OSJANIZM

Termin i zjawisko

·         Termin pochodzi o imienia legendarnego barda celtyckiego Osjana, rzekomego autora pieśni w języku gaelskim, które w latach `60 XVIII w. (wedle własnych zapewnień) zebrał i przełożył na angielski J. Macpherson (literat szkocki 1736-1796)

·         Utwory te obejmowały dwie epopeje, liryzujące opowiadania, krótsze i dłuższe wiersze (wszystkie o charakterze epicko-lirycznym)

·         1773 – dwutomowa edycja londyńska → tzw. kanon osjanistyczny

·         liczne wydania i przekłady na większość języków europejskich (oparte na powyższym wydaniu)

Macpherson

·         rzeczywisty autor pieśni: Macpherson – cykl oparty na znanych sobie motywach i wątkach legendy osjanistycznej

·         teksty różniły się od tekstów autentycznych zachowanych w rękopisach irlandzkich

·         powstałe z natchnienia dawnej ludowej epiki celtyckiej

dociekanie autentyczności

·         autentyzm utworów od razu zakwestionowany był przez dra Samuela Jonsona

·         Macpherson i jego zwolennicy zapowiadali opublikowanie gaelskich tekstów (czego siłą rzeczy zrobić nie mogli)

·         1805 raport Highland Society w Edynburgu – enigmatyczna wypowiedź zachwiała wiarę w autentyzm utworów → mimo to pieśni wciąż uznawane były przez wielu historyków za prawdziwy zabytek dawnej poezji celtyckiej, dokument historyczny etc.

zjawisko osjanizmu

·         „Homer Północy”

·         uznany za przodka literatury germańskiej

·         źródło tendencji literackich przejawiających się w nawiązywaniu do zainteresowań, atmosfery poetyckiej, konstrukcji bohaterów oraz zabiegów kompozycyjno-stylistycznych = osjanizm

utwory Macphersona

·         uczuciowy stosunek do bohaterskiej świetności dawnej Szkocji

·         łączenie kultu przeszłości z żalem poczuciem przemijania, co w efekcie dawało wrażenie tzw. radości smutku

·         idealizacja charakterów i czynów dawnych wojowników (odważni, wielkoduszni)

·         wydarzenia rozgrywają się na tle przyrody północnej Szkocji lub Irlandii

·         surowa natura połączona z nastrojem melancholii, grozy, tajemniczości

·         niewysoka wartość artystyczna: powtarzające się wątki, sztuczna czułostkowość)

·         proza rytmiczna, nieco sztuczna prostota składni (krótkie, urywane zdania udające pośpieszne wypowiadanie słów)

·         ubogi zasób leksykalny – powtórzenia, epitety, metafory

·         rytm przybliżony do swobodnego typu biblijnego

·         styl zwany przez ówczesnych krytyków „stylem oreintalnym”

Osjanizm w Europie

·         entuzjastyczne przyjęcie na Starym Kontynencie

·         najsłabsze zainteresowanie w Anglii (tam sformułowano zarzuty fałszerstwa)

·         popularność w Europie wynikała ze podobieństwa do sentymentalizmu i historyzmu

§   wspierał tezy russoizmu o niezakłamanym i prostym życiu cnotliwego ludu będącego w „stanie natury”

§   łączył się z  gessnerowską wizją sielankowego „złotego wieku”

§   wzmagał elegijne nastroje szerzone przez poezję Younga

§   podkreślał rolę uczucia w życiu człowieka

§   kładł znak równości między czułością a dobrocią

·         idealizacja dalekiej i bliżej nieokreślonej przeszłości → podobieństwo do ówczesnego romansu pseudohistorycznego i powieści grozy

·         pogłębił upodobanie do emocjonalnego przezywania kontaktu z naturą

·         zjawisko zwane osjanizmem łączy się z tendencjami, które wg badaczy nie zawsze pochodziły wprost z inspiracji utworami rzekomego barda celtyckiego

etapy przyswajania wiedzy o twórczości Osjana (uzyskiwanej dzięki przekładom, informacjom o jego utworach oraz różnym interpretacjom roli i funkcji jego poezji)

§   lata `60 XVIII w. – francuskie przekłady fragmentów pieśni ukazują się w antologiach i czasopismach

§   1763 – M. Cesarotti – przekład włoski

§   1768-1769 – M. Denis – przekład niemiecki

§   1778-1779 J. G. Herder – przekład niemiecki

§   1777 – francuska wersja P. – najpopularniejsze francuskie tłumaczenie o międzynarodowym zasięgu → za pośrednictwem tej wersji dokonano nieomal wszystkich polskich przekładów na początku XIX w.

osjanizm w Polsce: inspiracja folklorystyczna

·         osjanizm w wersji Letournera dotarł do Polski stosunkowo szybko

·         traktowany jako udokumentowane znalezisko, źródło wiedzy o obyczajach dawnych ludów celtyckich

·         początkowo: inspiracja historyczno-folklorystyczna

KRASICKI:

·         „O rymotwórstwie i rymotwórcach” – poezja do wydobycia „kraju każdego pierwiastków”

·         „Fingal” (przedmowa) – podniesienie ludowości i wartości historycznej pieśni osjanistycznych

·         „Objaśnienie” (poprzedzające „Pieśni Osjana” tłum. Krasickiego)  - podkreślenie dokumentalnego charakteru utworów, widząc w nich „wierny obraz obyczajów tamtych czasów”

KOŁŁĄTAJ:

·         1803 - przestrzega przed uznaniem za autentyk „Pieśni Osjana” w korespondencji z Czackim → pierwszy Polsce wyraz zwątpienia w prawdziwość utworów

·         1802 – sformułował postulaty folklorystyki opartej na podstawach naukowych realizowanych przez Warszawskie Towarzystwo Przyjaciół Nauk, przy czym w inicjatywach i projektach pojawiało się czasem imię Osjan

INNI:

·         debata o autentyczności „Pieśni Osjana” ba łamach „gazety Literackiej Wileńskiej” (1806)

·         nazwanie falsyfikatem na łamach „Gazety Literackiej” z 1821 r.

·         „Pieśni Osjana” były inspiracją do poszukiwań (Tukalski-Nielubowicz na zlecenie Naruszewicza) reliktów historycznych w pieśni ludowej na Żmudzi.

·         T. Czacki propagował zbieractwo utworów ludowych jako źródło wiedzy o pierwotnych prawach polskich

·         Znajomość „Pieśni Osjana” przyczyniła się do rozwoju badań folklorystycznych → wzorzec poezji zaciążył na rodzaju i kierunku poszukiwań

·         Na początku szukano poszukiwano nie pieśni ludowej, ale postaci barda (nieistniejącej w naszej tradycji!)

·         Zwracano się na północ – ku Litwie i Żmudzi, co zostało uwarunkowane mitem „Północy”

Przekłady

§   1778-1779 – Krasicki  - obszerny przekład „Fingala” wyd. 1793

§   1779 – Krasicki – „Pieśń Selmy” wydrukowana w czasopiśmie „Co Tydzień”

§   1802 – Krasicki – całość przekładów w t.1 „Dzieł poetyckich” (red. F. K. Dmochowski)

§   1782 – F. Karpiński –  „O wymowie w prozie albo wierszu” – przekład fragmentu „Pieśń Selmy”

§   1791 – K. Tymieniecki – „Osjana Kaledończyka trzy poema”

§   1817 – K. Tymieniecki – „Pisma”  (większy niż poprzednio wybór przekładów)

§   1794-1795 – F. D. Kniaźnin – „Temora” wraz z pierwszymi księgami„Fingala” i 6 utworami, wyd. 1828

·         na początku XIX wieku – sporo tłumaczeń Osjana w czasopismach (najsilniejsza tendencja przekładowa w Warszawie to lata 1818-1820)

·         rzadko pojawiają się samodzielne tomiki z przekładami pieśni

·         tłumaczenia z Osjana drukował: „Pamiętnik Warszawski”, „Tygodnik Polski i Zagraniczny”, „Wanda”, „Pamiętnik Lwowski”, „Rozmaitości Lwowskie”, „Dziennik Wileński”, „Tygodnik Wileński”

·         pośrednikiem między rytmiczną prozą Macphersona a tłumaczami polskimi był najczęściej Letourneur

·         prozę Letourneura przybierano w rozmaite formy metryczne, stroficzne, rymowane

·         polskie wersje tworzone za pośrednictwem francuskim nie mogły dać pełnego wyobrażenia o oryginalności stylu osjanistycznego, w dużym stopniu zależne były też od wersji francuskiej

·         tłumaczenia z Osjana zachęcały poetów XIX w. do wprowadzania rozmaitych form metrycznych, uczyły oryginalnego sposobu obrazowania, którego nie zatarło całkowicie pośrednictwo francuskie.

Oceny i opinie

·         po roku 1815 – rozważania nad funkcja i znaczeniem twórczości <rzekomego> Osjana dla rozwoju poezji

·         podkreślanie dokumentalnej roli „odkrycia” Macphersona

·         Karpiński dostrzega w pieśniach wzorzec poezji czułej  → częściowa inspiracja dla własnej twórczości

·         W drugiej dekadzie XIX wieku osjanizm patronuje poszukiwaniom źródeł odnowy poezji i jej emocjonalnej koncepcji

§   uznany za swobodnego i nieskrępowanego regułami geniusza

§   nazywany „Homerem Północy”

·         krytyczno-estetyczne rozprawy na temat poezji osjanistycznej Brodzińskiego

§   Osjan jako oryginalny geniusz, nie spętany przepisami poetyk

§   poeta sielski i elegijny

§   „czucie romantyczne” – komponent postawy i uczuciowości sentymentalnej – klimat kompozycji Osjana

§   nie pochwala posępności i grozy

§   nie namawia do naśladowania poezji osjanistycznej

Inspiracje poetyckie

·         w Polsce nikle rozwinął się typ osjanidy tj. utworu imitującego dość dokładnie epokę, scenerię i wątki osjanistyczne

·        

Pozostają w ścisłym związku: refleksji nad rycerską przeszłością kraju towarzyszy stosunek sentymentalny do minionej narodowej chwały i melancholia przemijania wszelkiej wielkości

·         dwa kierunki inspiracji

a)      

sentymentalny

b)       historyczny

·         „pomoc” w stworzeniu postaci barda (w utworach w których historyczna wizja lub kronika wypadków łączy się z profecją lub żałobnymi wspomnieniami

·         sentymentalne wątki w literaturze to nie tylko inspiracja Osjanem → wynik zespołu zjawisk odchodzenia literatury od wzorów klasycznych; zainteresowanie przeszłością, kult bohaterów narodowych są ponadto równoczesne z rozbiorami i okresem porozbiorowym → pobudzone wiec przede wszystkim sytuacją historyczną → poezja osjanistyczna jest pomocą w komponowaniu wątków, kreacji bohatera, tworzenia scenerii

duma

§   Karpiński – 1782 „Duma Lukierdy, czyli duma Luidgardy”

§   Niemcewicz – 1786 „Duma o Żółkiewskim”, 1788  „Duma o Stefanie Potockim”

·         wzorce poezji Osjana wpłynęły nieco na scenerię i kompozycję pierwszych polskich dum historycznych

·         dotychczas określenie duma stosowano do krótkich utworów liryczno-epickich (bądź o charakterze liryczno-refleksyjnym, bądź o charakterze wyraźniej epickim związane z rycerską przeszłością kraju)

·         w pierwszych 10-leciach XIX w. pojawia się sporo dum „tkliwych wzruszeń” → opiewają niedole, rozstania i zgony kochanków lub rozważania nad ich grobami

·         klimat i sytuacje typowe dla Osjana, lecz bardziej należy je łączyć z uczuciowością zachodnich i rodzimych powieści sentymentalnych z kręgu inspiracji „Nowej Heloizy” i „Cierpień młodego Wertera”

·         Osjanizm polski przejawiał się w dumach rycerskich

§   P. Sosnowski – 1816 „Duma”

§   A. Gorecki – 1814 „Duma o generale Grabowskim”

§   K. Sienkiewicz – 1817 „Duma”; „Mikołaj i Małgorzata”

·         duży wpływ na rozwój polskich dum epickich miały „Śpiewy historyczne” Niemcewicza

elegia, rapsody, poematy epickie (eposy)

·         bohaterem jest często „bard bolejący” – postać, której polską kreację zawdzięczamy A. J. Czartoryskiemu, pomysł zaś chyba Osjanowi :-)

·         patriotyczne i emocjonalne wątki przejęte zostały przez ośrodek puławski jeszcze w XVIII w.

§   A. J. Czartoryski – 1795 „Bard polski” – opiewa na pobojowisku smutne losy insurekcji kościszkowskiej → autor wprowadził do poematu świat duchów i postać dziewicy zawodzącej żale

...