Skrypt z PRL-u
Rozdział I
Ustalenie granicy państwowej.
Kształt polskiej granicy wpływała wola wielkich mocarstw wyrażana w układach międzynarodowych i na konferencjach.
Ø 1918. Traktat Wersalski. Ustalenie granic zachodnich i północnych
Ø 1939. sierpień. 23. Pakt Ribbentrop- Mołotow. Ustalenie granic wpływów na terytorium podbitej Polski pomiędzy Niemcami a Sowietami.
Ø 1943. 28 listopad-1 grudzień. Teheran. Przywódcy Anglii, USA i ZSRR ustalili przyszłą granice Polski( linia Curzona na wschodzie, Gdańsk, Bałtyk, Odra na zachodzie)
Ø 1945. 4-11 Luty. Jałta. Anglii, USA i ZSRR. Potwierdzenie ustaleń z Teheranu co do granic Polski( o decyzjach konf. Nie poinformowano legalnych władz pol. w Londynie)
Ø 1945. 17 lipca-2 sierpnia. Poczdam. Konferencja z udziałem TRJN i KRN. Granica Polski biegnie od Morza Bałtyckiego, wzdłuż Odry do zbiegu z Nysą zachodnią. Inkorporowano Gdańsk, Prusy Wschodnie. Na wschodzie oparto granice o linie Curzona,
Długość polskich granic.
Ø 31 sierpień 1939.-5548 km
Ø 1 lipiec 1946.- 3069 km + 497 km granicy morskiej.
Terytorium i Ludność
Ø 31 sierpień 1939. Liczba ludności 35,1 mln.( 34% mniejszości narodowe)
Ø 3 grudzień 1950. 25 mln.( 1,5 % mniejszości narodowe)
Ø Terytorium Polski – 312,5 tyś. Km2.
Repatriacja (powrót na stałe do Polski osób narodowości lub pochodznia polskiego, które w skutek różnych przyczyn znalazły się poza granicami).
Ø Masowe repatriacje 1944-1949 , 1955-1960
Ø 1944- 1951. działalność Państwowego Urzędu Repatriacyjnego. Opieka i transport dla polskich repatriantów.
Ø Generalny pełnomocnik ds. repatriacji. Wysiedlanie mniejszości narodowych.
Ø Urząd ds. repatriacji obywateli polskich z ZSRR/ z Zachodu.
Ø 1947. lipiec. Akcja „Wisła” wysiedlenie Ukraińców i Łemków.
Ø 1944-1954 utrzymano podział terytorialny z czasów II RP
Ø Reforma adm. 1952 r. do 1975r.
Ø 21 sierpień 1944 powołanie adm. ogólnej I i II inst. Przywrócono 3- stopniowy podział administracyjny kraju.
Ø 30 marzec 1945. powołano województwo gdańskie.
Ø Ziemie odzyskane; 13 listopad 1945 utworzono odrębny zarząd ziem odzyskanych; 29 maj 1946 –trzy nowe województwa: olsztyńskie, wrocławskie, szczecińskie
Ø 28 czerwiec 1950 powstanie województw koszalińskiego, opolskiego, zielonogórskie.
Ø Do maja 1975 istniał podział na 17 województw + 5 miast wydzielonych.
1950 r.- zlikwidowanie samorządu terytorialnego.
Konstytucja PRL z 1952 stanowiła ,że Rady Narodowe są organami władz rządowej w województwach, powiatach, miastach i gromadach.
1954 r. –likwidacja gmin zbiorowej, którą zastąpiły gromady- najniższe jednostki zasadniczego podziały terytorialnego. \
Reforma 1972-75 r. Zniesiono gromady i powiaty, wprowadzono dwustopniowy podział administracyjny, liczba województw uległa zwiększeniu ( z 17 do 49),
Ustrój w okresie przejściowym( 1944-47)
1.Charakterystyka okresu przejściowego.
Ø Władza komunistów, nie mająca poparcia społecznego opierała się na obecności Armii Czerwonej.
Ø Polska była państwem niesuwerennym i uzależnionym z ZSRR.
2.Instytucje konspiracyjne( 1944-1945 r.)
Ø ZWZ/ AK (od 1942). Formacja ochotnicza podporządkowana Komendantowi głównemu. Struktura terytorialna- 4 okręgi.
-15 sierpień 1942 r. Akcja scaleniowa AK z innymi org. Wojskowymi( poza pozostały tylko GL i NSZ)
-Cel AK wybuch powszechnego powstania w momencie klęski Niemiec. Po 1943 nowy plan „Burza”- prowadzenie walki bieżącej, działalności kontrwywiadowczej i propagandowej, po wkroczeniu Sowietów występowanie jako legalna władza i wspólna walka z okupantem. Plan „Burza” zakończył się niepowodzeniem –Sowieci rozbrajali odziały AK i stosowali represje. Gen. Okulicki 19 stycznia 1945 rozwiązał AK. W 1945 r. gen. Anders powołał Delegaturę Sił Zbrojnych na kraj. Stefan Korboński jako delegat miał zapobiegać sowietyzacji Polski.
DSZ przekształcona we wrześniu 1945 r. w org polit. Wolność i Niezawisłość.
Ø Jesień 1941- cywilne i wojskowe instytucje działają na całym terytorium okupowanym.
Ø Delegat rządu na Generalne Gubernatorstwo/ Delegat rządu na kraj( od 1942). Podlegali mu delegaci okręgowi i powiatowi. Delegat miał nadrzędną pozycję wobec komendanta głównego AK.
Ø Funkcje adm. w kraju pełniła Delegatura (z biurem prezydium) podzielona na resortowe departamenty( np. departament oświaty, departament spraw wewnętrznych , prasy i propagandy, Biuro Ziem Nowych itp.) Była to adm. zastępcza, przygotowana do objęcia władzy w kraju po wyzwoleniu.
Ø PKP- polityczny komitet porozumiewawczy skupiający główne stronnictw polit.( PPS-WRN, SL, SN, SP). PKP przedstawiał kandydata na stanowisko delegata rządu, pionował budżet politykę personalną delegata, za pośrednictwem delegata przekazywał uchwały rządowi w Londynie.
Marzec 1943 r. PKP przekształca się w Krajową Reprezentację Polityczną Narodu Poskiego. Zapowiedz utworzenia podziemnego parlamentu –RJN i przeprowadzenia reforma społeczno- ekonomicznych.
RJN. ( 9 styczeń 1944) utworzona na mocy dekretu Delegata. Reprezentanci największych partii polit. Kościoła i związków zawodowych. Deklaracja programowa „O co walczy naród polski” zapowiedź reform społeczno-ekonomicznych, oparcia przyszłego ustroju o zasady demokracji parlamentarnej z silną pozycją prezydenta.
Ø Kres działalność krajowych legalnych władz wiąże się z „procesem szesnastu.” RJN i Delegatura zostały rozwiązane 1 lipca 1945 r.
Struktury podległe ZSRR
Ø PPR. Partia powstała z inicjatywy międzynarodówki komunistycznej w Warszawie 5 stycznia 1942 r.
PPR wzywała do walki z okupantem, domagał się wyłonienia Konstytuanty przez wyzwoleniem. Nie uznawała nienaruszalności granicy wschodniej i nie wycofała się z MK. PPR kwestionowała legalność władzy rządu londyńskiego. Deklaracja programowa O co walczymy? (1943) zapowiedz stosowania demokratycznych przy włanianiu konstytuanty i rządu tymczasowego. PPR zwalczała przeciwników przez mordy polityczne i wydawanie oponentów Gestapo.
Ø Związek Patriotów Polskich (ZPP). Luty 1943. Reprezentował interesy Polaków w ZSRR. Kwestionował legalność władz RP.
Ø 1. Dywizja im. Tadeusza Kościuszki –zalążek armii polskiej w ZSRR.
Ø KRN.(1943- 47 r.) Utworzona przez PPR, GL, Związek Walki Młodych, bez poparcia poważniejszych partii lewicowych. Przewodniczący Bierut.
KRN miała stać się najważniejszym org. władzy państwowej po wejściu Armii Radzieckiej, która powoła rząd tymczasowy do przeprowadzania radyklanych reform społecznych.
KRN Salin uznał za oficjalne przedstawicielstwo narodu Polskiego.
3. Podstawy ustrojowe Polski Ludowej.
Brak skutecznego poparcia dyplomacji USA i UK dla rządu Mikołajczyka skłonił Stalina do utworzenia lojalnego wobec niego rządu polskiego w oparciu o struktury krajowe.
PKWN.
Ø Powołanie Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego przez delegację KRN- 21 lipca 1944 w Moskwie.
Ø Manifest PKWN zredagowano przy współudziale Stalina i odczytano 22 lipca w audycji radiowej ZPP. Manifest lipcowy zawierał zapowiedzi przyszłego ustroju politycznego, społecznego i gospodarczego świadomie zredagowane w sposób nieprecyzyjny( zasada ludowaładztwa).
Zapowiedź reform nie przekraczała postulatów RJN.
Ø PKWN miał być „tymczasową władzą wykonawczą dla kierowania walką
Ø Decydująca rola PPR
Funkcje PKWN
Ø Traktowany jako rząd de facto (ZSRR umieściło przy nim przedstawiciela dyplomatycznego)
Ø Liczył 13 resortów
Ø Sprawował władzę przez rady narodowe i delegowanych przedstawicieli potem przez delegowanych wojewodów i starostów, przy których umieszczano radzieckich komendantów wojskowych.
Ø Zapewnienie spokoju i bezpieczeństwa publicznego- utworzono aparat przymusu( do końca 44 20 tyś. osób), który zwalczał przeciwników władzy.
Dekretem z 7 października 1944 utworzono Milicję Obywatelską
21 lipca 1944 utworzono Wojsko Polskie z połączenia AL. i armii pol. w ZSRR, które kontrolowało 20 tyś. radzieckich instruktorów.
wyzwoleńczą narodu, zdobycia niepodległości i odbudowy państwowości polskiej.
Akt 22 lipca 1944 stanowił ,że KRN i PKWN działają na podstawie konstytucji marcowej( Niemożliwe bo konst. Marcowa ich nie przewidywała). Założenia konstytucji z 1921 miały obowiązywać do zwołania Sejmu Ustawodawczego( S U). Akt 22 lipca zapowiedział przywrócenie swobód demokratycznych z zastrzeżeniem ,że nie mogą one służyć wrogom demokracji.
4. Organy państwowe.
KRN.
Uprawnienia KRN określał Statut tymczasowy rad narodowych(01. 01. 1944) :
Ø Tymczasowa polityczna reprezentacja narodu
Ø Podziemny tymczasowy parlament- ustawodawstwo, ustrojodawstwo
Ø Legalizacja partii polit.
Ø Planowanie działalności publicznej, uchwalanie budżetu
Ø Kontrola działalność Rad Narodowych i organów wykonawczych.
Ø Wprowadzenie stanu wyjątkowego, amnestii, powoływanie Naczelnego Dowódcy Wojska Polskiego.
Ø Wszystkie sprawy ,dla których kons. Marcowa wymagała ustawy.
Ø Uprawniona do powołania Rządu Tymczasowego
Skład KRN
Ø Przedstawiciele wojewódzkich rad narodowych, emigranckich org. polskich, wojskowi, ludzie nauki, sztuki etc.
Ø Członkowie nie pochodzili z demokratycznych wyborów
Ø Wymagano opowiedzenia się po stronie nowej władzy.
Ø W składzie było 6 koncesjonowanych partii : PPR, PPS, SL, PSL, SP, PSL „Nowe Wyzwolenie”. + bezpartyjni.( Łącznie 444 członków) Przewaga liczbowa była przy PPR.
Ø Członkowie mieli tytuł „posła KRN”
Prezydium KRN
Ø Pochodziło z wybory, działało stale
Ø Organ recypowany z ustroju radzieckiego
Ø Wypełniało uprawnienia KRN pomiędzy sesjami
Ø Decydujący wpływ na formowanie KRN
Ø Kontrola władzy wykonawczej.
Ø Prezydent KRN-funkcja marszałka sejmu + głowy państwa.
Represje i socjotechnika
Ø II poł. 19444 – nasilenie masowych represji,
Ø Starania PKWN o pozyskanie szerszego poparcia społecznego,
- przeprowadzenie szeregu reform społecznych, a zwłaszcza reformy rolnej,
- przywrócenie wielu instytucji z czasów II Rzeczpospolitej,
- utrzymano symbolikę narodową i tradycyjną nazwę państwa,
- reaktywowanie działalności przez organizacje społeczne, naukowe i oświatowe,
- wyrażenie zgody na wznowienie działalności Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego,
Ø rozbrajanie oddziałów AK przez władze radzieckie.
Bilans PKWN
Ø 1944 – utworzenie i funkcjonowanie aparatu państwowego władzy ludowej,
Ø stało się top możliwe dzięki wsparciu politycznemu i pomocy ze strony Związku Radzieckiego,
Ø zmiana postawy części społeczeństwa,
Ø powstanie PKWN – świadectwo, iż Moskwa zrezygnowała z tworzenia na terytorium Polski państwa rad, jako składowej części ZSRR,
Ø pozycja PKWN w kraju i na forum międzynarodowym wzmocniła się, podczas, gdy rządu polskiego na emigracji nieustannie słabła.
Rząd londyński a PKWN
Ø premier rządu RP na emigracji od 15.07.1943 – Stanisław Mikołajczyk
- wielokrotne próby kompromisowego ułożenia stosunków polsko – radzieckich,
- memorandum rządu RP z 29.08.1944 skierowane do rządu radzieckiego – przedstawiony tam plan porozumienia został odrzucony przez PKWN,
- X.1944 – wizyta Mikołajczyka w Moskwie – traktowanie linii Curzona jako linii demarkacyjnej, propozycja rozszerzenia składu rządu RP,
- Silna presja Churchilla i J. Stalina na Mikołajczyka – żądanie umieszczenia w tekście projektu porozumienia radziecko – polskiego uznania linii Curzona za podstawę nowej granicy państwowej oraz zapowiedzi utworzenia rządu jedności narodowej.
- Odrzucenie tego stanowiska – złożenie przez Mikołajczyka dymisji gabinetu na ręce prezydenta RP.
Ø Na czele rządu RP – Tomasz Arciszewski (PPS)
- gotowość porozumienia ze Związkiem Radzieckim w oparciu o zasadę suwerenności Polski i jej terytorialnej integralności,
- gabinet Arciszewskiego przestał być podmiotem politki międzynarodowej.
PKWN – Rząd Tymczasowy
Ø wykorzystanie przez Stalina przesilenia politycznego w rządzie polskim w Londynie do przyśpieszenia zmian w PKWN,
Ø początek grudnia 1944 – masowa kampania na rzecz przekształcenia PKWN w rząd tymczasowy – aktywna rola w tym związków zawodowych
Ø uznanie tej formy aktywności społecznej jako rzekomo decydującej przesłanki utworzenia rządu – ustawa KRN z 31.XII. 1944 o powołaniu Rządu Tymczasowego Rzeczpospolitej Polskiej,
Ø nowy rząd powstał w miejsce rozwiązanego 31.XII.1944 PKWN
Ø podstawa działalności Rz.T. – Manifest lipcowy,
Ø rząd utworzono w oparciu o zasad właściwe dla systemu parlamentarno – gabinetowego, zawarte w Konstytucji Marcowej,
Ø ustawa o kompetencjach Przewodniczącego KRN z 11.09.1944 została zmieniona ustawą z 31.XII. 1944.
- na czele KRN – Prezydent (w miejsce dotychczasowego przewodniczącego),
- art.45 Konstytucji Marcowej – Prezydent KRN mianował Prezesa RM, a na jego wniosek ministrów
- rząd i ministrowie mieli ponosić odpowiedzialność polityczną przed KRN
Ø Konsekwencja powołania Rządu Tymczasowego przez Prezydenta KRN – zwiększenie samodzielności tego organu
Ø Nadrzędną rolę w stosunku do RM uzyskało też prezydium KRN.
Ø Ustawa KRN z 3 stycznia 1945 – przekazanie Rządowi Tymczasowemu uprawnień do wydawania dekretów z mocą ustawy (dotychczas przysługujące PKWN),
Ø Edward Osóbka - Morawski – prezes Rady Ministrów,
Ø Pierwszy z dwóch wicepremierów – Władysław Gomułka.
Ø Na podstawie ustawy z 31.XII.1944 w skład gabinetu wchodziło 18 ministrów, spośród któryc h jedynie kilku wchodziło w skład PKWN,
Ø Nowy rząd uzyskał formalnie charakter koalicyjny
Ø decydująca rola PPR – gen. Rola – Żymierski – obrona narodowa, S. Radkiewcz – bezpieczeństwo publiczne, sprawy zagraniczne – E. Osóbka – Morawski,
Ø rozwinięcie systemu dublerów radzieckich w każdym ministerstwie,
...
madeline84