Hubert Świętek
XVIII. Organizacje międzynarodowe:
I. Organizacje międzyrządowe i pozarządowe; klasyfikacje OM
A) Informacje Ogólne:
1) Organizacja międzynarodowa-Celowy związek wielostronny państw, utworzony na mocy zawartego między nimi porozumienia, wyposażony w system stałych organów.
=> to właśnie stałe organy wyróżniają OM od czasowych konfederacji państw
** minimum instytucjonalne uznania danego związku państw za OM:
- regularne posiedzenia organu plenarnego
- uzgodnienie zasad podejmowania decyzji
- stały personel (sekretariat)
- stała siedziba
- budżet
* org funkcjonalne- powstały na drodze praktyki i/lub kilku dokumentów, np. NATO
2) Podział organizacji międzynarodowych:
a)organizacje rządowe (ok. 500)-członkami są państwa.
-nazwa stąd, że państwa w tej organizacji są reprezentowanie przez rządy lub pełnomocników rządowych.
- definicja: forma współpracy *państw, ustalona w wielostronnej *umowie międzynarodowej, obejmująca względnie stały zakres *uczestników i której podstawową cechą jest istnienie stałych *organów o określonych *kompetencjach i uprawnieniach, działających dla realizacji wspólnych *celów + z zasady pewien zakres *podmiotowości
b)organizacje pozarządowe (ok. 5000)- członkami są osoby prawne lub fizyczne z różnych krajów. Nie powstają na drodze zawarcia umowy, lecz na podstawie prawa wew
- def ECOSOC- organizacje międzynarodowe, które nie zostały założone w drodze zawarcia umowy międzynarodowej
c) nie mieszczące się w tym podziale:
- MKCK, MFSCKiCP- pozarządowa organizacja prawa SUI zrzeszająca osoby fizyczne; jednak państwa w drodze umów zleciły pełnienie wielu funkcji humanitarnych
- Interpol- wiele lat był pozarządowy, a organizował współpracę rządów.
3) Ze względu na kryterium terytorialne dzieli się organizacje międzynarodowe na:
a)organizacje uniwersalne-głównie organizacje należące do systemu ONZ
b)organizacje regionalne- rozwinęły się głownie w rejonie Europy ,Ameryki Afryki
c) inne- ponadregionalne, ale nei uniwersalne, bo kryteria przyjącia, np. OECD
4) Ze względu na kompetencje:
a) organizacje o kompetencjach ogólnych
b) organizacje specjalne= funkcjonalne
5) Ze względu na stopień ich władzy:
a) o char koordynacyjnym
b) o char ponadpaństwowym (tylko UE)
5a) integracyjne (UE, EFTA, CACM) i nieintegracyjne
6) Podział przedmiotowy- wszechstronne i wyspecjalizowane (np. Gos, polit- wojsk, techn, kult, soc)
=> Obecnie przyjmuje się ,że współczesne państwo posługuje się do realizacji zadań swej polityki zagranicznej nie tylko służba dyplomatyczną ,ale również działalnością w organizacji. międzynarodowej. Uważany jest obok kanału dyplomatycznego za drugi kanał w którym toczą się kontakty polityczne
- poprzez OM państwa legitymizują swe działania.
7) Funkcje OM:
a) regulacyjna
b) kontrolna
c) operacyjna
8) Rodzaje członkostwa:
a) pierwotne wtórne
b) pełne i niepełne (stowarzyszone, afiliowane) + status obserwatora
B) Międzynarodowe Organizacje Rządowe:
1) Rozwój historyczny:
a) Pierwsze organizacje tej kategorii powstały od połowy XIX w
- były nimi:
* (Komisja ds. Żeglugi na Renie- 1815)
* Międzynarodowy Związek Telegraficzny (1865r.), - 1 w świecie OM
* Powszechny Związek Pocztowy (1874)
*Międzynarodowy Związek Metryczny (1875r.),
* Związek Ochrony Własności Przemysłowej (1883r.)
* Związek Ochrony Własności Literackiej i Artystycznej (1886r.)
* Międzynarodowe Biuro Publikacji Taryf Celnych (1890r.)
- Miały one stosunkowo wąski zakres działania i spełniały sciśle określone funkcje natury administracyjnej- stąd nazywane uniami administracyjnymi lub związkami celowymi
b) przełom- LN 1919- I OM o char ogólnym, mająca za zadanie utrzym pokoju i wszechstronną współpracę
c) po II Wojnie- ogromny rozwój OM
2) Podmiotowość PM:
a) Organizacje rządowe w swych stosunkach z państwami i innymi organizacjami rządowymi występują jako podmiot prawa międzynarodowego:
- zawierają umowy o charakterze międzynarodowym ,
- występują jako strony przed sądami międzynarodowymi ,
- uczestniczą w konferencjach międzynarodowych.
- utrzymują regularne stosunki z państwami wykazujące pewne podobieństwa ze stosunkami dyplomatycznymi- => Konwencja wiedeńska w „sprawie reprezentacji państw w ich stosunkach z powszechnymi organizacjami międzynarodowymi” z roku 1975 określa funkcje i przywileje stałych misji przy organizacji międzynarodowej , wzorując się pod wieloma względami na prawie dyplomatycznym.
b) charakter ograniczony:
- nie może wykraczać poza granice działalności opartej na umowach międzynarodowych
- nie może występować jako podmiot w stosunkach wynikających z posiadania własnego terytorium i własnej ludności.
c) Podmiotowość prawnomiędzynarodową ONZ (najszersza) stwierdził MTS w swej opinii doradczej w sprawie odszkodowania w związku z zabójstwem przedstawiciela ONZ na Bliskim Wschodzie , hrabiego Bernadotte; stwierdził jednak, że podmioty PM nie muszą być identyczne jeśli chodzi o charakter i zakres uprawnień.
C) Międzynarodowe organizacje pozarządowe:
1) Rozwój historyczny
a) najdłuższa i najbogatsza tradycja- kościoły i związki wyznaniowe. Do dziś mają znaczenie i oddziaływanie oraz bezpośrednie działania np. na rzecz pokoju.
b) dawniej duże znaczenie zakonów chrześcijańskich; do dziś podmiotem jest Zakon Kawalerów Maltańskich
c) mniejsze znaczenie kościołów protestanckich i niekatolickich (Światowa rada Kościołów- 1948- wspólna organizacja kościołów)
d) duża aktywność organizacji syjonistycznych
2) Funkcje i rodzaje organizacji pozarządowych
a) organizacje o celach pacyfistycznych i humanitarnych:
- Światowa Federacja Przyjaciół ONZ (WFUNA) – członkiem jest Polskie Towarzystwo Przyjaciół ONZ;
- Międzynarodowy Ruch Studencki na rzecz ONZ (ISMUN) – członkiem Polskie Studenckie Stowarzyszenie Przyjaciół ONZ (PSSPONZ).
- Unia Międzyparlamentarna- forum kontaktów parlamentarzystów różnych krajów (kiedyś gł działania na rzecz rozwoju pokojowego załatwiania sporów)
- Liga Stowarzyszeń CK
b) międzynarodowe organizacje ruchu robotniczego i partii politycznych:
- 5 międzynarodówek robotniczych ( pierwsza- Marksa; socjaldemokratyczna; komunistyczna; trockistowska; maoistowska)
- Światowa Unia Liberalna.
- Międzynarodówka Chrześcijańsko- Demokratyczna
- Międzynarodowa Unia Demokratów (konserwatyści)
c) Międzynarodowe organizacje związków zawodowych
- Światowa Federacja Związków Zawodowych;
- Międzynarodowa Konfederacja Związków Zawodowych
- Europejska Konfederacja Związków Zawodowych
- Miedzynarodowa Federacja Chrześcijańskich Związków Zawodowych
d) realizujące zadania społeczne i kulturalne oraz społeczno- ekonomiczne:
- Międzynarodowy Związek Kobiet;
- Międzynarodowy Związek Spółdzielczy;
- Międzynarodowy Związek Studentów;
- YMCA – Chrześcijańskie Stowarzyszenie Młodych Mężczyzn (1855r.).
e) gospodarcze zrzeszające aktorów ekonomicznych ("międzynarodówki interesów"): międzynarodowe koncerny, trusty, korporacje, kartele, porozumienia bankowe- z punktu widzenia PM to nie są NGO, tylko osoby prawa wewnętrznego. Poważny wpływ na politykę międzynarodową.
f) z dziedziny PM:
- IPM
- Stow PM (ILA)
*Najważniejsze funkcje organizacji pozarządowych:
a) działalność na rzecz promocji i ochrony praw człowieka,
b) wpływ na rozwój prawa międzynarodowego,
c) wpływ na rozwój współpracy naukowej,
d) działalność na rzecz pokoju.
*część z nich ma status konsultacyjny w ECOSOC oraz w organizacjach wyspecjalizowanych
II. Funkcje, organy i struktura organizacji międzynarodowych
1) Struktura międzynarodowych organizacji rządowych.
a) nie zawsze występuje wyraźna różnica między OM a organami międzynarodowymi powołanymi przez państwa lub OM; generalnie struktura organów mniej złożona- komisje, rady (wątpliwości np. co do UNCTAD i UNICEF)
Najczęściej występują następujące struktury:
a) zebranie przedstawicieli wszystkich państw członkowskich noszące nazwę np. Zgromadzenia Ogólnego, Konferencji Ogólnej (np. MOP), Kongresu (np. Powszechny Związek Pocztowy)
- zbiera się rzadko , raz do roku lub raz na kilka lat.
- ogólne kompetencje, podejmuje najważniejsze decyzje
b) Rada lub Komitet
- zbierający się kilka razy do roku
- Składa się z ograniczonej liczby członków wybieranych na zebraniu przedstawicieli wszystkich państw członkowskich ( w organizacji z dużą liczbą państw ) lub składa się z przedstawicieli wszystkich państw członkowskich ( w ORG miej licznych )
- często kompetencje wykonawcze i bierzące kierownictwo.
c) organ administracyjny pod nazwą Sekretariatu lub Biura- funkcje techniczne i biurowe
d) w większych OM o szerszych zadaniach- kilka rad lub komitetów, np. w ONZ
e) niekiedy specjalne organy do załatwienia sporów
f) czasem parlamentarne- konsultacyjne (międzyparlamentarne, tylko Parlament Europejski z wyborów)
+ czasem w małych- tylko ZO i Sek, albo samo ZO
=> brak analogii do państwa- nie ma organów ustawodawczych, wykonawczych i sądowniczych
** klasyfikacja organów:
* składające się z państw i składające się z osób fizycznych (funkcjonariusze miedzynar- głównie sekretariaty i organy sądowe)
* państwowe- plenarne i o ograniczonym składzie
* ze względy na miejsce w OM- główne (przewidziane w statucie i nadrzędne) i pomocnicze
* stałe i czasowe (powołane na określony okres, np. trybunał dla Rwandy)
* ze względy na funkcje- organy polityczne (decydujące), wykonawcze, administracyjno- techniczne, kontrolne, pokojowego załatwiania sporów, konsultacyjno- doradcze.
2) Istota prawnopolityczna organizacji rządowych
Poglądy dotyczące prawnopolitycznej istoty organizacji międzynarodowej:
a) Jellinek- na skutek tworzenia unii administracyjnych powstają zalążki międzynarodowej administracji. W miarę jak ich liczba i zakres będą się powiększać, administracja będzie obejmowała coraz to nowe dziedziny aż w końcu może objąć cały świat
b)pogląd internacjonalistów – (Renault, Kazanskij) działalność organizacji międzynarodowej nie może wykraczać poza granice zakreślone przez suwerenne państwa. Organizacje mn n powinny być „organami między państwami , a nie nad nimi”. Przyjmowanie nowych funkcji bez upoważnienia państw nie sprzyja współpracy, a często prowadzi do sytuacji kryzysowych w OM.
c)pogląd funkcjonalistyczny –zmierza do uniezależnienia org Mn od państw. Opowiadają się za rozrostem funkcji społecznych OM, przeniesienia na nie ciężkości z funkcji politycznych, gdyż tym właśnie zainteresowane są duże masy społeczne, które z czasem stopniowo będą przenosić swą lojalność z państw na OM. Funkcjonaliści przywiązują dużą uwagę do rozrostu funkcji spełnianych przez organizacje międzynarodowe, jako istotny element rozwoju SM, nawet wówczas, gdy funkcje te nie są przewidziane w statucie- tendencja do interpretacji rozszerzających („dynamiczna interpretacja”- taka wykładnia, jakiej wymaga skuteczność w danym momencie; koncepcja praw wynikających z natury rzeczy- analogicznie do praw zasadniczych państw z takimi tylko ograniczeniami, jakie wynikają z wyraźnych postanowień statutu danej organizacji; „domniemane kompetencje”- wynikające z zadań organizacji- takie środki, jaki OM uzna za konieczne dla realizacji swych celów). Przeciwstawiają się im zwolennicy suwerenności państw.
3) Funkcje organizacji międzynarodowych.
= działania zmierzające do realizacji celów
a)Pierwsza klasyfikacja funkcji:
1)funkcja regulacyjna- ustanowienie norm i wzorców o charakterze moralnym , politycznym, lub prawnym.
2)funkcja kontrolna- kontrolowanie postępowania państw z ustalonymi wzorcami i normami
3)funkcja operacyjna- polegająca na świadczeniu usług na postawie własnych decyzji przy użyciu zasobów ludzkich i materiałowych znajdujących się w dyspozycji danej organizacji.
4) funkcja załatwiania sporów
5) funkcje administracyjne i władcze- np. Organizacja Dna Morskiego
b)Druga klasyfikacja funkcji:
1)organizacja międzynarodowa typu „forum”- tzn. organizowanie różnych spotkań, dyskusji w celu wzajemnego informowania się państw i zajmowania określonego stanowiska, w celu oddziaływania na inne państwa . Zajmuje się tym głównie UNCTAD –(Konferencja Narodów Zjednoczonych ds. Handlu i Rozwoju) oraz GATT(Układ Ogólny w Sprawie Ceł i Handlu)
2)organizacje typu „usługowego”-
ok.90% wydatków w Światowej Organizacji Zdrowia i MFW przekazywane jest na funkcje usługowe; MOP i UNESCO- 75%
c) Trzeci podział funkcji- materialny:
1)Funkcje w zakresie utrzymania międzynarodowego pokoju i bezpieczeństwa
2)Funkcje w zakresie pokojowego załatwienia sporów
3)Funkcje w dziedzinie gospodarczej, komunikacyjnej, nauki i kultury itp
=> w związku z rosnącą liczbą OM- problem dublowania funkcji; konieczność koordynacji.
=> rosnąca rola sekretariatów jako organów stale działających; znaczenie często wykracza poza ustalenia statutu
4) Uchwały podejmowane przez organy OM- charakter prawny:
W związku z podejmowaniem przez organy org mn uchwał powstało kilka problematycznych zagadnień:
1)jaki jest charakter prawny tego typu rodzaju uchwał?
2)czy i w jakim zakresie są one obowiązujące dla państw członkowskich?
3)czy można te uchwały uznać za źródło PM, obok tradycyjnych źródeł?
Ad1)Aby umowy mogły być uznane za źródło PM, musza jednoczesnie- Być prawnie wiążące oraz tworzyć nowe normy prawne (mieć charakter prawotwórczy);
a)część autorów przyjmuje prawotwórczy charakter uchwał w tradycyjnym sensie:
*traktując te uchwały jako prawo umowne czy quasi-umowne: pogląd ten zakłada, że organy uchwalające na mocy kompetencji przyznanym im w umowach międzynarodowych (bo takimi są statuty OM) tworzą na podstawie porozumienia państw nowe normy prawne. Stanowią one specjalny rodzaj umów międzynarodowych zawieranych przez państwo w drodze pośredniej poprzez organy organizacji Mn.; Umowy międzynarodowe obejmują zatem nie tylko teksty umów, ale też rezultaty przekazanych kompetencji do tworzenia norm PM OM.
b)-inna określa działalność organizacji mn jako prawotwórczą o charakterze szczególnym- uchwały to odrębne, nowe źródło prawa:
* nowe źródła prawa międzynarodowego (Kelsen, Waldock) lub
*źródło osobnej kategorii przepisów prawnych (Cahier)
=> OM ma w określonych granicach kompetencje do tworzenia prawa zarówno w celach wewnętrznych (struktura i sposób funkcjonowania), jak i norm prawnych skierowanych do państw członkowskich i zmierzających do wykonywania zadań, dla których utworzono organizację
*niektórzy oceniają wartość uchwał ZO w zależności od tego, czy podjęte zostały jednomyślnie- tylko takie są dowodem istnienia normy prawnej (Bailey)
*Niektórzy traktują uchwały organów OM jako określony etap w tworzeniu się norm międzynarodowycego prawa zwyczajowego (Higgins)
c)-inna redukuje znaczenie uchwał do roli niewiążących zaleceń:
*nie są źródłem PM; moc prawna decyzji jakiejkolwiek OM określona jest aktem, na podstawie którego działa dana OM; Zgodnie z KNZ- ZO ONZ „podejmuje uchwały wiążące państwa tylko w zastosowaniu do wąskich kręgów zagadnień, głównie w spawach organizacyjnych i finansowych”, zaś co do RB, to zgodnie z KNZ jej uchwały są wiążące dla państw członkowskich, ale mają charakter wykonawczy i nie mają na celu tworzenia norm postępowania; poza tym organy innych OM nie mają takiego prawa.
Ad2)patrz: rodzaje uchwał
Ad3)Uchwały organizacji mn nie mogą pretendować na równi z umową i zwyczajem do rangi źródła prawa międzynarodowego.
5) Rodzaje uchwał:
a)Wiele uchwał , w szczególności Zgromadzenia Ogólnego ONZ zawiera powtórzenie dosłowne czy tez odmiennymi słowami norm prawa międzynarodowego obowiązującego jako prawo umowne lub zwyczajowe.
To samo odnosi się do uchwał Zgromadzenia Ogólnego zawierających interpretację Karty ONZ. Czerpią one moc obowiązującą z Karty i dlatego tego rodzaju uchwała przyjęte jednomyślnie jest wiążąca dla członków ONZ, gdyż sprowadzają się tylko do powtórzenia obowiązującego prawa (potwierdzenia zwyczajowej interpretacji), co ma znaczenie moralne i polityczne podniesienia podkreślenia wagi danej normy.
b)uchwały organizacji mn zwane „prawem wewnętrznym” organizacji mn czyli przyjęcie uchwał dotyczących ściśle wewnętrznych spraw organizacji. Uchwały te są wiążące dla członków danej organizacji i są działem prawa międzynarodowego, a podstawa ich mocy obowiązującej jest umowa powołująca daną OM, a jeśli takiej brak- to prawo zwyczajowe, które mówi, że OM ma prawo regulować własne funkcjonowanie
- nie mogą być przedmiotem wewnętrznej regulacji sprawy uregulowane w statucie, który jest umowa międzynarodową (np. sposób glosowania w ONZ).
c)uchwały wykraczające poza treść obowiązującego PM i nie będące prawem wewnętrznym OM:
-uchwały mogące wyjaśniać i konkretyzować obowiązujące normy prawne [secundum legem]
-uchwały mogą obejmować dziedziny nie objęte dotychczas normami prawa międzynarodowego [praeter legem]
- uchwały kolidujące z obowiązującym PM
Uchwały tego rodzaju nie mają mocy obowiązującej, są tylko zaleceniami, prośbami, życzeniami. Jednak z czasem uchwały mogą stać się prawem umownym lub, w razie braku sprzeciwu, prawem zwyczajowym
...
jajamiomate