1
Internetowa Baza Pomocy Studentów Psychologii - psychol
www.psychobaza.prv.pl
Odwiedź nas!
Zgodnie z założeniem współczesnego systemu wychowania przedszkolnego, celem działalności wychowawczo – dydaktycznej przedszkola jest wszechstronny rozwój dziecka.
Końcowym wynikiem pracy przedszkola jest dojrzałość szkolna dziecka polegająca na osiągnięciu takiego stanu rozwoju fizycznego, społecznego i umysłowego, który umożliwia sprostanie obowiązkom szkolnym.[1] Pojęcie dojrzałość szkolna obejmuje zarówno fizyczny, jak i emocjonalno – społeczny i umysłowy rozwój dziecka. Bardzo ważnym czynnikiem prowadzącym do osiągnięcia dojrzałości szkolnej jest niewątpliwie środowisko rodzinne.
Dziecko oczekuje od rodziców mądrej pomocy, aprobaty, zainteresowania, poważnego traktowania i takiej atmosfery, która pozwoli mu rozwijać się bez zakłóceń i zahamowań.
Opieka, troska i miłość rodziców są dziecku w wieku przedszkolnym bardzo potrzebne.
Być rodzicem, to towarzyszyć dziecku w jego rozwoju, rosnąć razem z nim, stawać wobec nowych problemów wymagających rozwiązania.
Na dowód tego przytoczę słowa wielkiego uczonego Tadeusza Kotarbińskiego:
„Do niespornych spraw należy i to, że żadne dziecko nigdy nie przyszło na świat na własną prośbę. Darem istnienia obdarzyli je rodzice. Ale ten dar, bez daru dodatkowego, w postaci zapewnienia odpowiednich warunków, przekształca się w krzywdę wyrządzoną.
Rodzice są odpowiedzialni wobec dziecka za śmiałość wydania go na świat bez jego zgody.”
Praca moja ma charakter monograficzny, składa się z trzech części. W pierwszej części omówiłam dojrzałość szkolną na podstawie literatury. Rozdział ten zawiera pojęcie dojrzałości szkolnej, zakres tego pojęcia oraz model dziecka dojrzałego do szkoły.
W drugiej części przedstawiłam czynniki warunkujące dojrzałość szkolną tkwiące w rodzinie. Omówiłam pojęcie rodziny i jej funkcje, postawy rodzicielskie, role i pozycje dzieci w rodzinie oraz wpływ niektórych czynników środowiska rodzinnego na dojrzałość szkolną.
Trzecia część pracy zawiera wpływ dojrzałości szkolnej na powodzenie w szkole. Przedstawiłam dojrzałość umysłową a powodzenie w szkole, rozwój fizyczny a dojrzałość szkolna i problemy dojrzałości społecznej dzieci.
Ostatnia część mojej pracy zawiera zakończenie, w którym zebrałam najistotniejsze przemyślenia i wnioski wynikające z pracy.
Uzasadnienie wyboru tematu. Metodologia badań.
Rodzina jest najkorzystniejszym i zarazem najbardziej znaczącym środowiskiem życia dziecka. Zapoznając się z literaturą o rodzinie można dojść do wniosku, że wywiera ona wielki wpływ na dojrzałość szkolną dziecka.
Problemem dojrzałości szkolnej oraz wpływu warunków rodzinnych zainteresowałam się dlatego, że w ostatnim czasie spotkałam się z wieloma przypadkami niepowodzeń u dzieci w początkowym etapie nauki. Uważam, że jedną z głównych przyczyn występujących trudności było zaniedbanie dziecka w środowisku rodzinnym. Dzieci wstępujące do szkoły nie potrafiły odnaleźć się w zespole klasowym, nie potrafiły współdziałać w grupie, były bardzo niesamodzielne, nie umiały dłużej skupiać uwagi i koncentracji na swojej pracy, łatwo zniechęcały się.
Pracuję od 18 lat w tym samym środowisku wiejskim i zwróciłam uwagę jak duży wpływ na małe dzieci ma sytuacja społeczno – ekonomiczna i kulturowa rodziców. Ich bierna postawa oczekiwania na „jakieś” zmiany ma wpływ na rozwój dziecka. Rodzice nie mają czasu na czytanie bajek, wspólne oglądanie ciekawych programów czy wyjazdy do kina. Gdy dziecko przychodzi do szkoły niejednokrotnie po raz pierwszy spotyka się z książką, czasopismem dziecięcym. Wielkim przeżyciem jest wspólny z klasą wyjazd do kina lub teatrzyku na spektakl. Wiele czasu muszę poświęcić w klasie pierwszej na wdrażanie i naukę rzeczy, które dzieci wstępujące do szkoły powinny mieć opanowane. Oczywiście jest dla mnie wielką radością i satysfakcją obserwować ich zmiany i postępy w nauce. Uważam, że rodzice popełniają błąd, wielokrotnie błędnie myśląc, że ich rola kończy się na ubraniu i wyżywieniu dziecka, a resztę ma dokonać szkoła.
Mam nadzieję, że zdobyte wiadomości podczas czytania literatury i opracowywania mojej pracy wpłyną korzystnie i pomogą mi w dalszej pracy zawodowej.
Proces dochodzenia do dojrzałości szkolnej jest bardzo złożony. Wskazuje na to różnorodność sposobów, w jakie dziecko przyswaja sobie wiedzę o otaczającym świecie, warunkującą tą dojrzałość. Spostrzeganie świata, poznawanie go, emocjonalne ustosunkowanie do otaczającej rzeczywistości przyrodniczej, społecznej i kulturowej, do celów i zadań życia, to dyspozycje, które kształtują się już we wczesnym dzieciństwie. Nie mniej złożone są procesy dojrzewania fizyczno - somatycznego. Osiągnięcie odpowiedniego stopnia rozwoju w obu jej aspektach, stanowiące właśnie o dojrzałości szkolnej, jest uwarunkowane wieloma czynnikami, głównie zaś wrodzonymi zadatkami organicznymi dziecka, jego działalnością, środowiskiem oraz wychowaniem i nauczaniem.
Działaniem dziecka kierują dorośli nie tylko w sposób żywiołowy, lecz także w sposób zorganizowany, zaplanowany, oddziałując na wychowanka przez obcowanie z nim i współdziałanie, przez nauczanie i wychowanie w powołanych do tego instytucjach. Wielokrotnie stwierdzono zależność osiągalnego przez dzieci stopnia rozwoju od środowiska. Wpływ tego środowiska może być dodatni lub ujemny, w zależności od tkwiących w środowisku sprzyjających lub nie czynników: zdrowotnych, kulturowych, intelektualnych i ekonomicznych (bytowych).
Badania moje wyznacza temat pracy. W oparciu o niego określiłam następujący przedmiot badań:
-Dojrzałość szkolna dzieci rozpoczynających naukę szkolną.
Badania pedagogiczne określane są przez cele jakim służą. Ich zadaniem jest zbadanie warunków niezbędnych do realizacji postulowanych stanów rzeczy. T. Pilch[2] uważa, że celem badań jest poznanie umożliwiające działanie skuteczne. Celem moich badań jest ustalenie w oparciu o literaturę przedmiotu wpływów i warunków rodzinnych na dojrzałość szkolną.
Następnie przystąpiłam do rozbicia tematu na pytania, problemy którymi chciałam się zająć. S. Nowak[3] określa problem badawczy jako „pewne pytania lub zespoły pytań, na które odpowiedzi ma dostarczyć badanie.”
Problem w stosunku do sformułowanego wcześniej przedmiotu badań stanowi radykalne uściślenie i ukierunkowanie naszych zainteresowań.[4]
Problemem głównym jest próba odpowiedzi na pytanie w oparciu o analizę literatury:
JAKI JEST WPŁYW WARUNKÓW RODZINNYCH NA DOJRZAŁOŚĆ SZKOLNĄ ?
Odpowiedź na to pytanie nastręcza wiele trudności, wynika stąd potrzeba wyłonienia problemów szczegółowych:
1. Jakie są cechy charakterystyczne dziecka dojrzałego do szkoły ?
2. Jak wpływają postawy rodziców na osiągnięcie dojrzałości szkolnej dziecka w świetle literatury przedmiotu ?
3. Jaki jest wpływ społeczno – ekonomicznych i kulturowych czynników środowiska rodzinnego na dojrzałość szkolną ?
4. Jaki jest wpływ postaw rodzicielskich na skuteczne ukształtowanie dojrzałości szkolnej u ich dzieci ?
5. W jaki sposób determinuje dojrzałość umysłowa późniejsze osiąganie przez dziecko powodzenia w szkole ?
6. W jaki sposób rozwój fizyczny determinuje dojrzałość szkolną ?
7. Jakie są objawy dojrzałości i niedojrzałości społecznej dziecka ?
Po ściślejszym sformułowaniu problemu, wg. T. Pilcha należy przystąpić do formułowania hipotez. H. Muszyński[5] stwierdza, że „hipotezy stanowią stwierdzenia, co do których istnieje pewne prawdopodobieństwo, że są właściwym rozwiązaniem sformułowanych problemów badawczych.” Budowanie hipotez badawczych polega często na zamianie zdania pytającego (jakim jest problem badawczy) na zdanie twierdzące lub przeczące.
Hipotezy sformułowane w tej pracy mają następującą postać:
Hipoteza główna:
WARUNKI RODZINNE WYWIERAJĄ WPŁYW NA KSZTAŁTOWANIE SIĘ DOJDZAŁOCI SZKOLNEJ DZIECKA.
Z hipotezy głównej wynikają hipotezy szczegółowe:
1. Dziecko dojrzałe do szkoły charakteryzuje się ogólną sprawnością ruchową, samodzielnością, aktywnością poznawczą określaną przez odpowiednich autorów.
2. Z własnego doświadczenia zakładam, iż postawy rodziców determinują w znacznym stopniu poziom dojrzałości szkolnej dzieci. Mogą wpływać zarówno pozytywnie – stymulująco, jak i ujemnie – hamująco. Nie można jednak pominąć rozwoju osobniczego (psychofizycznego), który jest uwarunkowany zadatkami genetycznymi.
3. Czynniki społeczno – ekonomiczne i kulturowe mają duży wpływ na osią gnięcie przez dziecko dojrzałości szkolnej, ponieważ poziom kulturalny rodziny przynajmniej teoretycznie zapewnia szerszy kontakt z kulturą, a w ten sposób dziecko otrzymuje więcej bodźców stymulujących. Jednocześnie korzystanie z dóbr kultury jest uwarunkowane warunkami społeczno – ekonomicznymi w jakich funkcjonuje rodzina.
4. Właściwe postawy rodzicielskie decydują o rozwoju wszystkich możliwości dziecka i zaspakajają podstawowe potrzeby psychospołeczne dziecka.
5. Jak wykazują moje doświadczenia własne oraz badania prowadzone przez pedagogów i psychologów właściwa dojrzałość umysłowa jest jednym z głównych czynników warunkujących pozytywne osiągnięcia szkolne dziecka.
6. Dziecko wstępując do szkoły powinno wykazać się pewnym poziomem sprawności motorycznej, użytkowej, co ułatwi mu wypełnienie podstawowych zadań szkolnych, optymalne korzystanie z kontaktów z rówieśnikami.
7. Dojrzałe pod względem społecznym dziecko charakteryzują następujące wskaźniki:
- umiejętność koncentrowania się
- samodzielność i wytrwałość w pracy
- współdziałanie w grupie
Warunkiem podjęcia badań jest wybór określonej metody, przy pomocy której zamierzamy szukać odpowiedzi na interesujący nas problem. Według M. Łobockiego[6] metoda badań to „ogólne niedostatecznie uszczegółowione sposoby dochodzenia uzasadnionych i sprawdzonych twierdzeń na temat zjawisk i procesów dydaktyczno – wychowawczych”.
Do najczęściej wymienianych metod w badaniach pedagogicznych należą: eksperyment, metoda indywidualnych przypadków, sondaż diagnostyczny, monografia pedagogiczna.
Dla moich badań zastosowałam metodę monografii pedagogicznej.
T. Pilch[7] nazywa monografią „metodę badań, której przedmiotem są instytucje wychowawcze w rozumieniu placówki lub instytucjonalne formy działalności wychowawczej, prowadzącą do gruntownego rozpoznania struktury instytucji, zasad i efektywności działań wychowawczych oraz opracowania koncepcji ulepszeń i prognoz rozwojowych”.
W socjologii monografią nazywa się m.in. badanie układów społecznych czy nawet zjawisk i procesów społecznych. Monografia to sposób badania, gruntowne, wielostronne wejrzenie w funkcjonowanie systemu społecznego jak i jako związanego ze sobą zbioru osób. Metoda monograficzna prowadzi do rozpoznania działań wychowawczych, postawienia diagnozy niedomagań i próby poprawy. Metoda monograficzna może być realizowana przez wiele technik. W swej pracy analizowałam dokumenty dzieci przyjętych do klasy I, karty dzieci sześcioletnich przyjętych do oddziału przedszkolnego. Korzystałam z własnych doświadczeń, obserwacji otwartej (swobodnej), która dała mi podstawę do sformułowania zagadnień wstępnych i hipotez.
W miesiącach kwietniu i maju gromadziłam interesującą mnie literaturę, analizowałam ją, sformułowałam zagadnienia. W maju przystąpiłam do opracowania materiału i pisania pracy.
W nauczaniu początkowym pracuję 18 lat (wieś) i doszłam do wniosku, że dobrze zorganizowana praca dydaktyczno – wychowawcza może pomóc w pokonywaniu niektórych trudności przez wyrównanie niedoborów dziecka będących wynikiem braku okazji do nauczenia się pewnych zachowań, wyćwiczenia pewnych umiejętności.
1. Dojrzałość szkolna w świetle literatury
1.1. Pojęcie dojrzałości szkolnej
pojęcie dojrzałość szkolna. Określenie dojrzałość dotyczy poziomu rozwoju człowieka, natomiast sformułowanie szkolna pozwala nam zrozumieć, że chodzi tu o taki poziom rozwoju, który czyni dziecko gotowym do przekroczenia progu szkoły i sprostaniu stawianym przed nim w szkole zadaniom i obowiązkom. Określenie dojrzałości szkolnej zmienia się w miarę jak zmieniają się poglądy dotyczące możliwości rozwojowych dziecka rozpoczynającego naukę szkolną. Problematyka dojrzałości nie jest odkryciem naszych czasów. Od tak dawna jak istnieje człowiek, który posiada potomstwo i chce je wychować, istniał problem dojrzałości dziecka do zadań jakie dorośli przed nim stawiali. Wystąpiła konieczność nabywania przez dzieci różnorodnych umiejętności, umożliwiających im życie w społeczności. Gdy powstała instytucja nazwana szkołą, powstał problem rodzaju zadań i wymagań, jakie postawi szkoła przed swoim adeptem, oraz nasunęło się pytanie, czy każdy z uczniów będzie w stanie sprostać tym wymaganiom. Relacja: możliwości przyszłego ucznia, a wymagania szkolne nabiera szczególnej wagi. Rozważana była w pełni świadomie w tych momentach, gdy rysowały się tendencje do upowszechniania oświaty. Pojawiło się pytanie: Kogo i jak uczyć ? Badania psychologiczne i pedagogiczne zmierzały w dwóch kierunkach: jaki wiek jest najkorzystniejszy do rozpoczęcia nauki i jakie właściwości powinny cechować dziecko dojrzałe do nauki.1 Wszyscy badacze byli zgodni, że najlepszym okresem w którym dziecko mogłoby podjąć naukę jest wiek 6 - 7 lat. Poglądy na istotę dojrzałości szkolnej ulegały z czasem przekształceniom.
Dojrzałość szkolną określa się jako „moment rozwoju dziecka, kiedy jest ono już zdolne sprostać wymaganiom szkoły, a więc moment równowagi między wymaganiami szkoły a możliwościami dziecka.”2
Psycholog Stefan Szuman uważa, że dojrzałe do podjęcia nauki szkolnej dziecko „ które osiągnęło taki stopień rozwoju umysłowego, społeczno – moralnego oraz fizycznego, jaki umożliwia mu przystosowanie do wymagań szkoły i kontynuowanie z powodzeniem nauki w klasie pierwszej.”3 Według Szumana dziecko dojrzałe do nauki szkolnej to takie, które już chce się uczyć, interesuje się czytaniem i pisaniem.
Pojęciem dojrzałości szkolnej interesowała się również T. Domaniewska, która w artykule „Rola przedszkola w przygotowaniu dzieci do szkoły” o dojrzałości pisze, iż jest to pojęcie względne. Sens jego zależy od tego jaka jest szkoła i jakie wymagania stawia przed dzieckiem rozpoczynającym naukę.4
W latach siedemdziesiątych nastąpił proces stopniowego rozszerzania zakresu pojęcia dojrzałość szkolna. Początkowo za dziecko dobrze przygotowane do szkoły uważano takie, które między innymi było w stanie podjąć trud zdobywania umiejętności czytania. Obecnie uznano, że dziecko dobrze przygotowane do szkoły, opanowało już pewne umiejętności w tej dziedzinie.
Szkoła stawia przed kandydatem do klasy pierwszej wiele nowych i trudnych zadań. Sprostanie im wymaga osiągnięcia przez dziecko odpowiedniego poziomu ogólnego rozwoju psychofizycznego, w którym wszystkie zakresy dojrzałości szkolnej łączą się w integralną całość.
Zakres dojrzałości szkolnej dziecka rozpoczynającego naukę szkolną przedstawię w następnym rozdziale.
1.2. Zakres pojęcia dojrzałość szkolna
Fakt pójścia do szkoły stanowi dla dziecka wielkie przeżycie. Razem z dzieckiem fakt ten przeżywają rodzice. Dzieci w przedszkolu poddawane są specjalnym obserwacjom, badaniom lekarskim, psychologicznym lub uczone i przygotowywane w domu. Wokół dziecka tworzy się atmosfera nagłego zainteresowania. Dla większości rodziców najważniejsze wydaje się, aby dziecko nauczyło się czytać i pisać. Fakt ten tak ich absorbuje, że poza czynnikiem intelektualnym nie dostrzegają innych, które dziecku ułatwiają start szkolny. W wieku 7 lat zachodzą u dziecka bardzo istotne zmiany ilościowe i jakościowe w całym rozwoju fizycznym i psychicznym. W polskim systemie szkolnym zmiany te łączą się z faktem rozpoczęcia nauki i jest wtedy wymagana dojrzałość szkolna. Określając stopień dojrzałości szkolnej bierzemy pod uwagę trzy aspekty:
1. ROZWÓJ FIZYCZNY – czyli prawidłowe i stosowne do wieku takie ukształtowanie kości, mięśni, narządów wewnętrznych, układu nerwowego, narządów zmysłów, które zapewnia odpowiednią odporność na zmęczenie, wysiłek fizyczny, choroby, a także dobrą sprawność we wszystkich zakresach motoryki. Diagnozowane jest to i orzekane przez lekarza.
2. ROZWÓJ UMYSŁOWY – czyli taki poziom rozwoju funkcji poznawczych, który umożliwia osiągnięcie dobrych wyników w nauce szkolnej. Jest to umiejętność spostrzegania i różnicowania spostrzeżeń, wymagana do realizacji programu nauczania w klasie I. Dostateczne wykształcony poziom wyobraźni i uwagi dowolnej, zdolność do intencjonalnego zapamiętywania i odtwarzania podanych treści. Prawidłowy rozwój mowy, zarówno pod względem artykulacji dźwięków, jak również zasobu pojęć i słów oraz swoboda poprawnego wypowiadania myśli. Zdolność myślenia przyczynowo – skutkowego oraz wnioskowania określane są na poziomie przedszkola i przez pierwsze 3 miesiące w szkole (okres adaptacji dziecka). W programie wychowania w przedszkolu czytamy: „O umysłowej gotowości dziecka do nauki świadczy poziom aktywności poznawczej dziecka, jego zainteresowanie do wiedzy jako źródła informacji. Dziecko umysłowo dojrzałe do szkoły chce się uczyć, dobrze się orientuje w najbliższym otoczeniu i w środowisku, w którym żyje. W związku z tym rozporządza zasobem doświadczeń i wyobrażeń będących podstawą do rozwoju pojęć. Potrafi uważnie i ze zrozumieniem słuchać tego, co mówi nauczyciel, rozumie i spełnia jego polecenia.”1
3. ROZWÓJ UCZUCOWO SPOŁECZNY , którego poziom wyznacza dziecku możliwość pod względem podporządkowania się wymaganiom szkoły, stopień wrażliwości na ocenę, umiejętność panowania nad sobą, dostateczną motywację do wykonywania zadań, umiejętność współpracy i współdziałania z rówieśnikami.2 Bardzo istotną sprawą jest odpowiednia motywacja i zainteresowanie nauką, szkołą. Brane są tu pod uwagę takie cechy jak: wytrwałość, obowiązkowość, systematyczność. Ważna jest też dojrzałość emocjonalna, dzięki której dziecko staje się bardziej opanowane i potrafi sobie poradzić w sytuacjach poważniejszych. Nie należy pominąć gotowości wolicjonalnej, która objawia się wytrwałością w pracy, celową działalnością, podejmowaniem inicjatyw, doprowadzaniem podjętych zadań do końca. Rozwój ten diagnozuje nauczyciel wychowawca lub psycholog w poradni.
Umiejętności nabyte w wieku przedszkolnym to:
1. Ogólna sprawność ruchowa – siła, szybkość, zręczność, utrzymanie równowagi,
pokonywanie przeszkód
2. Sprawność ręki – umiejętności manipulacyjne, stopień psychomotoryki, zręczność
palców i dłoni
3. Umiejętność dokonywania analizy i syntezy wzrokowej i słuchowej oraz orientacja
przestrzenna
4. Logiczna poprawność w rozumieniu, myślenie przyczynowo – skutkowe
5. Poziom funkcji mowy
6. Pamięć
7. Umiejętność koncentracji i uwagi
8. Tempo i sposób wykonywania poleceń oraz reagowania na sukces i niepowodzenie
9. Stosunek dziecka do siebie i otoczenia
10. Zakres wiadomości dziecka, aktywność poznawcza
11. Ekspresja, uzdolnienia i zamiłowania3
Dziecko pod koniec okresu przedszkolnego prawidłowo rozpoznaje i różnicuje zarówno kształty konkretnych przedmiotów, jak i kształty figur geometrycznych. Rozwijają się spostrzeżenia słuchowe, wzrasta wrażliwość słuchowa dziecka. Następuje rozwój słuchu werbalnego i muzycznego. Spostrzeżenia dziecka stają się bogatsze, zróżnicowane. Zmianom rozwojowym podlega również wyobraźnia., dziecko zdolne jest do oddzielenia fikcji od rzeczywistości.
Dojrzałość szkolną należy traktować jako „rezultat celowego kierowania rozwojem dziecka. Znając model dziecka dojrzałego do podjęcia obowiązków szkolnych nauczyciel w sposób poprawny realizować może zadania podejmowane przez przedszkole.”4
Dzieci chodzące do przedszkola mają znacznie łatwiejszą sytuację w przystosowaniu się do nowych warunków. Potrafią dłużej skupić uwagę, koncentrować się, czytać. Nie znaczy to jednak, że wszystkie dzieci mające za sobą staż przedszkolny od razu czują się dobrze w szkole i nie mają kłopotów z zaakceptowaniem nowych warunków.
...
Azurator