga, wreszcie nieustanna modlitwa skierowana do Jezusa [2].

2.2. Klasztor synajski: wspólnota na pustyni

Drugi okres piśmiennictwa filokalicznego, ważny w kształtowaniu się nieustannej modlitwy serca, wyznaczyła duchowość synajska.

Synaj, podobnie jak sąsiednie pustynie Egiptu, był idealnym schronieniem dla pustelników. Już w V wieku rozwijało się tam życie mnisze. Głównym jego ośrodkiem stał się klasztor, powstały za panowania cesarza Justyniana (527 — 565). Był on położony u podnóża Góry Mojżesza, na „świętym miejscu”, gdzie - według tradycji — Mojżesz rozmawiał z Bogiem w płonącym krzewie. Zwano go klasztorem „Płonącego krzewu” albo później - „Świętej Katarzyny”. Przez wieki promieniował on na cały chrześcijański Wschód, mimo iż od połowy VII wieku znajdował się w świecie muzułmańskim, daleko poza granicami Cesarstwa Bizantyńskiego.

Przejście od egipskich pustyń do Góry Synaj oznaczało przejście od eremu do wspólnoty. W klasztorze nie wystarczało mnichowi zdobywanie naturalnych cnót pustelniczych — wyrzeczenia, samotności, ciszy. Obecnie przeżywał on je wraz ze swymi braćmi i wobec nich. Ważne było wspólne ćwiczenie się w cnotach, wzajemna miłość, posłuszeństwo, panowanie nad myślami i uczuciami.

Mnisi z synajskiego klasztoru, żyjący we wspólnocie, nie porzucili jednak ideałów ducha pustelniczego, ascezy i modlitwy. Tym bardziej nie odeszli od nich eremici żyjący wokół klasztoru. Dzięki temu, na Synaju dokonała się synteza duchowości Ojców Pustyni i życia wspólnotowego.

Na Synaju powstał też nowy, by tak określić, system kontemplacji, rozwijany później na Atosie, zwany hezychazmem. Oznaczał on stan wewnętrznego wyciszenia, opanowania myśli i duchowego pokoju, będący warunkiem modlitwy i trwania przy Bogu. Poszukiwanie takiego stanu ducha stało się podstawą życia mniszego.

Do istotnych elementów hezychazmu należał kult Imienia Bożego. Nie było dziełem przypadku, że w szczególny sposób rozwinął się on na Synaju. Wszak klasztor stał w miejscu, gdzie — według tradycji, jak już wspomniałem — Bóg objawił swe Imię (Jahwe) Mojżeszowi. Tam też w specjalny sposób rozwinęła się praktyka krótkich wezwań, wyrażających wiarę w moc Imienia Jezusa.

Za ojca hezychazmu uważa się św. Jana Klimaka, w duchowości synajskiej uważanego za postać przełomową. Poznał on życie wspólnotowe w klasztorze, ale ponad pół wieku spędził w pustelni poza wspólnotą. Zasady wewnętrznego wyciszenia (hezychii) przedstawił w dziele Drabina do nieba. Ukazał w nim, poza wszystkim innym, także system ascetyczny, odnoszący się zarówno do ciała jak i umysłu.

Uczniowie Klimaka, Hezychiusz i Filoteusz, położyli jeszcze większy nacisk na pokój serca, czujność, trzeźwość w myślach, czynach i słowach, a także na nieustanną modlitwę skierowaną do Jezusa. Mniej zaś mówili, zwłaszcza Hezychiusz, o umartwieniach ciała. Miejsce zasadniczej ascezy, zmierzającej do opanowania namiętności i zdobycia cnót, zostało zastąpione przez czujność i kontrolę myśli (népsis) [3], związane z nieustanną modlitwą zwróconą ku Jezusowi.

W czasach Jana Klimaka żyli trzej inni autorzy VII wieku, obecni w Filokalii, działający poza Synajem. Jan, biskup z wyspy Karpatos położonej koło Krety, związany był ze szkołą synajską. Maksym Wyznawca, jeden z największych teoretyków ascezy w starożytności, pochodził z Konstantynopola, jego przyjaciel Talasjusz Afrykański pełnił zaś funkcję przełożonego klasztoru w Libii. Wszyscy, rzec wypada, zapowiadają rolę, jaka stanie się udziałem mnichów żyjących w klasztorach miejskich. Wskazują przez to, że praktyka nieustannej modlitwy, związana początkowo ze środowiskiem pustelniczym, następnie cenobitycznym, nie stroniła od miast i życia „w świecie”. Zasada ta jeszcze bardziej będzie widoczna w następnych wiekach.

2.3. Ośrodek konstantynopolitański i duchowość studycka (IX-XII w.)

Gdy w VII wieku Egipt, Palestyna i Syria dostały się pod panowanie arabskie, wzrosło znaczenie Konstantynopola, jako ośrodka życia duchowego na chrześcijańskim Wschodzie.

W cesarskiej stolicy wyróżniał się klasztor Studytów. Założony przez konsula Studiosa w 463 roku, zdobył szczególne znaczenie w VIII — IX wieku, gdy zasłużył się w obronie kultu obrazów. Zreformowany przez Teodora Studytę (759 — 826)[4], kierował się zasadami ściśle cenobitycznymi (wspólnotowymi). Duch klasztoru różnił się od ducha Synaju akcentem położonym na „praktykę”, a więc na zasadniczą ascezę, zmierzającą do opanowania namiętności i zdobycia cnót. Klasztor miał też charakter względnie „czynny” w świecie. Mnisi zajmowali się bowiem pracą fizyczną, nauką, kopiowaniem rękopisów i innymi praktycznymi czynnościami. Tym niemniej, modlitwa i liturgiczny cykl monastycznych obrzędów pozostawały ośrodkiem życia. Studios stanowi przykład duchowości, która nie przeciwstawia sobie życia cenobitycznego i kontemplacyjnego.

Znaczące jest, że to mnich studycki z Konstantynopola, św. Symeon Nowy Teolog stał się pierwszym wielkim, może nawet największym, mistykiem bizantyńskim. Mnichem z klasztoru Studytów był także uczeń i biograf Symeona, Niketas Stetatos, który opisał doświadczenia mistyczne swego mistrza.

Spośród autorów obecnych w Filokalii, nie tylko Symeon i Niketas należeli do klasztorów miejskich. Prawdopodobnie współczesny im był Eliasz Ekdikos z Konstantynopola, sędzia, kapłan i zapewne także mnich, mający wielkie doświadczenie modlitwy. Duchowości studyckiej bliski był Piotr Damasceński (XII w.), którego traktatom, obok dzieł Maksyma Wyznawcy, Filokalia zapewniła w antologii najwięcej miejsca. Wiadomo o nim niewiele, choć z jego pism wynika, iż był mnichem, piszącym z punktu widzenia „praktycznego”, umiejętnie łącząc konkretne wskazania ascetyczne i mistyczną głębię [5].

Tak więc Filokalia, gromadząca głównie teksty eremitów i hezychastów, nie pominęła autorów żyjących w klasztorach miejskich, położonych zwłaszcza w Konstantynopolu i okolicy. Wspólnoty te preferowały duchowość o zabarwieniu liturgicznym, aktywnym w świecie i humanistycznym, tym niemniej stanowiły też miejsce rozwoju mistycyzmu i hezychazmu. Potwierdzą to autorzy XIV wieku, związani z Atosem i wielkimi miastami cesarstwa.

2.4. Góra Atos i zwycięstwo hezychazmu (XIII — XV w.)

Wiek XIII — XIV, określany często jako okres syntezy w teologii bizantyńskiej, jest też decydujący w rozwoju hezychazmu i modlitwy Jezusowej. Działał wówczas Grzegorz Palamas, który zajął dominujące miejsce w teologii bizantyńskiej, a następnie prawosławnej. Tworzyli wtedy także inni wielcy autorzy obecni w Filokalii: Teoleptos z Filadelfii, Nicefor Pustelnik, Grzegorz z Synaju, Kalikst i Ignacy z Ksantopulos, Symeon z Tesalonik. Ich życie toczyło się między Atosem, Tesalonikami i Konstantynopolem, między klasztorami i urzędami kościelnymi, wśród zawirowań i niepokojów, które zapowiadały zniknięcie cesarstwa bizantyńskiego (formalnie przestało ono istnieć w 1453 roku, wraz z zajęciem Konstantynopola przez Turków osmańskich).

W tym okresie głównym ośrodkiem życia duchowego pozostawał Atos. Położony na Półwyspie Chalcydyckim w północno — wschodniej Grecji, nabrał w końcu X wieku szczególnego znaczenia w dziejach monastycyzmu. Przyczynił się do tego zwłaszcza św. Atanazy Atonita, duchowy kierownik cesa...