30.pdf

Dr Iryna Yeleyko

Katedra Międzynarodowych Stosunków Ekonomicznych

Wydział Stosunków Międzynarodowych

Lwowski Narodowy Uniwersytet im. Iwana Franko

SPECYFIKA MIGRACJI ZAROBKOWEJ LUDNO Ś CI

NA UKRAINIE

Teoretyczne zasady migracji zarobkowej

Zjawisko migracji zarobkowej ludności istnieje od dawna i pozo-

stawiło widoczny ślad w rozwoju ludzkości. Znaczna część obywateli

niektórych państw, takich jak: Stanów Zjednoczonych, Kanady, Australii

składa się z potomków byłych emigrantów.

Druga połowa XX wieku charakteryzuje się gwałtownym wzro-

stem migracji międzynarodowej z przyczyn gospodarczych. Międzynaro-

dowa migracja siły roboczej coraz częściej nabiera charakteru globalnego.

Do dzisiaj dotknęła zdecydowanej większości państw świata. W końcu lat

90. szacunkowa liczba migrantów w świecie wynosiła 125 mln osób, czy-

li w przybliŜeniu 2% ludności Ziemi.

Pojęcia „migracja ludności” i „migracja zarobkowa” róŜnią się ce-

lem. Migracja ludności to przemieszczenie ludzi w międzynarodowej

przestrzeni terytorialnej w celu zmiany miejsca stałego pobytu, zaś mi-

gracja zarobkowa jest przemieszczeniem ludzi w międzynarodowej prze-

strzeni terytorialnej w celu poszukiwania pracy bez zmiany stałego miej-

sca pobytu. Innymi słowy, moŜemy stwierdzić, Ŝe migracja zarobkowa to

przemieszczenie ludności zdolnej do pracy, powstające z przyczyn eko-

nomicznych. Jeśli przemieszczenie przekracza granice państwa, to taka

migracja jest międzynarodowa.

Zgodnie z klasyfikacją ONZ istnieją następujące rodzaje migracji

zewnętrznej:

bezpowrotna – migracja związana ze zmianą stałego miejsca za-

mieszkania. Ten rodzaj migracji jest legalny tylko w kilku państwach

(USA, Kanada, Australia, Niemcy, Izrael, i in.) jednak obarczona

licznymi ograniczeniami;

sezonowa – migracja tymczasowych lub sezonowych pracowników,

którzy wyjeŜdŜają do innego kraju w celu znalezienia pracy na okres

do jednego roku;

402

IRYNA YELEYKO

wahadłowa – zwana równieŜ migracją „mrówkową”, ma miejsce

w przypadku, kiedy pracownicy przekraczają granicę kaŜdego dnia,

Ŝeby pracować w innym kraju;

wymuszona – migracja tego rodzaju nie jest spowodowana przyczy-

nami natury gospodarczej, mimo wszystko powoduje redystrybucję

zasobów siły roboczej między państwami, co wpływa na rozwój go-

spodarki zarówno krajów emigracji, jak i krajów przyjmujących.

W zaleŜności od poziomu kwalifikacji wyróŜnia się migrację ni-

skokwalifikowanej siły roboczej oraz migrację wysokokwalifikowanych

specjalistów. Pierwsza z wspomnianych fal migracyjnych przewaŜnie

pochodzi z krajów rozwijających się. Drugi rodzaj to głównie przemiesz-

czenia specjalistów między krajami rozwiniętymi, na przykład w ramach

współpracy między państwami UE. Warto równieŜ wspomnieć o imigra-

cji z krajów rozwijających się do państw rozwiniętych. Ten proces otrzy-

mał nazwę „wyjazd kadr”. MoŜe on istnieć w postaci jawnej – kiedy spe-

cjalista przyjeŜdŜa do innego państwa lub zostaje w nim po ukończeniu

studiów, albo w postaci ukrytej, gdy nie wyjeŜdŜa, ale pracuje w przed-

siębiorstwie, które naleŜy do obcokrajowca (kapitału obcego).

Z punktu widzenia struktury socjalnej moŜna wyodrębnić migra-

cję robotników i migrację inteligencji, przewaŜnie naukowo-technicznej.

Z kolei w podziale migracji z punktu widzenia statusu prawnego migran-

tów wyróŜnia się migrację międzynarodową, oficjalną i nieoficjalną.

Przyczynami migracji zarobkowej są czynniki natury zarówno go-

spodarczej, jak i pozagospodarczej. Do tych drugich naleŜą: polityczne,

narodowe, ekologiczne, religijne, rasowe, rodzinne i inne.

Uwzględniając moŜliwe pozytywne,jak i negatywne strony migra-

cji zarobkowej, kaŜde państwo prowadzi odpowiednią politykę migracyj-

ną. Warte wspomnienia jest to, Ŝe w ciągu ostatnich dwudziestu lat jej

charakter w duŜym stopniu uległ zmianie. O ile w poprzednim okresie

migracja zapewniała obsadę na niskokwalifikowanych i niepopularnych

miejscach pracy, to obecnie oczekuje się imigracji wysokokwalifikowa-

nych pracowników, zatrudnianych w perspektywicznych i dynamicznych

dziedzinach gospodarki.

Jednak trzeba pamiętać, Ŝe taka definicja nie moŜe być jedno-

znaczną i ostateczną. ZaleŜy ona od konkretnych sytuacji społeczno-

gospodarczych w kraju.

W wyniku rozwoju procesów migracji zarobkowej w wielu kra-

jach wysoko rozwiniętych pojawia się podwójny rynek pracy. Jeden

z nich to rynek krajowej siły roboczej, drugi imigrantów zarobkowych.

W takim przypadku, obywatele danego państwa wykonują wykwalifiko-

403

SPECYFIKA MIGRACJI ZAROBKOWEJ LUDNOŚCI NA UKRAINIE

waną pracę w przemyśle lub sferze usług, a imigranci – pracę proste ale

bardziej pracochłonne i szkodliwe dla zdrowia. Często ich czas pracy jest

niezgodny z przepisami, a pensja zaniŜona w stosunku do otrzymywanej

przez krajowych pracowników. Taka sytuacja pozwala teŜ przedsiębior-

com redukować tempo wzrostu pensji pracowników krajowych.

Przyczyny, etapy i specyfika mi ę dzynarodowej migracji zarobkowej

z Ukrainy

Na rozwój rynku pracy, który jest jedną najbardziej wraŜliwych

sfer funkcjonowania gospodarki, znaczny wpływ miały radykalne refor-

my gospodarcze i polityczne, które wystąpiły na Ukrainie w latach 90.

XX wieku. Ograniczenie produkcji, trudna sytuacja w sferze finansów

publicznych oraz gwałtowne obniŜenie poziomu Ŝycia obywateli posłuŜy-

ły wzmocnieniu motywacji do zewnętrznej migracji zarobkowej

Na przełomie lat 80. i 90. wyjazdy za granicę w celu zarobkowym

(dzięki drobnemu handlowi lub pracy dorywczej) stały się bardzo rozpo-

wszechnione, poniewaŜ były głównym źródłem utrzymania dla wielu

rodzin w trudnych warunkach okresu przejściowego.

W byłym Związku Radzieckim migracja była regulowana w spo-

sób scentralizowany przez ministerstwa i urzędy. Kandydaci do wyjazdu

za granicę byli starannie dobierani, a głównym kryterium zazwyczaj była

właściwa postawa ideologiczna. Wraz z powstaniem Ukrainy jako pań-

stwa niepodległego i formowaniem nowych stosunków rynkowych, pro-

cesy rozwoju migracji zarobkowej bardziej się aktywizowały. Z czasem

zaczęła ona mieć charakter masowy.

Liberalizacja prawnych ograniczeń związanych z wyjazdem,

ograniczenie formalności i uproszczenie procedur związanych ze zdoby-

ciem dokumentów na wyjazd oraz zlikwidowanie tzw. „Ŝelaznej kurtyny”

stały się przyczyną gwałtownego wzrostu aktywności emigracyjnej

w społeczeństwie.

Na podstawie danych Ministerstwa Spraw Wewnętrznych, w 1986

r., czyli na początku gorbaczowskiej „pierestrojki”, liczba wyjazdów za

granicę w sprawach osobistych nie przewyŜszała 43 tys., natomiast

w 1991 r. osiągnęła liczbę 2 327 tys., czyli powiększyła się w 54-krotnie

[Малиновська, 2004, (http)]. Znaczna część z nich miała na celu nie tyle

wypoczynek lub turystykę, ile cel zarobkowy.

Spadek produkcji, likwidacja przedsiębiorstw, brak stabilizacji fi-

nansowej, wysoki poziom bezrobocia, brak nowych miejsc pracy, obniŜe-

nie poziomu pensji – to czynniki, które powodują, Ŝe Ukraińcy muszą

emigrować.

404

IRYNA YELEYKO

Dodatkowo presję imigracyjną na Ukrainie wywołuje duŜa róŜni-

ca między minimalnym poziomem pensji a minimum egzystencji. Do

tego trzeba jeszcze dodać niski poziom emerytur oraz skromne zasiłki

socjalne. Oprócz tego, odbywa się gwałtowna polaryzacja dochodowa

społeczeństwa. JeŜeli w 1990 r. przeciętny dochód 10% najbogatszych

obywateli Ukrainy 4-krotnie przewyŜszał odpowiedni wskaźnik 10% naj-

biedniejszych, to w 1996 r. – juŜ w 67 razy. UwaŜa się, iŜ 10% ukraiń-

skich obywateli posiada 40% dochodów całej ludności Ukrainy, przy

czym, zdaniem ekspertów, 2/3 wspomnianych dochodów ma pochodzenie

kryminalne [Проблеми соціально - економічного … , 2002, rozdz.1,

(http)]. Taka sytuacja staje się przyczyną wzrostu napięcia w społeczeń-

stwie.

OtóŜ, najwaŜniejszą przyczyną migracji zarobkowej był i nadal

pozostaje wyŜszy poziom płac w krajach przyjazdu. Dla ludzi, którzy

stracili pracę na Ukrainie i długi czas nie mogli znaleźć nowego zatrud-

nienia, otrzymywali minimalną pensję lub byli na urlopie bezpłatnym,

poszukiwanie pracy za granicą staje się jedynym sposobem zabezpiecze-

nia materialnego dla siebie i rodziny.

Dane świadczą, Ŝe emigranci z ukraińskich wiosek, zatrudnieni

w rolnictwie lub przy pracach pomocniczych, mogą liczyć na 2-3 krotnie

wyŜszy poziom pensji niŜ na Ukrainie, z kolei w budownictwie, sferze

usług oraz w transporcie nawet 10-12 krotnie, w transporcie morskim,

informatyce, edukacji czy medycynie – od 15 do 40 krotnie. Według obli-

czeń ekspertów, miesięczne zarobki obywateli pracujących za granicą,

wynoszą ponad 2 miliardy hrywien, co równa się jednej trzeciej nominal-

nych dochodów pienięŜnych całej ludności kraju w roku [Гнибіденко,

2001, s. 19]. Warty podkreślenia jest fakt, Ŝe nawet pracownicy o najniŜ-

szych kwalifikacjach, wykonujący niepopularne zajęcia za granicą,

otrzymują kilka razy wyŜszą pensję, niŜ mogliby dostać na Ukrainie.

O. Leontenko, w swoim badaniu rozwoju emigracji gospodarczej

z Ukrainy, dzieli ją na trzy główne okresy [Леонтенко, 1999, s. 29].

Pierwszą fazę, która zakończyła się do roku 1990, moŜna opisać

jako okres wyjazdu przede wszystkim przedstawicieli elity intelektual-

nej oraz kulturalnej – uczonych i artystów. Ta kategoria migrantów była

stosunkowo nieliczną i jej zniknięcie z ukraińskiego rynku pracy nie

spowodowało widocznych negatywnych skutków ekonomicznych. Jed-

nak bardzo trudno ocenić straty twórczego i intelektualnego potencjału

państwa.

Drugi etap, przypadający na lata 1990-1993, był okresem wy-

jazdu specjalistów. Za granicą znaleźli się doświadczeni i wykwalifi-

kowani pracownicy, dobrze wykształceni, charakteryzujący się znajo-

405

SPECYFIKA MIGRACJI ZAROBKOWEJ LUDNOŚCI NA UKRAINIE

mością kilku języków i umiejętnością obsługi komputera. Przyczyną

tego było to, Ŝe naukowcy w istniejących warunkach jakie zastali na

Ukrainie, nie byli w stanie znaleźć efektywnego zastosowania i wyko-

rzystania swojej wiedzy i umiejętności. Jednocześnie wzrosła liczba

krajów, jako miejsc potencjalnego wyjazdu. JeŜeli wcześniej brano

pod uwagę kilka krajów, w większości rozwiniętych, to z czasem

Ukraińcy zaczęli wyjeŜdŜać do innych krajów świata. To juŜ była

o wiele większa migracja.

Trzeci okres zaczął się po roku 1994. W tym czasie fala migracyj-

na ogarnęła nie tylko wysoce kwalifikowanych specjalistów, ale teŜ pra-

cowników mniej wykwalifikowanych. Zawodowy przekrój pracowników-

migrantów znacznie się rozszerzył – byli to robotnicy budowlani, kierow-

cy, mechanicy samochodowi, ślusarze, osoby zatrudnione w gastronomii

i wielu innych zawodach. W tym okresie, wyjazd siły roboczej z państwa

nabiera rozmachu, a pracownicy – emigranci zapełniają kolejne nisze na

międzynarodowym rynku pracy.

Emigracja potencjału intelektualnego kraju była i nadal pozostaje

problemem na rynku pracy Ukrainy. W tabeli 1 podano poziom wykształ-

cenia emigrantów ukraińskich.

Tabela 1. Poziom wykształcenia emigrantów ukraińskich (w %)

Poziom wykształcenia

1996

1997

1998

Pełne wyŜsze

36,0

30,8

32,4

Licencjat

27,5

17,4

14,2

Zawodowe

24,5

31,1

32,8

Pełne średnie

11,6

16,5

17,4

Podstawowe

0,4

4,2

3,2

Razem

100,0

Źródło: Леонтенко О., Проблеми становлення й розвитку трудової еміграції

з України, „Україна: аспекти праці” 1999, № 5, s. 30.

Dokładne określenie ilości ukraińskiej siły roboczej na międzyna-

rodowym rynku pracy jest praktycznie niemoŜliwie. PoniewaŜ jeszcze

niedawno emigracja była zjawiskiem nietypowym dla naszego społeczeń-

stwa, zatem nie prowadzono odpowiedniej statystyki z tego zakresu. Pań-

stwo przez swoje organa (oddziały wizowe i rejestracyjne) reguluje wy-

jazd obywateli za granicę. Dlatego statystyka migracyjna ogranicza się

jedynie do rejestracji wydanych zezwoleń. WdroŜone formalności zwią-

zane z wyjazdem pozwalają określić liczbę wydanych zezwoleń na wy-

Plik z chomika:

Inne pliki z tego folderu:

Inne foldery tego chomika: