swiatlolecznictwo.pdf
(
109 KB
)
Pobierz
Microsoft Word - swiatlolecznictwo.doc
www.pandm.prv.pl
ĺ
wiatłolecznictwo
Definicja
ĺ
wiatłolecznictwo to dział fizykoterapii, metoda leczenia
Ļ
wiatłem wykorzystuj
Ģ
ca jego
naturalne (helioterapia) lub sztuczne
Ņ
ródła (aktynoterapia), emituj
Ģ
ce głównie promienie
podczerwone (sollux), nadfioletowe (lampa kwarcowa) lub skojarzone
Ļ
wiatło obu typów
promieniowania.
Helioterapia
Helioterapi
Ģ
okre
Ļ
la si
ħ
wykorzystanie do celów leczniczych promieniowania słonecznego.
Czym w rzeczywisto
Ļ
ci jest
Ļ
wiatło słoneczne?
Po przepuszczeniu go przez pryzmat otrzymujemy szerokie spektrum
Ļ
wietlne zło
Ň
one z
ró
Ň
nego rodzaju promieniowania.
Podstawowym kryterium, według którego dzielimy promieniowanie jest długo
Ļę
fali.
Poniewa
Ň
Ļ
wiatłolecznictwo korzysta ze
Ļ
ci
Ļ
le okre
Ļ
lonych rodzajów promieniowania w tym
miejscu zostan
Ģ
omówione tylko interesuj
Ģ
ce nas zakresy tego promieniowania.
Wła
Ļ
ciwo
Ļ
ci fizyczne i biologiczne promieniowania elektromagnetycznego
-Promieniowanie podczerwone (IR – infra-red)
jest promieniowaniem niewidzialnym,
umiejscowionym w widmie promieniowania elektromagnetycznego, mi
ħ
dzy czerwieni
Ģ
widma
Ļ
wiatła widzialnego a mikrofalami. Jest ono emitowane przez rozgrzane ciała. W
leczeniu wykorzystuje si
ħ
promieniowanie podczerwone o długo
Ļ
ci fali 770-15000 nm.
Promieniowanie widzialne znajduje si
ħ
w pa
Ļ
mie 400-760 nm, wywołuj
Ģ
c u ludzi i zwierz
Ģ
t
wra
Ň
enia
Ļ
wietlne. W widmie promieniowania elektromagnetycznego jest ono umiejscowione
pomi
ħ
dzy nadfioletem a podczerwieni
Ģ
.
-Promieniowanie nadfioletowe (UV – ultra-violet
)
to, podobnie jak promieniowanie
podczerwone, promieniowanie niewidzialne o długo
Ļ
ci fali 400-100 nm. W widmie
promieniowania elektromagnetycznego jest umiejscowione zaraz za obszarem fioletu widma
widzialnego. W lecznictwie wykorzystuje si
ħ
promieniowanie nadfioletowe o długo
Ļ
ci fali
380-200 nm.
Wszystkie te rodzaje promieniowania elektromagnetycznego powstaj
Ģ
w wyniku zmian
zachodz
Ģ
cych w atomach lub drobinach emituj
Ģ
cego je ciała. Promieniowanie rozchodzi si
ħ
w postaci oddzielnych porcji energii – kwantów, zwanych te
Ň
fotonami.
Promieniowanie elektromagnetyczne padaj
Ģ
c na granic
ħ
mi
ħ
dzy dwoma o
Ļ
rodkami ulega:
-odbiciu
, które jest wprost proporcjonalne do stopnia gładko
Ļ
ci powierzchni, na któr
Ģ
pada. Z
kolei gładko
Ļę
powierzchni zale
Ň
y od jej składu chemicznego i wła
Ļ
ciwo
Ļ
ci optycznych;
-pochłanianiu
od stopnia pochłaniania zale
ŇĢ
wszelkie reakcje fotochemiczne i biologiczne
zachodz
Ģ
ce w tkankach pochłaniaj
Ģ
cych to promieniowanie;
-załamaniu
, które wyst
ħ
puje przy uko
Ļ
nym przej
Ļ
ciu promieniowania przez granic
ħ
o
Ļ
rodków o ró
Ň
nej g
ħ
sto
Ļ
ci;
-ugi
ħ
ciu (dyfrakcji)
je
Ň
eli promieniowanie elektromagnetyczne natrafi na swojej drodze na
szczelin
ħ
lub przeszkod
ħ
nieco mniejsz
Ģ
ni
Ň
długo
Ļę
fali. Wówczas kraw
ħ
dzie tej przeszkody
staj
Ģ
si
ħ
Ņ
ródłem promieniowania rozchodz
Ģ
cego si
ħ
w kierunku ró
Ň
nym od kierunku
promieniowania padaj
Ģ
cego;
-rozproszeniu
, które jest odwrotnie proporcjonalne do gładko
Ļ
ci powierzchni, na któr
Ģ
pada
.
Widmo promieniowania słonecznego w swej drodze do ziemi ulega zmianie w zale
Ň
no
Ļ
ci od:
-pory roku i dnia
W ró
Ň
nych porach roku i dnia zmienia si
ħ
skład promieniowania słonecznego co jest
zwi
Ģ
zane z k
Ģ
tem padania. Im mniejszy jest k
Ģ
t padania promieni słonecznych tym bardziej
1
www.pandm.prv.pl
musz
Ģ
one przebija
ę
si
ħ
przez grubsze warstwy atmosfery. Z kolei w godzinach rannych i
popołudniowych ilo
Ļę
promieniowania ultrafioletowego jest niewielka, najwi
ħ
ksza, gdy
sło
ı
ce jest w zenicie,
-
wysoko
Ļ
ci nad poziomem morza
Na wi
ħ
kszych wysoko
Ļ
ciach ilo
Ļę
promieniowania ultrafioletowego jest wy
Ň
sza, co jest
zwi
Ģ
zane głównie z czysto
Ļ
ci
Ģ
i przejrzysto
Ļ
ci
Ģ
powietrza,
-pozycji na ziemi
Zachmurzenia, a tak
Ň
e zanieczyszczenia powietrza (od zawarto
Ļ
ci w powietrzu pary wodnej i
pyłów),
-siły odbicia (nad morzem, na
Ļ
niegu)
Promieniowanie słoneczne pochłoni
ħ
te przez skór
ħ
wywołuje w niej
odczyny miejscowe
. S
Ģ
one wynikiem oddziaływania na skór
ħ
, zarówno promieniowania podczerwonego, jak i
ultrafioletowego.
Na odczyn miejscowy wyst
ħ
puj
Ģ
cy w skórze składa si
ħ
rumie
ı
cieplny
(wpływ działania podczerwonych promieni słonecznych) i
rumie
ı
fotochemiczny
(wywołany działaniem słonecznych promieni UV).
Emisj
ħ
promieniowania podczerwonego
odbieramy jako uczucie ciepła a ultrafiolet jest odpowiedzialny za zło
Ň
ony proces
br
Ģ
zowienia skóry i cał
Ģ
gam
ħ
procesów fotochemicznych i fotobiologicznych.
ĺ
wiatło słoneczne oddziałuje korzystnie na organizm w wyniku zachodz
Ģ
cych w nim
odczynów ogólnych
. Wpływ
Ļ
wiatła słonecznego polega mi
ħ
dzy innymi na wzmo
Ň
eniu
przemiany materii, pobudzeniu mechanizmów krwiotwórczych, zwi
ħ
kszeniu odporno
Ļ
ci
organizmu na zaka
Ň
enia, pobudzaj
Ģ
cym wpływie na gruczoły wydzielania wewn
ħ
trznego,
działaniu odczulaj
Ģ
cym oraz przeciwkrzywiczym.
Nie nale
Ň
y jednak zapomina
ę
,
Ň
e
Ļ
wiatło słoneczne mo
Ň
e wywoła
ę
niekorzystne odczyny.
B
ħ
d
Ģ
one wyst
ħ
powa
ę
w przypadku niewła
Ļ
ciwego dawkowania, a co za tym idzie w
przypadku pochłoni
ħ
cia zbyt du
Ň
ej ilo
Ļ
ci energii promieniowania. Objawiaj
Ģ
si
ħ
nadmiernym
rumieniem fotochemicznym, uczuciem ogólnego rozbicia, bólami głowy, gor
Ģ
czk
Ģ
a nawet
poparzeniami.
Helioterapi
ħ
stosuje si
ħ
w leczeniu:
- gru
Ņ
licy kostno-stawowej
-
gru
Ņ
licy dróg moczowych,
-
gru
Ņ
licy w
ħ
złów chłonnych,
-
przewlekłych stanów zapalnych stawów
-
przewlekłych nie
Ň
ytów dróg oddechowych
-
łuszczycy
-
czyraczno
Ļ
ci
tr
Ģ
dzika pospolitego
- zaburze
ı
wzrostu ko
Ļ
ci u dzieci.
Przeciwwskazaniem do stosowania k
Ģ
pieli słonecznych jest:
-
gru
Ņ
lica płuc,
- niewydolno
Ļę
kr
ĢŇ
enia,
-
choroba nowotworowa,
-
skłonno
Ļę
do krwawie
ı
z narz
Ģ
dów wewn
ħ
trznych,
-
nadczynno
Ļę
tarczycy
-
zaawansowana mia
Ň
d
Ň
yca.
2
-
www.pandm.prv.pl
Aktynoterapia
Definicja
Aktynoterapi
Ģ
okre
Ļ
la si
ħ
wykorzystanie do celów leczniczych sztucznych
Ņ
ródeł
promieniowania
Ļ
wietlnego (sollux, lampy kwarcowe, laser).
Promieniowanie podczerwone dzieli si
ħ
na:
- Promieniowanie krótkofalowe (IR-A), tzw.bliskie, o długo
Ļ
ci fali 770-1500 nm .
- promieniowanie
Ļ
redniofalowe (IR-B) o długo
Ļ
ci fali 1500-4000 nm .
- promieniowanie długofalowe (IR-C), tzw. dalekie, o długo
Ļ
ci fali 4000-15000 nm.
Skutki wywołane w tkankach przez promieniowanie elektromagnetyczne, tym samym przez
promieniowanie podczerwone, zale
ŇĢ
od ilo
Ļ
ci pochłoni
ħ
tej energii.
Zgodnie z prawem
Grotthusa-Drapera
, tylko ta ilo
Ļę
energii, która zostanie pochłoni
ħ
ta (a nie ta, która pada),
wywoła odczyn.
Działanie biologiczne promieniowania IR polega na ich wpływie cieplnym
na tkanki. Pochłoni
ħ
ta przez te tkanki energia promieniowania zwi
ħ
ksza energi
ħ
kinetyczn
Ģ
ich cz
Ģ
steczek a co za tym idzie podnosi temperatur
ħ
tkanek. Szybko
Ļę
podnoszenia si
ħ
ciepłoty tkanek jest wprost proporcjonalna do szybko
Ļ
ci z jak
Ģ
energia jest pochłaniana.
Woda posiada du
ŇĢ
zdolno
Ļę
pochłaniania, a poniewa
Ň
tkanki zawieraj
Ģ
wod
ħ
(60-70%),
równie
Ň
posiadaj
Ģ
du
ŇĢ
zdolno
Ļę
pochłaniania. Tak wi
ħ
c pojemno
Ļę
cieplna tkanek jest du
Ň
a,
ale nie nale
Ň
y zapomina
ę
,
Ň
e i układ naczyniowy odgrywa du
ŇĢ
rol
ħ
w przenoszeniu i
przewodzeniu ciepła. Zapobiega on wytwarzaniu du
Ň
ej ró
Ň
nicy ciepłoty w ró
Ň
nych cz
ħĻ
ciach
ciała.
Przenikanie i pochłanianie promieniowania podczerwonego
Padaj
Ģ
ce na skór
ħ
promieniowanie podczerwone zostaje od niej odbite (w 1/3) oraz
pochłoni
ħ
te (w 2/3). Przenikanie i pochłanianie promieniowania podczerwonego zale
Ň
y od
długo
Ļ
ci fali.
Promienie podczerwone krótkofalowe (IR-A
), mimo i
Ň
posiadaj
Ģ
zdolno
Ļę
przenikania
do 30
mm
(a
Ň
do tkanki podskórnej),
to jednak pochłaniane s
Ģ
głównie w warstwie do 10 mm
skutkiem czego ulega ona silniejszemu przegrzaniu. Ten rodzaj promieniowania przenika
przez skór
ħ
do warstw tkanki podskórnej, bogato unaczynionej, a je
Ň
eli warstwa tłuszczowa
nie jest zbyt gruba, wówczas dochodzi nawet do mi
ħĻ
ni. Przegrzanie nie wywołuje uczucia
pieczenia poniewa
Ň
krew pochłania ciepło i przenosi je do warstw gł
ħ
biej poło
Ň
onych,
podnosz
Ģ
c ciepłot
ħ
tkanek.
Promieniowanie podczerwone długofalowe (IR-C)
nie przenika zbyt gł
ħ
boko. Ogólna granica
to
3mm
a najwy
Ň
sza granica przenikalno
Ļ
ci to
10mm.
Tak wi
ħ
c przenikalno
Ļę
ogranicza si
ħ
praktycznie tylko
do naskórka
. Wynika st
Ģ
d,
Ň
e powierzchnia skóry pochłania je w
znacznym stopniu, przez co mo
Ň
e ulega
ę
silniejszemu przegrzaniu. Ciepło jest cz
ħĻ
ciowo
przewodzone do tkanek gł
ħ
biej poło
Ň
onych a cz
ħĻ
ciowo wyst
ħ
puje utrata tego
Ň
ciepła do
otaczaj
Ģ
cego skór
ħ
otoczenia (powietrza).
Reakcje organizmu na promieniowanie podczerwone
Skutki działania promieniowania podczerwonego na organizm zale
ŇĢ
od wielu czynników
obejmuj
Ģ
cych mi
ħ
dzy innymi cechy samego promieniowania czy cechy reaktywno
Ļ
ci
organizmu. Du
Ň
e znaczenie ma
widmo promieniowania, energia fotonów, odległo
Ļę
od
na
Ļ
wietlanej skóry, jak i wielko
Ļę
na
Ļ
wietlanej powierzchni. Reakcja organizmu zale
Ň
y
równie
Ň
od stanu skóry, jej wilgotno
Ļ
ci, grubo
Ļ
ci tkanki podskórnej oraz stanu układu
krwiono
Ļ
nego i chłonnego.
Wyst
ħ
puj
Ģ
ce skutki biologiczne s
Ģ
reakcj
Ģ
na wywoływanie
fizjologicznych odruchów układu naczyniowego skóry (organizm d
ĢŇ
y do zachowania
homeostazy cieplnej).
3
www.pandm.prv.pl
Wpływ biologiczny promieniowania podczerwonego polega na działaniu ciepła, które
powoduje mi
ħ
dzy innymi:
-popraw
ħ
ukrwienia skóry i zwi
ħ
kszenie wydzielania potu;
-rozszerzenie naczy
ı
włosowatych skóry a co za tym idzie zwi
ħ
kszony przepływ przez tkanki
krwi t
ħ
tniczej;
-reakcje ze strony naczy
ı
gł
ħ
biej poło
Ň
onych zgodnie
z prawem Dastre-Morata
. Prawo to
mówi,
i
Ň
“bod
Ņ
ce termiczne (zimno lub ciepło) działaj
Ģ
c na du
Ň
e powierzchnie skóry,
powoduj
Ģ
przeciwne do naczy
ı
skóry zachowanie si
ħ
du
Ň
ych naczy
ı
klatki piersiowej i jamy
brzusznej. Naczynia nerek,
Ļ
ledziony i mózgu wykazuj
Ģ
odczyn taki sam, jak naczynia
skóry.”;
-pobudzenie procesów metabolicznych;
-działanie przeciwbólowe poprzez podwy
Ň
szenie progu bólu;
-zmniejszenie napi
ħ
cia mi
ħĻ
ni.
Odczyn organizmu na promieniowanie podczerwone mo
Ň
e by
ę
miejscowy lub ogólny
.
Odczyn miejscowy
, jak wskazuje sama nazwa, wyst
ħ
puje w skórze, w miejscu jej
napromieniowania, ale swym zasi
ħ
giem obejmuje s
Ģ
siaduj
Ģ
ce z nim okolice.
Polega on na
rozszerzeniu naczy
ı
krwiono
Ļ
nych skóry co b
ħ
dzie powodowa
ę
jej zaczerwienienie. Objaw
ten okre
Ļ
la si
ħ
mianem rumienia cieplnego. Rumie
ı
cieplny wykazuje kilka
charakterystycznych cech, dzi
ħ
ki którym mo
Ň
na odró
Ň
ni
ę
go od rumienia fotochemicznego
(promieniowanie UV). Otó
Ň
wyst
ħ
puje on w trakcie na
Ļ
wietlania, jego nasilenie wzrasta w
miar
ħ
upływu czasu oddziaływania promieniowania podczerwonego.
Zaczerwienienie skóry jest plamiste, nierównomierne, co jest wynikiem rozszerzania si
ħ
gł
ħ
biej poło
Ň
onych naczy
ı
krwiono
Ļ
nych skóry. Zanika po pewnym czasie (około 1-2 godzin)
od zako
ı
czenia na
Ļ
wietlania.
Odczyn ogólny
to odległa reakcja organizmu np. w obr
ħ
bie przeciwnej ko
ı
czyny.
Ogólne wskazania do stosowania promieniowania podczerwonego
-przewlekłych i podostrych procesach zapalnych i reumatycznych stawów oraz cz
ħĻ
ci
mi
ħ
kkich ko
ı
czyn;
-przewlekłych i podostrych stanach zapalnych jamy nosowej, zatok przynosowych, ucha
zewn
ħ
trznego i stawów
Ň
uchwy;
-nerwobólach oraz zespołach bólowych; O stanach po zapaleniu bakteryjnym, odmro
Ň
eniu i
uszkodzeniu promieniami rtg lub UV; O chorobach naczy
ı
krwiono
Ļ
nych i obwodowych np.
choroba Reynaud;
-naciekach i ropniach tkanek mi
ħ
kkich, naciekach po zbyt płytko podanych zastrzykach;
-jako zabieg przygotowawczy przed masa
Ň
em, kinezyterapi
Ģ
i niektórymi zabiegami z
zakresu elektrolecznictwa, jak np. jontoforeza.
Ogólne przeciwwskazania do stosowania promieniowania podczerwonego
-nieodwracalne uszkodzenia skóry i naczy
ı
(zmiany troficzne, mia
Ň
d
Ň
yca t
ħ
tnic) oraz
obrz
ħ
ki;
-zaburzenia czucia;
-
Ļ
wie
Ň
e urazy gro
ŇĢ
ce krwawieniem oraz choroby zakrzepowe (np. zakrzepowe zapalenie
Ň
ył);
-choroby nowotworowe;
-staro
Ļę
(mia
Ň
d
Ň
yca oraz niewydolno
Ļę
kr
ĢŇ
enia s
Ģ
bezwzgl
ħ
dnym przeciwwskazaniem);
-nadci
Ļ
nienie t
ħ
tnicze od II stopnia wg WHO;
-okres ci
ĢŇ
y;
-miesi
Ģ
czka;
-stany podgor
Ģ
czkowe i gor
Ģ
czka;
-niewydolno
Ļę
mi
ħĻ
nia sercowego, stan po zawale, wady serca;
4
www.pandm.prv.pl
-choroby nerek;
-ostre stany zapalne jajników, wyrostka robaczkowego, p
ħ
cherzyka
Ň
ółciowego.
Promieniowanie nadfioletowe
Cz
ħĻ
ciej jest zwane promieniowaniem ultrafioletowym
. Ze wzgl
ħ
du na zró
Ň
nicowane
działanie biologiczne, promieniowanie ultrafioletowe dzieli si
ħ
na:
-
UV-A, tzw.długofalowe
o długo
Ļ
ci fali 400-315 nm
-
UV-B, tzw.
Ļ
redniofalowe
o długo
Ļ
ci fali 315-280 nm
-
UV-C, tzw.krótkofalowe
o długo
Ļ
ci fali 280-200 nm.
Przenikanie promieniowania
krótkofalowego
jest małe i wynosi
0,1-0,5mm
, tak wi
ħ
c jest
pochłaniane przez warstw
ħ
naskórka. Z kolei promieniowanie
długofalowe
przenika gł
ħ
biej,
do warstwy
0,5-2mm
. Jak wida
ę
przenikliwo
Ļę
wzrasta wprost proporcjonalnie do długo
Ļ
ci
fali.
Promienie ultrafioletowe s
Ģ
pochłaniane przez warstw
ħ
naskórka w 20%, przez warstw
ħ
skóry
w 50%, a pozostała cz
ħĻę
promieniowania ulega odbiciu. Ilo
Ļę
promieniowania odbitego od
powierzchni skóry zale
Ň
y od k
Ģ
ta padania promieni, stanu skóry oraz od długo
Ļ
ci fali.
Promienie ultrafioletowe s
Ģ
pochłaniane przez protoplazm
ħ
komórek a skutkiem ich działania
s
Ģ
odczyny fotochemiczne i biologiczne. Wielko
Ļę
odczynu zale
Ň
y, zgodnie z prawem
Grotthusa-Drapera, od ilo
Ļ
ci pochłoni
ħ
tej energii.Biologiczne działanie promieniowania UV
jest nast
ħ
pstwem jego działania fotochemicznego.
Pod wpływem promieni UV w tkankach i ich elementach zdolnych do absorpcji (np. w
karotenie, kwasach nukleinowych, histydynie, tyrozynie, lipoproteinach, melaninie,
hemoglobinie), zachodz
Ģ
ró
Ň
ne reakcje chemiczne, takie jak synteza, utlenianie, redukcja lub
rozpad. S
Ģ
one przyczyn
Ģ
wyst
ħ
powania odczynu fotochemicznego, tworzenia pigmentu czy
wytwarzania witaminy D.
Odczyn fotochemiczny
Zwany równie
Ň
rumieniem fotochemicznym
, to odczyn skóry, objawiaj
Ģ
cy si
ħ
jej
zaczerwienieniem w wyniku rozszerzenia naczy
ı
krwiono
Ļ
nych. Rumie
ı
fotochemiczny
powstaje w dwóch etapach:
W wyniku pochłoni
ħ
cia energii promieniowania UV przez białko komórek warstwy
kolczystej naskórka, dochodzi do jego denaturyzacji, czego nast
ħ
pstwem jest uszkodzenie
tych komórek. Z uszkodzonych komórek wydzielaj
Ģ
si
ħ
zwi
Ģ
zki histaminopodobne, które
przenikaj
Ģ
do skóry wła
Ļ
ciwej gdzie powoduj
Ģ
rozszerzenie naczy
ı
włosowatych.
Przy wła
Ļ
ciwym dawkowaniu promieni UV nie wyst
ħ
puj
Ģ
Ň
adne niepo
ŇĢ
dane skutki, ale w
sytuacji przedawkowania pojawia si
ħ
przebarwienie, natomiast przy znacznym
przedawkowaniu mo
Ň
e doj
Ļę
do
powstania p
ħ
cherzy
Ļ
ródskórnych i podskórnych oraz
nad
Ň
erek.
Nast
ħ
pstwem rumienia jest zwi
ħ
kszenie przepuszczalno
Ļ
ci naczy
ı
, co powoduje
przej
Ļ
cie osocza do przestrzeni mi
ħ
dzykomórkowych naskórka i skóry wła
Ļ
ciwej, a to z kolei
powoduje
obrz
ħ
ki.
W przypadku nagromadzenia si
ħ
płynu przesi
ħ
kowego mi
ħ
dzy warstwami naskórka powstaj
Ģ
p
ħ
cherze wypełnione płynem surowiczym. Innym nast
ħ
pstwem jest
złuszczenie naskórka.
Przy cz
ħ
stych kontaktach z promieniami UV, powstaj
Ģ
znaczne
zgrubienia warstwy rogowej
naskórka
(hyperkeratoza),
które bardzo cz
ħ
sto s
Ģ
punktem wyj
Ļ
cia
nowotworów skóry
.
Rumie
ı
fotochemiczny cechuje si
ħ
okresem utajenia (1-6 godzin po zadziałaniu
promieniowania), narastania i szczytu (6-24 godzin) oraz okresem zaniku (po słabych
dawkach kilka godzin a po du
Ň
ych mo
Ň
e to by
ę
nawet kilka dni). Jest on jednolity,
równomierny i
Ļ
ci
Ļ
le ograniczony do na
Ļ
wietlanej powierzchni skóry.
5
Plik z chomika:
Chitomi
Inne pliki z tego folderu:
zimnolecznictwo.pdf
(58 KB)
wodolecznictwo.pdf
(143 KB)
ultradzwieki.pdf
(39 KB)
swiatlolecznictwo.pdf
(109 KB)
Parafinoterapia.pdf
(39 KB)
Inne foldery tego chomika:
Filmy
Galeria
Muza
Prywatne
zachomikowane
Zgłoś jeśli
naruszono regulamin