Hagada Rabina.pdf

Studia Judaica 8: 2005 nr 1-2(15-16) s. 273-278

273

Tomasz Sikora

Uniwersytet Jagielloński

PIRKEI DE RABBI ELIEZER (ROZDZ. XXXIV)

WSTĘP I TŁUMACZENIE

WSTĘP

Midrasz Pirkei de Rabbi Eliezer , nazywany także Hagadą ( Miszną

lub Baraitą ) Rabbiego Eliezera , zamierzony pierwotnie jako komentarz

do Pięcioksiągu, nie został dokończony przez autora i w swojej obecnej,

poświadczonej w licznych manuskryptach, formie składa się z 54 rozdzia-

łów, które obok prezentacji życia rabbiego Eliezera obejmują wydarzenia

biblijne od stworzenia świata po ukaranie Mirjam schorzeniem ( cara‘at )

skóry w następstwie wystąpienia jej i Arona przeciwko Mojżeszowi 1 .

Autorstwo pseudoepigrai cznego tekstu tradycja żydowska przypisuje

Eliezerowi ben Hyrkanosowi, żyjącemu na przełomie I/II w. wielkiemu

tannaicie, uczniowi rabiego Jochanana ben Zakkaja. Dysputy Eliezera ben

Hyrkanosa z innym uczniem Jochanana ben Zakkaja – rabbim Jehoszuą

ben Chananja – tradycja rabinacka uznaje za dorównujące sporom szkół

Szammaja i Hillela. Nie jest jednak jasne, czy sam autor świadomie ukry-

wał się pod imieniem wielkiego uczonego.

W świetle krytycznych badań dzieła ustalono, że pojawiło się ono na

przełomie VIII/IX w. najprawdopodobniej w Palestynie. Stamtąd bowiem

pochodzą wszystkie przywoływane postaci rabinicznego świata. Dzieło

zawiera także liczne nawiązania do realiów historii arabskiej dynastii

Omajjadów w Damaszku, jak również do realiów życia społeczności ży-

dowskich czasów wczesnego okresu gaonackiego.

Pomimo występowania w tekście licznych cech literatury w ścisłym

znaczeniu midraszowej, Pirkei de Rabbi Eliezer reprezentują sobą raczej

1 Przy opracowaniu wstępu posłużyłem się informacjami zebranymi przez:

G. Stemberger, Einleitung in Talmud und Midrasch , München 1992, s. 321-323;

M.D. Herr, Pirkei de-Rabbi Eliezer , w: Encyclopedia Judaica , Jerusalem 1987.

274

TOMASZ SIKORA

gatunek literacki hagadycznej narracji, która służyła tworzeniu ponownie

opowiedzianej wersji biblijnych wydarzeń. Autor w wyjątkowo dowolny

sposób kompiluje ze sobą elementy z różnych pism, wykorzystując przy

tym takie źródła jak: pseudoepigrai czną tradycję henochiczną, Księgę

Jubileuszów , aramejskie targumy, klasyczne wielkie midrasze, Talmud

jerozolimski czy Talmud babiloński . Pierwszej edycji drukowanej tekst

doczekał się w 1514 roku w Konstantynopolu, a w 1852 uznanie znalazła

edycja warszawska opatrzona komentarzem Dawida Lurii.

Niniejszy przekład obejmuje 34. rozdział dzieła, który przynosi na-

uczanie dotyczące indywidualnego kresu człowieka w relacji do eschato-

logicznych proroctw i przepowiedni o zmartwychwstaniu umarłych. Przy

sporządzaniu przekładu korzystałem z hebrajskiej edycji Sefer Pirkei de

Rabbi Eliezer , Jeruszalajim: Hoca’at „’Eszkol” 5726 (1965/66). Tytuł roz-

działu pochodzi od tłumacza.

O ŚMIERCI I ZMARTWYCHWSTANIU CZŁOWIEKA

„Zobaczcie teraz, że Ja, Ja nim jestem i nie ma ze mną Boga” (Pwt

32,39). Co widział Święty, niech będzie błogosławiony, że powiedział

dwa razy: „Ja, Ja”? Otóż Święty, niech będzie błogosławiony, powie-

dział: „Ja jestem nim w tym świecie oraz w świecie, który ma nadejść.

Ja jestem tym, który wykupił was z Egiptu, i tym, który wykupi was

z końcem czwartego królestwa.” Dlatego powiedziano: „Ja, Ja nim

jestem”. „Każdego, kto powie, że istnieje drugi Bóg, uśmiercę wtórną

śmiercią, w której nie ma zmartwychwstania. Każdego zaś, kto powie, że

nie ma drugiego Boga, ożywię ku życiu przyszłego świata, na przyszłość,

która ma nadejść.” Tych zabija, tamtych ożywia. Dlatego powiedziano:

„Ja uśmiercam i ożywiam” (Pwt 32,39). „Rozbiłem Jerozolimę i jej lud

w dniu mojego gniewu i wyleczę ich z wielkim miłosierdziem. „Dlatego

powiedziano; „Rozbiłem i uleczę ( ’erpa’ )” (Pwt 32,39). Żaden posłaniec

ani żaden serai n nie uratuje bezbożników od prawa Gehenny, jak powie-

dziano: „nie ma nikogo, kto by wyratował z mojej ręki” (Pwt 32,39).

Rabi Jonatan mówi: „Zmarli wstępują, poza pokoleniem potopu, jak

napisano: „Zmarli nie ożyją” (Iz 26,14). „Zmarli nie ożyją” – to bezbożni-

cy, którzy są niczym zwierzęce ścierwo i powstaną na dzień sądu, lecz nie

będą żyć. Jednakże pokolenie potopu nie ostanie się również w dniu sądu,

jak powiedziano: „Zanikli ich ( refa’im ) nie powstaną (Iz 26,14). Wszyst-

kie ich dusze stają się duchami i szkodzą człowiekowi. W przyszłości,

PIRKEI DE RABBI ELIEZER (ROZDZ. XXXIV)

275

która nadejdzie, Święty, niech będzie błogosławiony, zgładzi ich ze świa-

ta, aby nie szkodziły już synom Izraela, jak napisano: „Dlatego rozkazałeś

i wyniszczysz, i zgładzisz po nich wszelką pamięć” (Iz 26,14).

Rabi Zacharja rzecze: „Nocne spanie podobne jest do tego świata,

a poranne przebudzenie do świata, który ma nadejść. Czym bowiem jest

spanie? Człowiek leży i śpi, a jego duch włóczy się po całej ziemi i we

śnie mówi doń wszystko, co ma się wydarzyć. Jak powiedziano: „Przez

sen, widzenie nocne [...] wówczas otworzy ucho ludzi” (Hi 33,15-16). Tak

też ze zmarłymi. Ich duch włóczy się po całej ziemi i mówi im wszystko,

co będzie. Jednak oni wychwalają Świętego, niech będzie błogosławiony,

który w przyszłości ich ożywi, jak powiedziano: „Pobożni będą weselić

się jego chwałą” (Ps 149,5). Poranne przebudzenie podobne jest do przy-

szłości, która ma nadejść, jak napisano: „Nasyć nas rankiem twoją łaską”

(Ps 90,14).

Sześć głosów rozchodzi się od jednego końca świata do drugiego,

a jednak ich nie słychać. Oto one. W godzinie ścinania drzewa owoco-

wego, które owocuje, głos rozchodzi się od jednego końca świata do

drugiego i nie jest słyszany. W godzinie, gdy wąż zrzuca swoją skórę,

głos rozchodzi się od jednego końca świata do drugiego i nie jest słysza-

ny. W godzinie, gdy kobieta rozwodzi ze swoim mężem, głos rozchodzi

się od jednego końca świata do drugiego i nie jest słyszany. W godzinie,

gdy kobieta z jej mężem znajdują się przy pierwszym szczytowaniu, głos

rozchodzi się od jednego końca świata do drugiego i nie jest słyszany.

W godzinie, gdy noworodek wychodzi z wnętrza matki, głos rozchodzi się

od jednego końca świata do drugiego i nie jest słyszany. W godzinie, gdy

tchnienie ( neszama ) opuszcza ciało, głos rozchodzi się od jednego końca

świata do drugiego i nie jest słyszany. Tchnienie nie wychodzi z ciała do

chwili, gdy [umierający] zobaczy Szechinę, jak powiedziano: „Nie będzie

żył człowiek, który mnie zobaczy” (Wj 33: 20).

Rabi Azaria powiada: „Wszystkie tchnienia powracają i przyłączo-

ne zostają, każdy człowiek, do pokolenia jego ojców i do swych ludów.

Sprawiedliwi ze sprawiedliwymi, bezbożnicy z bezbożnikami, zgodnie

z tym, co powiedział Święty, niech będzie błogosławiony, do naszego ojca

Abrahama: „Ty przybędziesz w pokoju do twoich ojców” (Rdz 15,15).

Gdy dusza ( nefesz ) wychodzi z ciała, nastaje pokój. Posłańcy bowiem

poprzedzają ją i głoszą jej pokój, jak powiedziano: „Nadejdzie pokój,

odpoczną na swoich łożach” (Iz 57,2). Gdzie indziej napisano: „W pokoju

będziesz przyłączony do twych grobów” (II Kr 22,20).

276

TOMASZ SIKORA

Rabi Chanina powiada: „Dusze wszystkich sprawiedliwych, którzy

zmarli poza ziemią [Izraela], zostaną przyłączone do tej ziemi.” Jak po-

wiedziano: „Niech twoja dusza, mój panie, będzie skrzemieniała w krze-

mieniu życia” (I Sm 25,29). Dusze zaś zmarłych spośród bezbożników

w ziemi Izraela zostaną wyrzucone niczym z procy poza granicę tej zie-

mi, jak powiedziano: „Duszę twoich wrogów wyrzuci ramieniem procy.”

(I Sm 25,29). W przyszłości, która ma nadejść, Święty, niech będzie bło-

gosławiony, uchwyci ziemię Izraela za skrzydła i otrzęsie ją z wszelkiego

skażenia niczym człowiek, który trzepie odzieniem i wyrzuca na zewnątrz

wszystko, co w jego wnętrzu. Jak powiedziano: „Czy utrzymasz skrzydła

ziemi, aby strząśnięci z niej zostali bezbożni?” (Hi 38,13).

Za życia swojego człowiek ma trzech przyjaciół, oto oni: jego syno-

wie i wnukowie, jego majątek i jego dobre czyny. W godzinie jego zejścia

ze świata zbiera on swoich synów i synów jego domu i mówi do nich:

„Błagam was. Podejdźcie i ratujcie mnie od tego złego prawa śmierci.”

Oni odpowiadają mu i mówią do niego: „Czyżbyś nie słyszał, że nie ma

władzy w dniu śmierci? Czyż nie napisano, że: „Brat nie wykupi czło-

wieka” (Ps 49,8). [Człowiek] nie wykupi siebie nawet swoim majątkiem,

który kocha, jak powiedziano: „Nie da Bogu okupu za siebie” (Ps 49,8).

Dlaczego? „Zbyt drogi wykup ich duszy i nigdy nań nie starczy” (Ps

49,8). Idź zatem w pokoju, spocznij na twoim łożu i znieś swój los u kresu

dni, a będziesz miał swój udział z pobożnymi świata. Gdy [umierający]

widzi to, zbiera swój majątek i mówi do niego: „Wielce się nad tobą tru-

dziłem dniem i nocą. Błagam cię, wykup mnie z tej śmierci i ocal mnie.”

Ten zaś odpowiada mu: „Czy nie słyszałeś, że bogactwo nie przydaje się

w dniu gniewu?” (Prz 11,4). Później zbiera on swoje dobre czyny i mówi

do nich: „Chodźcie, ocalcie mnie od tej śmierci, rośnijcie ze mną w siłę

i nie pozwólcie mi odejść ze świata, gdyż w moim ocaleniu jest wasza

nadzieja.” One zaś mówią do niego: „Idź w pokoju. Dopóki tam nie doj-

dziesz, będziemy cię poprzedzać.” Jak powiedziano: „Przed tobą pójdzie

twoja sprawiedliwość, zabierze ciebie chwała Pana” (Iz 58,8).

Siedem dni żałoby. Ciało zaczyna robaczywieć i rozpuszczać się,

i powraca do prochu, którym było, jak powiedziano: „Proch wróci do

ziemi, którą był” (Koh 12,7). Skąd czerpiemy pouczenie, że dusza dana

została z niebios? Chodź i zobacz. Gdy Święty, niech będzie błogosławio-

ny, uformował Adama, nie było w nim ducha ani tchnienia. Co uczynił?

Tchnął duchem jego ust i zostało w nie rzucone tchnienie, jak powiedzia-

no: „I tchnął w jego nozdrza tchnienie życia” (Rdz 2,7).

PIRKEI DE RABBI ELIEZER (ROZDZ. XXXIV)

277

Rabi Szymon mówi: „Wszystkie ciała zmierzają ku prochowi ziemi,

aż z ciała nie pozostaje nic jak tylko zawartość warząchwi zgnilizny i mie-

sza się ona z prochem ziemi niczym zakwas, który miesza się z ciastem.

W przyszłości, która ma nadejść, gdy Święty, niech będzie błogosławiony,

wezwie ziemię, aby wydała depozyt wszystkich ciał, to, co miesza się

z prochem ziemi niczym kwas, który miesza się z ciastem, wypiększa,

pomnaża i uwzniośla całe ciało bez wady niczym kwas, który upiększa

i pomnaża ciasto. Ziemia natychmiast zatrzęsie się i zadrżą góry, groby

otworzą się a nagrobne kamienie rozpadną się jeden po drugim. Jak po-

wiedziano: „W owym dniu zbawi ich Bóg Jahwe” (Zach 9,16).

Rabi Azaria powiada: Wszystkie dusze znajdują się w ręce Świętego,

niech będzie błogosławiony”, jak powiedziano: „W którego ręce dusza

wszystkiego, co żyje” (Hi 12,10). Przepowiednia [mówi], do czego to

podobne? Do kogoś, kto przechadzał się po rynku i trzymał w dłoni klucz.

Dopóki trzyma w ręce klucz, trzyma w niej cały swój majątek. Tak też

i Święty, niech będzie błogosławiony, trzyma w ręku klucz do grobów

i klucz do skarbców tchnień. W przyszłości, która ma nadejść, Święty,

niech będzie błogosławiony, otwiera groby oraz skarbce tchnień i przy-

wraca każdego ducha mięsnemu ciału człowieka, jak powiedziano: „Gdy

ślesz twojego ducha, zostają stworzone” (Ps 104,30). Dusza podobna jest

do tego, kto ją formuje. Tak jak Święty, niech będzie błogosławiony, widzi

i nie jest widziany, tak też dusza widzi i nie jest widziana. Tak jak Święty,

niech będzie błogosławiony, nie podlega spaniu, tak też dusza nie śpi. Tak

jak Święty, niech będzie błogosławiony, znosi cały swój świat, tak też

dusza znosi całe ciało. Wszystkie dusze należą do niego, jak powiedziano:

„Oto wszystkie dusze należą do mnie” (Ez 18,4).

Rabi Jehuda twierdzi: „Od czasu, gdy zburzono świątynię, nieszczę-

sna ziemia unieszczęśliwia jej mieszkańców. Niczym z człowiekiem,

który jest chory i nie może stać, tak też nieszczęsna jest ziemia i nie

może wydawać owoców.” Jak powiedziano: „Ziemia splugawiona pod

jej mieszkańcami” (Iz 24,5). W przyszłości, która ma nadejść, Święty,

niech będzie błogosławiony, sprowadzi ożywienie rosą i ożywi zmarłych,

jak powiedziano: „Zmarli ożyją” (Iz 26,19). Mowa o Izraelitach, którzy

zmarli pokładając pewność w Jego Imieniu. „Moje zwłoki powstaną” (Iz

26,19) – to bezbożnicy, którzy są niczym zwierzęce ścierwo – powstaną

na dzień prawa, lecz nie będą żyć. „Przebudźcie się i wiwatujcie miesz-

kańcy prochu” (tamże) – to sprawiedliwi, którzy są niczym mieszkańcy

prochu. „Rosą świateł jest twoja rosa” (tamże). Rosa sprawiedliwych nie

Plik z chomika:

Inne pliki z tego folderu:

Inne foldery tego chomika: