Przetwory zbożowe są produktem obróbki ziarna różnych zbóż i nasion. Mogą też być frakcjami przerobu albo produktami ubocznymi otrzymywanymi podczas przemiału zbóż na mąkę, kaszę lub płatki, a także jako odpady podczas obłuskiwania zbóż i nasion (otręby). Przetwory zbożowe charakteryzują się różnym stopniem rozdrobnienia, z których największy w stosunku do ziarna wykazuje mąka, a najniższy kasza otrzymywana w procesie samego obłuszczania ziarna (nie rozdrabniana).
Ostatnio obserwuje się coraz mniejsze, w stosunku do ubiegłych lat, spożycie przetworów zbożowych, takich jak: mąka, kasze, ryż, płatki, makarony, a także pieczywa. W latach 50. wielkość spożycia tej grupy produktów wynosiła około 165 kg/l mieszkańca, od lat siedemdziesiątych obserwuje się znaczny spadek w spożyciu przetworów zbożowych, utrzymujący się praktycznie do chwili obecnej. Według danych na 1995 r., ilość ta zmniejszyła się do 120 kg, tj. o prawie 30% w porównaniu do spożycia z lat pięćdziesiątych.
Jak wynika z badań żywieniowych prowadzonych nad wartością odżywczą dziennych racji pokarmowych, udział produktów zbożowych w dostarczeniu poszczególnych składników żywieniowych jest dość zróżnicowany. W pierwszej połowie lat 50. energia, której źródłem były przetwory zbożowe, stanowiła prawie połowę łącznej ilości energii dostarczanej z żywnością. W dalszych latach udział energii z przetworów zbożowych malał, osiągając w połowie lat siedemdziesiątych wartość poniżej 35%. Na początku lat 50. grupa tych produktów dostarczała w przeciętnej dziennej racji pokarmowej ponad 60% węglowodanów, 45% białka oraz ponad 75% ogólnej ilości błonnika pokarmowego. Obecnie produkty te dostarczają w przeciętnej diecie: 30% energii ogółem, 25-30% białka, 50% węglowodanów, 65% błonnika pokarmowego, 10% wapnia, 30% fosforu, 35% tiaminy, 15-20% ryboflawiny oraz niacyny.
Spadek znaczenia przetworów zbożowych, postrzegany początkowo jako zjawisko pozytywne, świadczące o „unowocześnianiu" się diety, od dawna traktowany jest jako przynoszący niekorzystne skutki zdrowotne. Zastępowanie przetworów zbożowych innymi źródłami energii i składników odżywczych, a zwłaszcza tłuszczami i węglowodanami prostymi, prowadzi do nadmiaru tych ostatnich i następstw w postaci chorób na tle wadliwego żywienia, zbyt obfitego lub niezbilansowanego. Z tego powodu ostatnie zalecenia żywieniowe postulują zwiększenie spożycia przetworów zbożowych ogółem. Mąka jest produktem otrzymywanym w wyniku przemiału oczyszczonego ziarna zbóż, przede wszystkim chlebowych (pszenicy, żyta), a także jęczmienia, kukurydzy, ryżu oraz (w mniejszych ilościach) nasion gryki, grochu, soi. Przemiał polega na mechanicznym rozdrobnieniu oczyszczonego ziarna za pomocą urządzeń zwanych mlewnikami walcowymi.
Przerób ziarna rozpoczyna się od śrutowania, podczas którego ziarno jest rozdrabniane, a bielmo oddzielane od okrywy. Po każdym śrutowaniu mlewo poddaje się sortowaniu na frakcje o różnej wielkości cząstek, co daje śrut, kaszki, miały i mąkę. Śrut poddaje się ponownemu śrutowaniu, a kaszki i miały rozdrabnia się za pomocą mlewników wymielających (wymielanie). Rozdzielanie miewa na poszczególne frakcje odbywa się na urządzeniach zwanych odsiewaczami. Po każdorazowym przejściu miewa przez walce otrzymuje się pewne ilości mąki. Mąki te, zwane pasażowymi (pasaż -jednorazowe przejście miewa przez walce), miesza się w odpowiednim stosunku i w ten sposób otrzymuje określony gatunek handlowy. Mieszanie mąk pasażowych odbywa się w specjalnych mieszarkach do mąki.
W zależności od warunków przemiału ziarna istnieje możliwość otrzymywania mąki różnej jakości, zróżnicowanej pod względem stopnia rozdrobnienia oraz składu chemicznego ziarna. Rozróżnia się przemiał razowy, przy którym do mąki przechodzą wszystkie składniki ziarna, oraz przemiał wyciągowy, polegający na rozdrobnieniu ziarna i oddzieleniu cząstek bielma od cząstek okrywy owocowo-nasiennej. W praktyce, zwłaszcza w przemysłowym przemiale zbóż, występują pewne ubytki, zwane rozkurzem. Ubytki te wynoszą średnio 3% w stosunku do masy zboża. Jakość mąki jest tym wyższa, im mniejsza jest w niej zawartość cząstek okrywy owocowo-nasiennej (otrąb).
Przemiał ziarna na mąkę określa wyciąg mąki (wydajność), czyli ilość mąki otrzymanej z użytego do przemiału ziarna, wyrażona w procentach. Jeżeli ze 100 kg zboża otrzymano 65 kg mąki, to mówimy, że wyciąg mąki jest równy 65%, reszta zaś, tj. 35%, to otręby. Z otrąb tych można jeszcze wydzielić mąkę; jeżeli oddzielono dodatkowo 15% mąki, to mówimy, że wyciąg mąki sitkowej wynosi 65-80%.
W Polsce oraz innych krajach wprowadzono tzw. typizację mąki, która polega na klasyfikacji typów mąki w zależności od zawartości w niej soli mineralnych (popiołu ogółem).
Typ mąki - określa zawartość popiołu ogółem wyrażoną w g na 100 kg mąki. Im więcej treści bielmowej zawiera mąka, a mniej składników otrębowych, tym mniejsza jest liczba wyrażająca zawartość popiołu w mące. Podawane w normach przedmiotowych oznaczenie liczbowe typu mąki określa procentową zawartość popiołu pomnożoną przez tysiąc. Mąka zawierająca 0,5% popiołu ogółem, określana jest jako typ 500. W zależności od stosowanego zboża produkuje się mąki chlebowe, otrzymywane w wyniku przemiału pszenicy i żyta, oraz niechlebowe, otrzymywane w wyniku przemiału jęczmienia, owsa, kukurydzy, gryki, ryżu, soi itp.
Mąki pszenne
Mąki pszenne otrzymane z oczyszczonego ziarna pszenicy zwyczajnej Triticum aestivum ssp. Vulgare:
a) chlebowe: tortowa (typ 450), krupczatka (typ 500), luksusowa (typ 550), chlebowa (typ 750), sitkowa (typ 1400), graham (typ 1850), razowa lub śrutowa chlebowa (typ 2000),
b) makaronowe:
durum, otrzymana z przemiału ziarna pszenicy durum (szklistej) Triticum durum Desfontaines (typ 950, semolina, typ 1750),
zwyczajna, otrzymana z przemiału pszenicy zwyczajnej szklistej Triticum aestivum ssp. Vulgare (typ 450).
Mąki żytnie i inne
Mąki żytnie otrzymane w wyniku przemiału oczyszczonego ziarna żyta: typ 580, 650, 800, 950, sitkowa (typ 1400), starogardzka (typ 1850), razowa (typ 2000).
Mąki niechlebowe (ryżowe, gryczane, sojowe) nie mają bezpośredniego zastosowania do produkcji pieczywa, niemniej jednak mogą być używane jako niewielki dodatek do mąki chlebowej. Podobnie jak w przypadku mąki chlebowej, skład chemiczny i właściwości mąk niechlebowych zależą od rodzaju i gatunku ziarna użytego do przemiału, jak również od stopnia wymiału ziarna. Rodzaj mąki określa się przez podanie nazwy zboża, z którego mąkę wyprodukowano, typu mąki i jej nazwy handlowej.
Ostatnio pojawiły się tzw. mąki specjalne, otrzymywane z przerobu całego ziarna, zawierające wszystkie jego składniki łącznie z zarodkiem, o parametrach zgodnych z wymaganiami odbiorcy tzw. specjalnego.
Skład chemiczny i wartość odżywcza mąk
Skład chemiczny, a tym samym wartość odżywcza oraz przydatność technologiczna mąki jest ściśle związana z wyciągiem, a przez to z rozmieszczeniem składników chemicznych w ziarnie. Tylko przy przemiale razowym skład chemiczny mąki praktycznie odpowiada składowi chemicznemu ziarna. Natomiast skład chemiczny mąki wyciągowej znacznie odbiega od składu chemicznego ziarna na skutek oddzielenia okrywy owocowo-nasiennej i zewnętrznych warstw bielma. Przeciętny skład chemiczny (w g/100 g) oraz wartość energetyczną mąki pszennej i żytniej przedstawiono w tabeli poniżej.
Przeciętny skład chemiczny (w g/100 g) oraz wartość energetyczna mąki pszennej i żytniej [wg Kunachowicz i wsp., 1998]
Składniki
Rodzaj mąki
pszenna
żytnia
jasna
razowa
Woda
Białko
Tłuszcz
Cukrowce
Popiół
Celuloza
Wartość energetyczna
14,0 10,8 0,9 73,6 0,5
0,2
1480 kJ
14,0 11,8 1,5 69,6 1,5
1,6
1460 kJ
14,0 8,9
1,2 74,6 0,7
0,6
1470 kJ
14,0 10,5 1,6 70,4 1,7
1,8
1450 kJ
Do podstawowych związków chemicznych występujących w mące zalicza się cukrowce, białko, substancje mineralne, tłuszcze, barwniki, witaminy oraz enzymy. W mąkach wyciągowych, w miarę podwyższania wyciągu spada zawartość skrobi, a wzrasta zawartość białek, tłuszczów, witamin i składników mineralnych. Podstawowym kryterium jakości mąki jest jej popiołowość, ponieważ dość dobrze określa skład chemiczny i właściwości biochemiczne mąki. Wynika to z nierównomiernego rozmieszczenia składników suchej masy w ziarnie. Zawartość popiołu w mące wzrasta wraz z podnoszeniem się jej wyciągu całkowitego. Mąki jasne, niskowyciągowe, pochodzące z przemiału całego ziarna, składają się głównie z cząstek bielma i zawierają niewielkie ilości substancji mineralnych (popiołu) w przeciwieństwie do mąk ciemnych, wysokowyciągowych, w których skład wchodzi więcej cząstek zarodka, okrywy owocowo-nasiennej i warstwy aleuronowej, a tym samym więcej tłuszczu, błonnika i rozpuszczalnych białek. Mąka taka charakteryzuje się wyższą aktywnością proteolityczną i lipolityczną.
Spośród składników mineralnych na szczególną uwagę zasługuje zawartość wapnia i fosforu. W mąkach znajdują się ponadto w niewielkich ilościach: magnez, sód, miedź, żelazo i inne składniki. Ogólnie uważa się, że mąki wysokowyciągowe są bogatszym źródłem wapnia niż niskowyciągowe tego samego rodzaju. Porównując różne rodzaje mąk, ustalono, że przy takim samym wyciągu mąki żytnie zawierają więcej wapnia niż mąki pszenne. Odwrotnie jest w przypadku fosforu, którego jest znacznie więcej w mąkach pszennych niż w mąkach żytnich o tym samym wyciągu. Zarówno w mące żytniej, jak i w pszennej ze wzrostem wyciągu wzrasta zawartość żelaza.
Zawartość witamin w mące jest także uzależniona od wyciągu mąki, co wynika z ich różnego i nierównomiernego rozmieszczenia w ziarnie. Produkty zbożowe są szczególnie bogatym źródłem witamin z grupy B. Ziarno żyta zawiera przeciętnie 0,35 mg tiaminy (wit. Bi) w 100 g ziarna, pszenicy 0,48 mg, przy czym w samym bielmie żyta jest tylko 5% ogólnej zawartości tej witaminy, w bielmie pszenicy tylko 3%. Najwięcej tej witaminy (ok. 80% ogólnej jej ilości w życie i ok. 50% w pszenicy) znajduje się w tarczce, tkance położonej pomiędzy właściwym zarodkiem a bielmem. Przy produkcji mąki jasnej (niskowyciągowej) tarczka praktycznie w całości przechodzi do otrąb, zubożając mąkę w witaminy. Ogólnie można powiedzieć, że zawartość witamin w mące jasnej pochodzącej z niskiego wyciągu nie przekracza 20-30% w porównaniu do zawartości tych składników w całym ziarnie, a więc prawie 80% przechodzi do otrąb.
Zasadniczym składnikiem energetycznym mąki jest skrobia. Występuje ona w komórkach bielma w postaci ziaren charakterystycznych dla każdego rodzaju zboża. Wielkość ziarna skrobi pszennej wynosi od 11 do 50 mm. Zawartość skrobi w mące zarówno pszennej, jak i żytniej (wynosząca przeciętnie 70%) maleje wraz ze wzrostem stopnia wyciągu mąki. Skrobia ma zdolność wiązania wody przy tworzeniu ciasta i zatrzymuje ją podczas wypieku. Podczas wypieku ziarenka skrobi pękają tworząc kleistą masę, co ułatwia działanie enzymów trawiennych i zapewnia dobrą przyswajalność gotowego produktu.
W mące występują również cukrowce proste, np. glukoza i fruktoza, oraz dwucukry (maltoza i sacharoza). Ich zawartość w mące (przeciętnie ok. 1%) decyduje o przebiegu procesu fermentacji, zwłaszcza w pierwszym jej etapie. Cukry nie tylko przyspieszają fermentację ciasta, ale także umożliwiają tworzenie się atrakcyjnego zabarwienia skórki podczas pieczenia wyrobów piekarskich. Do grupy węglowodanów należą także związki nieprzyswajalne lub słabo przyswajalne, takie jak hemicelulozy (pentozany), celuloza, ligniny i inne, zwane ogólnie błonnikiem pokarmowym. Błonnik pokarmowy składa się z frakcji rozpuszczalnej i nierozpuszczalnej w wodzie. W zależności od gatunku udział tych frakcji jest różny, ogólnie jednak można stwierdzić, że w ziarnach zbóż udział frakcji rozpuszczalnej kształtuje się na poziomie 10-25% ogólnej zawartości błonnika, tylko w ziarnie owsa stanowi on około 50% ogólnej zawartości. Podobnie jak w przypadku witamin i składników mineralnych, wraz ze wzrostem wyciągu mąki zawierają coraz mniej błonnika, a bardzo jasne, pszenne, o wysokim wyciągu, mogą zawierać tylko śladowe jego ilości.
Hemicelulozy stanowią swego rodzaju lepiszcze między celulozą i skrobią w ziarnie. Spełniają one, podobnie jak błonnik, rolę materiału budulcowego, a ponadto stanowią materiał zapasowy służący do odżywiania zarodka. W grupie hemiceluloz występujących w mące ważną rolę odgrywają pentozany, reprezentowane głównie przez ksylozę i arabinozę. Zawartość pentozanów w mące żytniej jest większa niż w mące pszennej (ziarno żyta zawiera ich od 8,5 do 10,2%, ziarno pszenicy - od 4,9 do 7,5%). Występują one głównie w okrywie ziarna. Pentozany są głównym składnikiem śluzów (94%) - substancji należących do polisacharydów o zdolności tworzenia koloidów. Zawartość śluzów w mące zależy od jej wyciągu. W bielmie jest ich znacznie mniej niż w okrywie i warstwie aleuronowej ziarna. W mące żytniej śluzy stanowią średnio 2,8%, w mące pszennej - 0,5%. Obecne w śluzach pentozany mają zdolność wiązania dużych ilości wody, przy czym pęcznieją i dają roztwory o dużej lepkości. ...
zimar