PIELEGN-RUCHOWO.pdf
(
170 KB
)
Pobierz
14_Kozlowska.p65
P R A C A O R Y G I N A L N A
Danuta Kozłowska
1
, Małgorzata Wojciechowska
2
1
Zakład Teorii Pielęgniarstwa Wyższej Szkoły Humanistyczno-Ekonomicznej w Łodzi
2
Zakład Pielęgniarstwa Klinicznego Wyższej Szkoły Humanistyczno-Ekonomicznej w Łodzi
R
ealizowanie zadań funkcji rehabilitacyjnej
przez pielęgniarki w opinii pacjentów
niepełnosprawnych ruchowo
Realisation of tasks of the rehabilitative function by nurses, in the opinion
of physically disabled patients
Adres do korespondencji:
mgr piel. Danuta Kozłowska
ul. Rewolucji 1905 roku/64
90–222 Łódź
tel.: (0 42) 299 55 73
e-mail: dkozlowska@wshe.lodz.pl
STRESZCZENIE
Wstęp.
Ograniczona sprawność i funkcja motoryczna człowieka powoduje, że potrzebuje on pomo-
cy pielęgniarki. Wymaga zdiagnozowania pielęgniarskiego i oceny stopnia naruszenia sprawności ru-
chowej, wyboru metod rehabilitacji przyłóżkowej i usprawniania kompensacyjnego oraz oceny sku-
teczności tych działań wobec pacjenta.
Zawodowa funkcja rehabilitacyjna pielęgniarek jest zaliczana, przez teoretyków pielęgniarstwa pol-
skiego, do funkcji współzależnych. Zadania rehabilitacyjne realizowane przez pielęgniarki wobec pa-
cjenta są ustalane wspólnie z innymi członkami zespołu terapeutycznego z uwzględnieniem specyfiki
zastosowanego leczenia. Podmiotem kompleksowej rehabilitacji z udziałem pielęgniarek jest człowiek,
który z powodu wady wrodzonej narządu ruchu musi utrzymać sprawność i niezależność albo z po-
wodu urazu, wypadku lub choroby zwyrodnieniowej narządu ruchu czy układu nerwowego musi
odzyskać to, co utracił z funkcji motorycznych i lokomocyjnych.
Cel pracy.
Celem badania było zanalizowanie, jaki jest udział pielęgniarek w rehabilitacji pacjentów
niepełnosprawnych ruchowo. Analizy dokonano na podstawie opinii pacjentów. Oceniano również
potrzeby pacjentów w zakresie odzyskiwania sprawności ruchowej i samodzielności przy współudziale
pielęgniarek i z ich pomocą.
Materiał i metody.
Badaniem objęto 100 osób (56 kobiet i 44 mężczyzn) po operacji wszczepienia
protezy stawu biodrowego (58), z reumatoidalnym zapaleniem stawów (23) i po przebytym udarze
mózgu (19).
Badanie przeprowadzono na oddziałach: chirurgii ortopedycznej i urazowej oraz rehabilitacji leczniczej.
Poprzez ankietę pacjenci wyrazili również swoje oczekiwania związane z pobytem na oddziałach (93)
oraz przystosowaniem pomieszczeń oddziałów do ich możliwości ruchowych (41).
Wyniki.
62% badanych osób uważa, że pielęgniarki wykonują czynności związane z usprawnianiem
osób niepełnosprawnych ruchowo oraz współuczestniczą w rehabilitacji medycznej. W opinii respon-
dentów pielęgniarki pokazywały sposoby wykonywania czynności w nowej sytuacji zdrowotnej, po-
kazywały sposób wykonywania ćwiczeń w łóżku, nadzorowały ich wykonywanie, czuwały nad bez-
pieczeństwem usprawniania i poruszania się z pomocą kul.
Wnioski.
Pielęgniarki realizują zadania zawodowej funkcji rehabilitacyjnej wobec osób niepełnospraw-
nych ruchowo. Sprawność ruchowa i samodzielność osób niepełnosprawnych ruchowo zwiększa się
w wyniku prowadzonej przez pielęgniarki rehabilitacji przyłóżkowej oraz wykonywania zadań zawo-
dowej funkcji rehabilitacyjnej.
Słowa kluczowe:
pielęgniarka, niepełnosprawny ruchowo, funkcja rehabilitacyjna
162
Danuta Kozłowska, Małgorzata Wojciechowska ,
Realizowanie zadań funkcji rehabilitacyjnej przez pielęgniarki w opinii pacjentów niepełnosprawnych ruchowo
ABSTRACT
Introduction.
The need for locomotion is encoded in the genes of every human being. The locomotion is char-
acteristic of human life and decides about its quality. Limitations to the ability to move and the motricity make
people need nursing care. Those people need to be diagnosed. It is also indispensable to determine the level of
their disability and choose the appropriate method of bedside rehabilitation and compensatory treatment, as
well as check the effectiveness of all the actions undertaken.
Polish theoreticians of nursing include nurses’ professional function of rehabilitation to the group of correlative
functions, i.e. all the rehabilitation activities performed by nurses on the patient that are determined and planned
by all the members of the therapeutic team, taking into consideration specificity of the applied treatment. The
comprehensive rehabilitation led by nurses concentrates on someone who has to struggle to stay fit and inde-
pendent as a result of a congenital defect of a locomotion organ or who — due to an injury, an accident or
a degenerative disease of an organ of locomotion or nervous system — has lost a part of their motricity
and
needs to recover it.
Aim.
The purpose of the work was to analyse the role of nurses in the rehabilitation of the physically disabled
people, on the base of patients’ opinion. The needs of the latter regarding nurses’ help and co-participation in
recovering have also been assessed.
Material and methods.
We have surveyed 100 people (56 women and 44 men). 58 of them had a hip replace-
ment operation, 23 suffered from rheumatoid arthritis, and 19 had a cerebral stroke. The research was performed
in the orthopaedic/traumatic surgery and medical rehabilitation wards.
In the survey patients also expressed their expectations related to their stay in hospital and regarding the rehabil-
itation equipment and the equipment for lying and sitting (93), as well as adaptation of rooms to their movement
abilities (41).
Results.
62% of the examined people are of the opinion, that nurses take active part in increasing efficiency of
physically handicapped patients and cooperate in medical rehabilitation. According to the opinions of respon-
dents, nurses showed ways of activity in patients’ new health situation, showed methods of exercises in bed,
supervised their execution, looked after patients’ safety during the efficiency increasing and their movement
with help of crutches.
Conclusion.
Nurses realise their tasks of the professional rehabilitative function, as far as physically handicapped
patients are concerned. Movement efficiency and independence of physically handicapped people are increased
as a result of bedside rehabilitation run by nurses and execution of the professional rehabilitative function by
them.
Key words:
nurse, disability people, function of rehabilitation
Wstęp
Wśród funkcji zawodowych pielęgniarek wyróżnia się
funkcję rehabilitacyjną, której realizowanie ma szczególne
znaczenie w opiece nad osobami niesprawnymi ruchowo.
Ciechaniewicz definiuje zawodową funkcję rehabilitacyjną
pielęgniarki jako zespół czynności ukierunkowanych na po-
moc pacjentowi w ponownym odzyskiwaniu zdolności mo-
torycznych utraconych w wyniku choroby, urazu, gwałtow-
nego wypadku lub wady wrodzonej układu ruchu [1].
Zakres kompetencji pielęgniarki na udzielanie pa-
cjentom świadczeń rehabilitacyjnych określa rozporzą-
dzenie Ministerstwa Zdrowia z 2 września 1997 roku
(DzU nr 116, poz. 750), w którym ustawodawca wpro-
wadza rehabilitację przyłóżkową — jednak nie podaje
jej definicji, a jedynie jej cel.
W rozporządzeniu tym wymienione są czynności wyko-
nywane przez pielęgniarkę w ramach jej samodzielności
zawodowej, bez naruszenia kompetencji innych członków
zespołu terapeutycznego. Podkreśla się w nim także, że
może ona również wykonywać czynności rehabilitacyjne,
których umiejętność wykonania nabyła podczas podyplo-
mowego doskonalenia zawodowego [2]. W tym samym
rozporządzeniu ustawodawca wymienia czynności, które
pielęgniarka może wykonywać samodzielnie, bez udoku-
mentowania ukończonego kursu specjalistycznego. Są one
związane z zaspokojeniem potrzeby ruchu, z podtrzymy-
waniem aktywności ruchowej pacjenta i niezależności
w codziennym funkcjonowaniu, a także z umiejętnym i bez-
piecznym przemieszczaniem się z pomocą kul.
Chodzenie z pomocą kul jest konieczne w reumato-
idalnym zapaleniu stawów, po przebytym udarze mózgu
czy po operacji wszczepienia protezy stawu biodrowego
i stanowi praktyczny sposób poruszania, gdy normalne
poruszanie się jest utrudnione z powodu bólu, niewład-
nej kończyny lub gdy istnieje potrzeba odciążenia opero-
wanej kończyny po alloplastyce stawu biodrowego.
Pielęgniarka powinna być świadoma inicjowania uspraw-
niania w procesie pielęgnowania osób niepełnosprawnych
ruchowo. Od tego zależy poziom jakości ich życia.
163
PROBLEMY PIELĘGNIARSTWA
2007, tom 15, zeszyt nr 2, 3
Usprawnianie, według teoretyków pielęgniarstwa,
obejmuje [1, 3]:
1) usprawnianie w okresie przebywania chorego w łóżku
w sytuacji zaostrzenia objawów bólowych, niewydol-
ności ruchowej z powodu udaru lub ograniczenia
zdolności ruchowej z powodu operacji wszczepienia
protezy stawu biodrowego,
2) wstawanie pacjenta: bierne — z asystą pielęgniarki
i aktywne — samodzielne i bezpieczne po wyucze-
niu wykonywania bezpiecznych ruchów,
3) kinezyterapię zwiększającą sprawność i wydolność
organizmu w zależności od ćwiczonych grup mięśni
albo ćwiczeń ogólnie usprawniających. Te ostatnie
mają wzmocnić mięśnie obręczy barkowej i kończyn
górnych. Sprawność tych grup mięśniowych umożli-
wia pacjentowi poruszanie się z pomocą kul urucha-
mianych kończynami górnymi.
Podobne stanowisko wobec wymienionych zadań zaj-
mują autorzy podręczników z zakresu fizjoterapii i re-
habilitacji medycznej. Podkreślają również znaczący
udział pielęgniarek w usprawnianiu prowadzonym sa-
modzielnie lub wspólnie z członkami zespołu terapeu-
tycznego [4, 5].
Pielęgnowanie osób niepełnosprawnych ruchowo jest
działaniem ukierunkowanym na człowieka, który wyma-
ga odzyskania optymalnej dla niego sprawności moto-
rycznej i funkcjonalnej. Wymaga on również odzyska-
nia niezależności i kształtowania umiejętności radzenia
sobie w sytuacji zmienionej konsekwencją wady rozwo-
jowej narządu ruchu, choroby narządu ruchu o podłożu
neurologicznym, urazu lub wypadku [6, 7]. Zadania
i czynności wykonywane przez pielęgniarki są ukierun-
kowane na podopiecznych, którzy poprzez zaplanowa-
ne i kierowane usprawnianie będą zdobywali nowe
umiejętności, niezbędne do bezpiecznej aktywności
oraz sprawności we wszystkich aspektach życia czło-
wieka [4, 6, 7]. W procesie pielęgnowania i rehabilita-
cji ważna jest psychoterapia, czyli pozytywne oddziały-
wanie na pacjenta i stworzenie terapeutycznej relacji
pielęgniarka–pacjent. Ważny jest tu pozytywny komu-
nikat, niosący wsparcie, mobilizację, podniesienie na
duchu. Komunikat stwarzający atmosferę uwalniającą
osobę niepełnosprawną ruchowo od negatywnych uczuć
związanych z aktywnym usprawnianiem. Ma to być rów-
nież komunikat wzbudzający zaufanie do osób poma-
gających w odzyskiwaniu sprawności na miarę możli-
wości pacjenta [8].
Zaspokojenie potrzeby ruchu i problemy pielęgna-
cyjne respondentów z niesprawnością ruchową spowo-
dowane bólem i zniekształceniem stawów, zaburzeniem
chodu i utykaniem lub powłóczeniem kończyną, stanem
po operacji wszczepienia sztucznego stawu biodrowego
stanowią zasadniczą przesłankę do realizowania przez
pielęgniarkę zadań funkcji rehabilitacyjnej z uwzględ-
nieniem specyfiki terapii stosowanej na oddziałach or-
topedycznym i rehabilitacji leczniczej.
Cel pracy
Celem pracy było poznanie:
— opinii pacjentów na temat udziału pielęgniarek
w usprawnianiu osób niepełnosprawnych ruchowo,
— opinii pacjentów na temat wpływu czynności uspraw-
niających wykonywanych przez pielęgniarki na
sprawność ruchową respondentów.
Zakładając, że usprawnianie prowadzone przez pie-
lęgniarki ma być skuteczne, przedmiotem badań była
ocena oczekiwań osób niepełnosprawnych ruchowo
w zakresie odzyskiwania optymalnej dla nich niezależ-
ności w określonych warunkach lokalowych i przy do-
stępie do sprzętu rehabilitacyjnego w sali chorych.
Materiał i metody
Badaniem objęto 100 pacjentów, których wspólną cechą
była niepełnosprawność ruchowa. Wśród respondentów
były osoby z reumatoidalnym zapaleniem stawów — 23%,
po przebytym udarze mózgu — 19% oraz pacjenci po wsz-
czepieniu protezy stawu biodrowego — 58%.
W badaniu uczestniczyło 56% kobiet i 44% mężczyzn.
Badanie przeprowadzono na oddziałach rehabilita-
cji leczniczej i chirurgii urazowo-ortopedycznej szpitali
województwa łódzkiego.
Wśród badanych 60% stanowili pacjenci oddziału re-
habilitacji leczniczej. Do przeprowadzenia sondażu i uzy-
skania materiału badawczego wykorzystano, specjalnie
do tego celu opracowany, autorski kwestionariusz an-
kiety. Udział respondentów w badaniu był dobrowolny,
świadomy i anonimowy, z możliwością wycofania się
w dowolnym momencie trwania badania.
Respondenci otrzymali ankietę w 12. dniu pobytu na
danym oddziale.
Średni wiek respondentów to 42 lata, przedział wie-
kowy respondentów wynosił 28–62 lata.
Spośród badanych 78% osób mieszkała w mieście,
35% respondentów w momencie przeprowadzania ba-
dań było czynnych zawodowo, 16% osób to emeryci,
a 49% osób pobierało świadczenia rentowe.
Wykształcenie wyższe miało tylko 14% osób z bada-
nej grupy.
Dla badaczy znaczącym i wspólnym kryterium w pod-
jętym badaniu była niepełnosprawność ruchowa pacjen-
tów w wybranych 3 sytuacjach zdrowotnych i ich opinia
dotycząca udziału pielęgniarek w doprowadzaniu tych
osób do samodzielności, samoopieki i samokontroli nad
własnym ciałem w niepełnosprawności ruchowej.
Trzydzieści osiem kobiet, czyli 68% wszystkich kobiet,
zaakceptowało swoją sytuację upośledzonej sprawności
ruchowej, zaznaczając przy tym, że ważne dla nich jest,
by niepełnosprawność się nie pogłębiała, natomiast tyl-
ko 12 (27%) mężczyzn z 44 badanych pogodziło się
z utratą sprawności ruchowej (27%).
164
Danuta Kozłowska, Małgorzata Wojciechowska ,
Realizowanie zadań funkcji rehabilitacyjnej przez pielęgniarki w opinii pacjentów niepełnosprawnych ruchowo
80
Wykonuj¹ zadania
rehabilitacyjne
z rehabilitacją, 9% respondentów uważa, że nie speł-
niają tych zadań, a 29% badanych osób nie ma zadania
na ten temat (ryc. 1).
W opinii respondentów pielęgniarki pokazywały, jak
można ćwiczyć, leżąc w łóżku (52%), jak samodzielnie
zmieniać swoje ułożenie z wykorzystaniem uchwytów
usprawniających (68%), poprawiały nieprawidłowe uło-
żenie kończyn dolnych w czasie wykonywania ćwiczeń
w odciążeniu w łóżku (40%), pokazywały, jak wstawać
z łóżka (90%), korygowały postawę ciała w czasie cho-
dzenia z pomocą kul lub balkonika (58%), przypomina-
ły o wykonywaniu ćwiczeń popołudniu w dni wolne od
pracy fizjoterapeutów (40%), ostrzegały przed przecią-
żeniem (30%) oraz prowadziły gimnastykę oddechową
połączoną z ćwiczeniami stóp (64%) (tab. 1).
Ważną sprawą dla osób przemieszczających się z po-
mocą kul jest noszenie swoich rzeczy. Pielęgniarki zwra-
cały na to uwagę. Pouczały, jak praktycznie nosić je
w plecaku lub torbie przewieszonej przez ramię.
W tabeli 1 przedstawiono rodzaj czynności wykony-
wanych przez pielęgniarki w opinii pacjentów z podzia-
łem na płeć respondentów. Więcej kobiet zaznaczyło
wskazane zadania usprawniające jako te, które wyko-
nują pielęgniarki. Ponadto osoby biorące udział w ba-
daniu, podkreślały znaczenie motywowania ich do ćwi-
czeń (89%) oraz wspierania w trudnych chwilach (78%).
Pielęgniarki tłumaczyły osobom niesprawnym ruchowo,
62
60
Nie wykonuj¹ zadañ
rehabilitacyjnych
40
Nie mam zdania
29
20
9
0
1
Rycina 1.
Udział pielęgniarek w rehabilitacji osób niepełnospraw-
nych ruchowo w ramach funkcji zawodowej
Figure 1.
Nurses’ share in rehabilitation of physically disabled pe-
ople within the framework of occupational function
Wyniki
Rozpatrując udział pielęgniarek w rehabilitacji osób
niepełnosprawnych ruchowo, w ramach pełnionej przez
nie funkcji zawodowej, 62% wszystkich badanych osób
uważa, że pielęgniarki wykonują czynności związane
Tabela 1. Zadania funkcji rehabilitacyjnej wykonywane przez pielęgniarki w opinii pacjentów
Table 1. The tasks of rehabilitating function of the nurses in patients‘ opinion
Zakres
Ogółem
Kobiety
Mężczyźni
zadań/czynności
N
N
%
N
%
Pokazywanie ćwiczeń do wykonania w łóżku
52
27
52
25
48
Pokazywanie samodzielnej zmiany ułożenia
68
39
57
29
43
Poprawianie nieprawidłowego ułożenia kończyn
w czasie ćwiczeń w łóżku — w odciążeniu
40
11
27
29
73
Poprawianie nieprawidłowego ułożenia kończyn dolnych
52
34
65
18
35
Pomoc w wstawaniu z łóżka, pokazywanie czynności
100
48
48
52
52
Korygowanie postawy ciała w czasie używania balkonika
i chodzenia z pomocą kul
50
19
38
31
62
Nadzorowanie sposobu noszenia rzeczy
w czasie chodzenia z pomocą kul
48
18
37
30
63
Przypominanie o wykonywaniu wyuczonych ćwiczeń w łóżku
59
40
68
19
32
Ostrzeganie przed przeciążeniem
30
15
50
15
50
Pokazywanie ćwiczeń stóp połączonych
z głębokim oddychaniem
64
40
62
24
38
Nauka siadania na niskim siedzisku w sytuacji awaryjnej
67
40
60
27
40
Nadzorowanie bezpieczeństwa
w czasie chodzenia z pomocą kul
56
27
48
29
52
Zrozumienie, wspieranie, mobilizowanie
do bezpiecznej samodzielności
89
42
47
47
53
165
PROBLEMY PIELĘGNIARSTWA
2007, tom 15, zeszyt nr 2, 3
80
60
Wp³yw
48
52
52
50
60
43
41
Brak wp³ywu
40
40
30
Nie mam zdania
20
20
20
15
10
0
0
1
1
Pomieszczenia i ci¹gi
komunikacyjne
Wózki i fotele
Potrzeba uznania
Rycina 2.
Wpływ zadań rehabilitacyjnych wykonywanych przez
pielęgniarki na poprawę sprawności ruchowej
Figure 2.
The influence of nurses’ rehabilitating tasks on impro-
vement of physical fitness
Wsparcie psychiczne
Pomoc w cierpieniu
fizycznym
Sprzêt do æwiczeñ w ³ó¿ku
£ó¿ka sterowane
że będą musiały systematycznie i stale dbać o swoją
sprawność ruchową oraz dobrą kondycję ogólnoustrojową.
W ten sposób mają jak najdłużej zachować sprawność, sa-
modzielność i niezależność od innych osób. W przeprowa-
dzonym badaniu doceniło to 66% respondentów.
O wpływie czynności rehabilitacyjnych wykonywanych
przez pielęgniarki na poprawę sprawności i wydolności ru-
chowej pozytywnie wypowiedziało się 63% ankietowanych
pacjentów, nie dostrzegło tego wpływu 19% respondentów
— uważali oni, że jest to udział tylko fizjoterapeutów, a 9%
nie miało własnego zdania — byli przekonani, że są to nor-
malne czynności wykonywane przez pielęgniarki (ryc. 2).
Oczekiwania pacjentów niepełnosprawnych ruchowo
dotyczące odzyskiwania sprawności i samodzielności w wa-
runkach szpitalnych sprowadzają się do: przystosowania
pomieszczeń i ciągów komunikacyjnych tych oddziałów do
możliwości ruchowych osób o ograniczonej sprawności (41%
ogółu respondentów), zwiększenia liczby wózków inwalidz-
kich i foteli (48% badanych), zwiększenia liczby sprzętu do
ćwiczeń w obrębie łóżka (20% osób), wymiany łóżek szpi-
talnych na sterowane z uchwytami usprawniającymi. Uchwy-
ty pionowe i poziome jako standard wyposażenia wszyst-
kich łóżek zapewniałyby bezpieczeństwo i samodzielność w
poruszaniu się w obrębie łóżka, wstawaniu i kładzeniu się
15% badanych (ryc. 3). Spośród badanych 52% osób zwró-
ciło uwagę na okazywane wsparcie i potrzebę uznania, a 43%
— na potrzebę pomocy pielęgniarki w chwili odczuwania
bólu i braku wiary w powodzenie rehabilitacji jako metody
leczenia kompleksowego.
Rycina 3.
Oczekiwania pacjentów niepełnosprawnych ruchowo
ułatwiające odzyskiwanie sprawności ruchowej i niezależności
Figure 3.
Physically disabled patients’ expectations facilitating re-
covering of physical fitness and self-sufficiency
nie uczestniczą w rehabilitacji pacjentów niepełnospraw-
nych ruchowo. Wykonują zadania zawodowej funkcji re-
habilitacyjnej — samodzielnie lub po ustaleniu działań
z innymi specjalistami zespołu terapeutycznego. Dosto-
sowują swoje działania do specyfiki terapii wiodącej na od-
działach, na których przebywają osoby niepełnosprawne
ruchowo. Osoby niepełnosprawne ruchowo, pozostające
pod opieką pielęgniarek, są przygotowywane do ciągłego
i systematycznego udziału w rehabilitacji, która daje moż-
liwość radzenia sobie w niesprawności ruchowej. Pielę-
gniarki czuwają nad pacjentami w czasie, gdy oni wyko-
nują wyuczone przez fizjoterapeutę ćwiczenia w łóżku,
przemieszczają się z pomocą kul lub sprzętu pomocni-
czego, pokazują i pouczają, jak bezpiecznie i efektywnie
wykonywać ćwiczenia, uczą siadania na niskich siedziskach
z wyprostowanymi kończynami w sytuacji awaryjnej, czy-
li zmęczenia i potrzeby odpoczynku lub wystąpienia na-
głego bólu. Dotyczy to pacjentów znajdujących się w wy-
mienionych sytuacjach zdrowotnych.
Ważną sprawą dla osób przemieszczających się z po-
mocą kul jest noszenie swoich rzeczy. Pielęgniarki zwra-
cały na to uwagę i pouczały, jak praktycznie je nosić
w plecaku lub torebce przewieszonej przez ramię. Nosze-
nie siatki przewieszonej na rączce kuli lub jednoczesne
trzymanie dłonią siatki i rączki (rękojeści) kuli jest nie-
bezpieczne. Siatka może się obijać o trzon kuli. Trzon kuli
stanowi główny element konstrukcyjny rury metalowej
przenoszącej obciążenie. W takiej sytuacji bardzo łatwo
może dojść do upadku. Ważna jest tu również estetyka
chodu z pomocą kul. Przestrzeganie zasad chodzenia
Dyskusja
Pielęgniarki pracujące na oddziałach rehabilitacji
leczniczej i chirurgii urazowo-ortopedycznej kompetent-
166
Plik z chomika:
konsul
Inne pliki z tego folderu:
NAGLIK-PODAWANIE-LEKOW-ROŻNYMI-DROGAMI-527-PREZENTACJA-FA.pdf
(10251 KB)
0-Podstawowe-procedury-pielęgniarskie-TOM-2-SCRIBD(1).pdf
(40146 KB)
0-Procedury-pielegniarskie=JACIUBEK-ZABIEGI-ALGORYTMY(1).pdf
(1588 KB)
OPIEKA PIELEGNIARSKA ZAGADNIENIA WYBRANE-PROFESJA(1).pdf
(504 KB)
HWYT-HEIMLICHA-PROCE.pdf
(583 KB)
Inne foldery tego chomika:
1
Arthur Conan Doyle - Sherlock Holmes
Biblioteka OCR TXT
Daniken
Debian
Zgłoś jeśli
naruszono regulamin