k2 – podstawowe pojęcia
kultura:
- 1871 – Edward B. Taylor;
- 2 znaczenia:
o znaczenie wartościujące (XIX w.) – zawiera ocenę poszczególnych zbiorowości ludzkich; jako zjawisko kumulujące się i narastające w toku dziejów, stopniowalne; najwyższy stopień rozwoju – cywilizacja europejsko-amerykańska;
o znaczenie niewartościujące – zespół wielu zjawisk, których wzajemne powiązania, uwarunkowania i oddziaływania mogą być opisywane i analizowane, lecz nigdy wartościowane;
- przymiotniki: kulturalny (od pojęcia wartościującego) i kulturowy (od pojęcia opisowego);
- 2 rozumienia:
o rozumienie atrybutywne – kultura jako cecha stała, atrybut życia ludzkiego;
o rozumienie dystrybutywne – kultura jako zbiór cech występujących w pewnej zbiorowości;
- ponad 100 definicji;
- cechy definicyjne kultury:
o związana z człowiekiem – człowiek kulturę tworzy, jest jej nosicielem i odbiorcą, a także nią manipuluje jako narzędziem w życiu zbiorowym;
o zjawisko ponadjednostkowe (społeczne) – istnieje tylko dzięki życiu zbiorowemu; przekazywana w przestrzeni i czasie, kumulowana w procesie przekazu pokoleniowego; organizuje życie jednostki w zbiorowości;
o regularna – zaliczane do niej zjawiska rozgrywające się w zbiorowości odznaczają się powtarzalnością (trwałość ich znaczenia w umysłach członków społeczeństwa) i można je ująć w prawa;
o zbiór zjawisk wyuczonych – przekazywana w procesie uczenia się, a nie na drodze biologicznej; przekaz obejmuje wiedzę, informacje o rzeczach i ludziach, wartości;
- cechy kultury rzadko wchodzące w skład definicji:
o wymiar czasowy – ciągłość w czasie; historia kultury (rozwój, rozkwit, upadek); kontynuowanie dorobku zbiorowego grupy świadome lub nie; mechanizmy zmian: ewolucja i adaptacja oraz dyfuzja;
o wymiar przestrzenny – rozprzestrzenianie się;
o system – zjawisko złożone z elementów tworzących całość, między którymi zachodzi proces integracji i które pozostają ze sobą w związku;
o prawidłowa – trwa i zmienia się według praw i regularności;
o aparat adaptacyjny człowieka – pośrednik między człowiekiem a środowiskiem przyrodniczym, w którym żyje;
- płaszczyzny zjawisk kulturowych:
o materialna – korelaty kultury: przedmioty stworzone przez człowieka i przedmioty przyrodnicze, ich treść znaczeniowa;
o behawioralna – zachowania motoryczne i werbalne będące przejawem postaw i przeżyć;
o psychologiczna – przeżywane przez jednostkę wartości, postawy i motywy, znaczenia, emocje i oceny leżące u podstaw zachowania;
o aksjonormatywna – wartości i normy pewnej zbiorowości jako byty idealne lub jako abstrakcje;
- warstwy kultury:
o treść – bardziej abstrakcyjna; sens, istota, znaczenie;
o forma – bardziej konkretna; powierzchowna strona zjawisk kulturowych;
wzór kulturowy:
- pojęcie służące do podziału kultury na analityczne cząstki badawcze;
- posiada w literaturze dwa zupełnie odmienne znaczenia;
- mniej lub bardziej ustalony w zbiorowości sposób zachowania lub myślenia;
- 2 aspekty:
o normatywny – świadomie przyjmowana norma;
o behawioralny – realizacja, rzeczywiste zachowanie;
- rodzaje: wzór postulowany i wzór realizowany;
- sankcje zewnętrzne i wewnętrzne (przymus wewnętrzny, nawyk, działanie sumienia);
- normy-ideały – mają charakter jedynie formalny, niemożliwe do realizacji; służą poznaniu hierarchii wartości obowiązującej w danej kulturze;
- kategorie wzorów:
o jawne – prawidłowości zachowań występujące w postaci norm świadomie formułowanych i respektowanych przez daną zbiorowość;
o ukryte - prawidłowości zachowań nieuświadomione;
instytucja
- narzędzie badawcze pozwalające dzielić kultury na sensowne fragmenty;
- sieć społecznych i kulturowych stosunków organizujących daną zbiorowość i decydujących o jej specyfice;
- obejmuje pojęcie wzoru kulturowego (zjawiska normatywne i behawioralne) oraz treść związaną z „podłożem ludzkim” i organizacją życia zbiorowego;
- 2 aspekty instytucji społecznych: normatywno-behawioralny (ideowy - koncepcyjny) i społeczny (materialny - ludzki);
- dla większości istnieją jedynie jako wzory kulturowe (koronacji, małżeństwa);
- rodzaje ról społecznych: aktorzy, potencjalni aktorzy, odbiorcy;
- różnice ze względu na wymiar czasowy: okresowe, powtarzalne, ciągłe, przechodzone w pewnych okresach życia przez wszystkich;
- różnice ze względu na wielkość personelu;
- różnice ze względu na cele;
- różnice ze względu na potrzeby, funkcje;
- różnice ze względu na stopień szczegółowości;
wzór kultury:
- geniusz kultury, podstawowa orientacja, główna zasada, styl, model, konfiguracja;
- znamienny dla danej zbiorowości układ cech kulturowych;
- zasada spajająca poszczególne wzory postępowania i myślenia umożliwiająca ujęcie kultury jako względnie samodzielnej całości;
- 2 podejścia:
o jest jedną podstawową wartością lub niewielką ich liczbą wyrażającą się w praktyce przez swoiste zainteresowania ludzi, sposoby zachowania, myślenia i odczuwania (Benedict);
o nie ma jednej podstawowej wartości; różne sfery życia są podporządkowane różnym wartościom (Nadel);
krąg kulturowy
- krąg cywilizacyjny;
- zbiór kultur spokrewnionych ze sobą genetycznie i historycznie lub wykazujących wspólnotę zasadniczych cech;
- zazwyczaj w odniesieniu do kultur mających pewne ramy terytorialne;
ewolucja
- XIX w. – koncepcja ewolucji liniowej, paralelizm:
o zakłada jedność świata, jego prawidłowość, genetyczne wywodzenie się form, jednolitość natury ludzkiej, zmienność zjawisk kulturowych;
o ma charakter powszechny, globalny, progresywny, nierównomierny, ciągły i stopniowy;
o zawsze kierunkowa, prowadzi do celu;
o polega na ciągłej kumulacji, wzroście dorobku form kulturowych;
o proces niezależny od człowieka, rozgrywający się zgodnie z wewnętrznymi prawami kultury;
- XX w. – neoewolucjonizm - dopuszcza wieloliniowość, dostrzega lokalne odmienności,;
- podział:
o ewolucja ogólna – jak w XIX w. ale nie obarczona wartościowaniem;
o ewolucja konkretna – dotycząca konkretnego procesu rozwoju historycznego w danym miejscu i czasie w ramach danej zbiorowości;
o ewolucja wieloliniowa – ujmuje w jedną całość wszelkie procesy konkretne, poszukując ich wspólnych rysów;
dyfuzja
- przestrzenna - przestrzenne rozchodzenie się lub przenoszenie się elementów kultury (cech, instytucji, wzorów, tematów, obyczajów) w drodze zapożyczania;
- strukturalna - przenikanie treści kulturowych z jednej warstwy , klasy społecznej do drugiej, z jednej grupy w obrębie szerszej zbiorowości do drugiej;
- wynika z faktu uczenia się kultury i przekazywania jej na drodze niebiologicznej;
- zbiorowości biorące w niej udział: twórcy-dawcy i odbiorcy;
- najtrudniej ulegają dyfuzji: elementy struktury i organizacji społecznej;
- podstawowe prawo: odbiorca danego elementu kulturowego reinterpretuje go we własnych kategoriach, włączając go do tradycji i szukając w niej sankcji dla niego;
- czynnik oporu: negatywne skojarzenia;
akulturacja
- swoista forma dyfuzji;
- gwałtowne przeobrażenie się jednej kultury pod wpływem innej, oraz zmienionych warunków społecznych i środowiskowych;
- najczęściej w przypadku wejścia w bliski kontakt dwu odmiennych społeczeństw, które dzieli znaczny dystans kulturowy, społeczny, gospodarczy;
- zmianom podlegają zasadnicze części kultury (rdzeń kulturowy) – formy struktury i organizacji społecznej, podstawowe wartości;
- skutek – powstanie kultury zupełnie odmiennej od dawnej;
- towarzyszy często: dezorganizacja, anemia, pustka kulturowa, zaburzenia psychiki;
synkretyzm kulturowy
- następstwo dyfuzji, zwłaszcza akulturacji;
- wiązanie w jednorodne całości elementów pochodzących z różnych, genetycznie i historycznie odrębnych kultur;
- efekt stopienia się elementów obcych kultur w stosunkowo niedawnej przeszłości;
- 2 formy:
o zapożyczeniu ulega powierzchniowa forma obcego z zasady elementu, tradycyjna zaś pozostaje treść;
o zapożyczeniu ulega idea, treść obcego elementu, tradycyjna zaś pozostaje powierzchniowa forma;
o przemieszanie poprzednich zjawisk w jednym kompleksie;
3
http://members.lycos.co.uk/nonameuwb
mpwjs